कामभस्म-प्रार्थना: रत्याः शङ्करं प्रति विनयः / Rati’s Supplication to Śaṅkara regarding Kāma’s Ashes
ਅਧਿਆਇ 51 ਸ਼ਿਵ–ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਵਿਆਹ-ਉਤਸਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਬੇਨਤੀ ਅਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਇਸ ਵੇਲੇ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਸਮਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਰਤੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਧਿਵਤ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਤੱਤਵਿਕ ਤਰਕ ਰੱਖਦੀ ਹੈ—(1) ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ, (2) ਹਰ ਪਾਸੇ ਉਤਸਵ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਦੇ ਇਕੱਲੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅਸੰਗਤਤਾ, (3) ਤ੍ਰਿਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸਰਵਸ਼ਕਤੀ। ਉਹ ਭਸਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਪਤੀ ਕਾਮਦੇਵ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਦਇਆ-ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਹੇ ਸਤ੍ਯ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਰੁਣਾਮਈ ਨਿਵਾਰਣ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਤੀ ਕਾਮ-ਭਸਮ ਸ਼ੰਕਰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਰੋਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਭਸਮ ਅਗਲੇ ਪੁਨਰਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੇ ਧਰਮਸੰਗਤ ਪੁਨਰਸਮਾਵੇਸ਼ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । तस्मिन्नवसरे ज्ञात्वानुकूलं समयं रतिः । सुप्रसन्ना च तम्प्राह शङ्करं दीनवत्सलम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸਮਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਤੀ ਨੇ ਦਿਨਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਲੂ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 2
रतिरुवाच । गृहीत्वा पार्वतीं प्राप्तं सौभाग्यमतिदुर्लभम् । किमर्थं प्राणनाथो मे निस्स्वार्थं भस्मसात्कृतः
ਰਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਅਤਿ ਦੁਲੱਭ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਾਣਨਾਥ, ਜੋ ਨਿਸ਼ਵਾਰਥ ਸੀ, ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਭਸਮ ਹੋ ਗਿਆ?
Verse 3
जीवयात्रा पतिं मे हि कामव्या पारमात्मनि । कुरु दूरं च सन्तापं समविश्लेषहेतुकम्
ਹੇ ਪਰਮਾਤਮਾ! ਮੇਰੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਕਾਮਦੇਵ ਹੈ; ਮੇਰੀ ਅਰਦਾਸ ਪੂਰੀ ਕਰੋ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਉਠਦਾ ਸੰਤਾਪ ਦੂਰ ਕਰੋ।
Verse 4
विवाहोत्सव एतस्मिन् सुखिनो निखिला जनाः । अहमेका महेशान दुःखिनी स्वपतिम्विना
ਇਸ ਵਿਆਹ-ਉਤਸਵ ਵਿੱਚ ਸਭ ਲੋਕ ਸੁਖੀ ਹਨ; ਪਰ ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਾਨ, ਮੈਂ ਇਕੱਲੀ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੁਖੀ ਹਾਂ।
Verse 5
सनाथां कुरु मान्देव प्रसन्नो भव शङ्कर । स्वोक्तं सत्यम्विधेहि त्वं दीनबन्धो पर प्रभो
ਹੇ ਦੇਵ! ਮੈਨੂੰ ਆਸਰਾ ਵਾਲਾ ਕਰ; ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ। ਤੂੰ ਆਪ ਜੋ ਬਚਨ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚ ਕਰ ਕੇ ਪੂਰਾ ਕਰ—ਹੇ ਦੀਨਬੰਧੂ, ਹੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ।
Verse 6
त्वाम्विना कस्समर्थोत्र त्रैलोक्ये सचराचरे । नाशने मम दुःखस्य ज्ञात्वेति करुणां कुरु
ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਇਸ ਚਰ-ਅਚਰ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਸਮਰੱਥ ਹੈ? ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ; ਕਿਰਪਾ ਕਰ।
Verse 7
सोत्सवे स्वविवाहेऽस्मिन्सर्वानन्द प्रदायिनी । सोत्सवामपि मां नाथ कुरु दीनकृपाकर
ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਇਸ ਮਹੋਤਸਵ ਵਿੱਚ—ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਹੇ ਨਾਥ, ਦੀਨਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਉਤਸਵ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀ ਬਣਾਓ।
Verse 8
जीविते मम नाथे हि पार्वत्या प्रियया सह । सुविहारः प्रपूर्णश्च भविष्यति न संशयः
ਜਦ ਤੱਕ ਮੇਰਾ ਨਾਥ ਜੀਵਿਤ ਹੈ, ਪਿਆਰੀ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਆਨੰਦਮਈ ਜੀਵਨ-ਵਿਹਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਪੰਨ ਹੋਵੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 9
सर्वं कर्तुं समर्थोसि यतस्त्वं परमेश्वरः । किम्बहूक्त्यात्र सर्वेश जीवयाशु पतिं मम
ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈਂ। ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ, ਹੇ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ—ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਜੀਵਿਤ ਕਰ।
Verse 10
ब्रह्मोवाच । तदित्युक्त्वा कामभस्म ददौ सग्रन्धिबन्धनम् । रुरोद पुरतश्शम्भोर्नाथ नाथेत्युदीर्य्य च
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਗੰਢ ਬੰਨ੍ਹੇ ਗੱਠੇ ਸਮੇਤ ਕਾਮ ਦੀ ਭਸਮ (ਉਸ ਨੂੰ) ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ‘ਨਾਥ! ਨਾਥ!’ ਆਖਦੀ ਹੋਈ ਵਾਰ ਵਾਰ ਰੋਈ।
Verse 11
रतिरोदनमाकर्ण्य सरस्वत्यादयः स्त्रियः । रुरुदुस्सकला देव्यः प्रोचुर्दीनतरं वचः
ਰਤੀ ਦਾ ਰੋਣਾ ਸੁਣ ਕੇ ਸਰਸਵਤੀ ਆਦਿ ਸਾਰੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਰੋ ਪਈਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਦਿਨ ਹੋ ਕੇ ਕਰੁਣਾ ਭਰੇ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।
Verse 12
देव्य ऊचुः । भक्तवत्सलनामा त्वं दीनबन्धुर्दयानिधिः । काम जीवय सोत्साहां रति कुरु नमोऽस्तु ते
ਦੇਵੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੁਸੀਂ ਭਕਤਵਤਸਲ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ, ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਬੰਧੂ ਅਤੇ ਦਇਆ ਦੇ ਨਿਧਾਨ ਹੋ। ਕਾਮ ਨੂੰ ਜੀਵਤ ਕਰੋ ਅਤੇ ਰਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਆਨੰਦ ਬਖ਼ਸ਼ੋ; ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।
Verse 13
ब्रह्मोवाच । इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रसन्नोऽभून्महेश्वरः । कृपादृष्टिं चकाराशु करुणासागरः प्रभुः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਕਰੁਣਾ-ਸਾਗਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਕਿਰਪਾ ਭਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।
Verse 14
सुधादृष्ट्या शूलभृतो भस्मतो निर्गतः स्मरः । तद्रूपवेषचिह्नात्मा सुन्दरोद्भुतमूर्तिमान्
ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮ ਕਿਰਪਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸਮਰ (ਕਾਮਦੇਵ) ਭਸਮ ਵਿਚੋਂ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਹੀ ਰੂਪ, ਪਹਿਰਾਵਾ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਧਾਰ ਕੇ ਅਦਭੁਤ ਸੁੰਦਰ ਦੇਹ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ।
Verse 15
तद्रूपश्च तदाकारसंस्मितं सधनुश्शरम् । दृष्ट्वा पतिं रतिस्तं च प्रणनाम महेश्वरम्
ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਉਹੀ ਆਕਾਰ, ਮਿੱਠੀ ਮੁਸਕਾਨ, ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਧਾਰੇ ਹੋਏ—ਵੇਖ ਕੇ ਰਤੀ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 16
कृतार्थाभूच्छिवं देवं तुष्टाव च कृताञ्जलिः । प्राणनाथप्रदं पत्या जीवितेन पुनःपुनः
ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਵਾਧਿਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸ্তুਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਜੋ ਪ੍ਰਾਣਨਾਥ ਨੂੰ ਫੇਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਪਤੀ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਹੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।
Verse 17
कामस्य स्तुतिमाकर्ण्य सनारीकस्य शङ्करः । प्रसन्नोऽभवदत्यंतमुवाच करुणार्द्रधीः
ਸਨਾਰੀਕਾ ਸਮੇਤ ਕਾਮ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਮਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 18
शङ्कर उवाच । प्रसन्नोहं तव स्तुत्या सनारीकस्य चित्तज । स्वयंभव वरम्बूहि वाञ्छितं तद्ददामि ते
ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸਨਾਰੀਕਾ ਦੇ ਚਿੱਤਜ! ਤੇਰੀ ਸ্তুਤੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਹੇ ਸਵਯੰਭਵ, ਜੋ ਵਰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਦੱਸ; ਤੇਰਾ ਇੱਛਿਤ ਦਾਨ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇਵਾਂਗਾ।
Verse 19
ब्रह्मोवाच । इति शम्भुवचः श्रुत्वा महानदन्स्स्मरस्ततः । उवाच साञ्जलिर्नम्रो गद्गदाक्षरया गिरा
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸਮਰ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ। ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ, ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਗਦਗਦ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬੋਲਿਆ।
Verse 20
काम उवाच । देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । यदि प्रसन्नस्सर्वेशः ममानन्दकरो भव
ਕਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ, ਹੇ ਕਰੁਣਾ-ਸਾਗਰ ਪ੍ਰਭੂ! ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਨੰਦ-ਦਾਤਾ ਬਣੋ।
Verse 21
क्षमस्व मेऽपराधं हि यत्कृतश्च पुरा प्रभो । स्वजनेषु पराम्प्रीतिं भक्तिन्देहि स्वपादयोः
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਅਪਰਾਧ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਮਾਫ਼ ਕਰੋ। ਆਪਣੇ ਭਗਤਜਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਮੈਨੂੰ ਪਰਮ ਪ੍ਰੀਤ ਬਖ਼ਸ਼ੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ ਦਿਓ।
Verse 22
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य स्मरवचः प्रसन्नः परमेश्वरः । ॐ मित्युक्त्वाऽब्रवीत्तं वै विहसन्करुणानिधिः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਮਰ (ਕਾਮਦੇਵ) ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਕਰੁਣਾ-ਸਾਗਰ ਪ੍ਰਭੂ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ‘ਓਂ’ ਉਚਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਬੋਲੇ।
Verse 23
ईश्वर उवाच । हे कामाहं प्रसन्नोऽस्मि भयन्त्यज महामते । गच्छ विष्णुसमीपञ्च बहिस्थाने स्थितो भव
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਕਾਮ! ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ; ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ, ਡਰ ਛੱਡ ਦੇ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੀ ਜਾ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੁ।
Verse 24
ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा शिरसा नत्वा परिक्रम्य स्तुवन्विभुम् । बहिर्गत्वा हरिन्देवान्प्रणम्य समुपास्त सः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ, ਵਿਭੂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਦੱਖਿਣਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਆਦਿ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿਆ।
Verse 25
कामं सम्भाष्य देवाश्च ददुस्तस्मै शुभाशिषम् । विष्ण्वादयः प्रसन्नास्ते प्रोचुः स्मृत्वा शिवं हृदि
ਕਾਮ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤੇ; ਪ੍ਰਸੰਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਨੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 26
देवा ऊचुः । धन्यस्त्वं स्मर सन्दग्धः शिवेनानुग्रहीकृतः । जीवयामास सत्त्वांशकृपादृष्ट्या खिलेश्वरः
ਦੇਵਿਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸਮਰ (ਕਾਮ)! ਸੜ੍ਹ ਕੇ ਭੀ ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਤੈਥੋਂ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ। ਕਰੁਣਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸੱਤ੍ਵ ਅੰਸ਼ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੇ ਅਖਿਲੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵਨ ਦਿੱਤਾ।
Verse 27
सुखदुःखदो न चान्योऽस्ति यतस्स्वकृतभृक् पुमान् । काले रक्षा विवाहश्च निषेकः केन वार्यते
ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਆਪ ਹੀ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਰੱਖਿਆ, ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ-ਉਤਪੱਤੀ ਨੂੰ ਕੌਣ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 28
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा ते च सम्मान्य तं सुखेनामरास्तदा । सन्तस्थुस्तत्र विष्ण्वाद्यास्सर्वे लब्धमनोरथाः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਸਭ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਟਿਕੇ ਰਹੇ।
Verse 29
सोपि प्रमुदितस्तत्र समुवास शिवाज्ञया । जयशब्दो नमश्शब्दस्साधुशब्दो बभूव ह
ਉਹ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ। ਤਦ ਉੱਥੇ ‘ਜੈ!’, ‘ਨਮಃ!’ ਅਤੇ ‘ਸਾਧੁ!’ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਗੂੰਜ ਉਠੇ।
Verse 30
ततश्शम्भुर्वासगेहे वामे संस्थाप्य पार्वतीम् । मिष्टान्नं भोजयामास तं च सा च मुदान्विता
ਫਿਰ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਮਿੱਠਾ ਅੰਨ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਇਆ; ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।
Verse 31
अथ शम्भुर्भवाचारी तत्र कृत्यम्विधाय तत् । मेनामामंत्र्य शैलं च जनवासं जगाम सः
ਫਿਰ ਭਵਾਚਾਰ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਲੋੜੀਂਦਾ ਕਰਤੱਬ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਮੇਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲਰਾਜ (ਹਿਮਾਲਯ) ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਜਨ-ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।
Verse 32
महोत्सवस्तदा चासीद्वेदध्वनिरभून्मुने । वाद्यानि वादयामासुर्जनाश्चतुर्विधानि च
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਹਾਨ ਉਤਸਵ ਹੋਇਆ; ਵੇਦ-ਪਾਠ ਦੀ ਗੂੰਜਦੀ ਧੁਨੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ। ਚਾਰਾਂ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਾਜੇ ਵਜਾ ਕੇ ਪੂਰੇ ਵੈਭਵ ਨਾਲ ਉਤਸਵ ਮਨਾਉਣ ਲੱਗੇ।
Verse 33
शम्भुरागत्य स्वस्थानं ववन्दे च मुनींस्तदा । हरिं च मां भवाचाराद्वन्दितोऽभूत्सुरादिभिः
ਫਿਰ ਸ਼ੰਭੂ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਰਤ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਦੇਵ-ਆਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ਯਥਾਵਿਧੀ ਵੰਦਿਤ ਤੇ ਪੂਜਿਤ ਹੋਏ।
Verse 34
जयशब्दो बभूवाथ नम श्शब्दस्तथैव च । वेदध्वनिश्च शुभदः सर्वविघ्नविदारणः
ਤਦ “ਜਯ” ਦਾ ਨਾਦ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ “ਨਮಃ” ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਵੀ। ਸ਼ੁਭਦਾਇਕ ਵੇਦ-ਧੁਨੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੇ ਸਭ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 35
अथ विष्णुरहं शक्रस्सर्वे देवाश्च सर्षयः । सिद्धा उपसुरा नागास्तुष्टुवुस्ते पृथक्पृथक्
ਤਦ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਮੈਂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ)—ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵ—ਅਤੇ ਸਿੱਧ, ਉਪਸੁਰ ਤੇ ਨਾਗ—ਹਰ ਇਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 36
देवा ऊचुः । जय शम्भोऽखिलाधार जय नाम महेश्वर । जय रुद्र महादेव जय विश्व म्भर प्रभो
ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੈ ਹੋ, ਹੇ ਸ਼ੰਭੋ, ਅਖਿਲ ਦਾ ਆਧਾਰ! ਜੈ ਹੋ, ਹੇ ਨਾਮ-ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ! ਜੈ ਹੋ, ਹੇ ਰੁਦ੍ਰ ਮਹਾਦੇਵ! ਜੈ ਹੋ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ!
Verse 37
जय कालीपते स्वामिञ्जयानन्दप्रवर्धक । जय त्र्यम्बक सर्वेश जय मायापते विभो
ਜੈ ਹੋ, ਹੇ ਸਵਾਮੀ, ਕਾਲ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ! ਜੈ ਹੋ, ਹੇ ਆਨੰਦ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ! ਜੈ ਹੋ, ਹੇ ਤ੍ਰਿਯੰਬਕ, ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ! ਜੈ ਹੋ, ਹੇ ਵਿਭੂ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਪਤੀ!
Verse 38
जय निर्गुण निष्काम कारणातीत सर्वग । जय लीलाखिलाधार धृतरूप नमोऽस्तु ते
ਜੈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਨਿਰਗੁਣ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ, ਕਾਰਣਾਤੀਤ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ! ਜੈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਲੀਲਾ ਰਾਹੀਂ ਅਖਿਲ ਜਗਤ ਦੇ ਆਧਾਰ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 39
जय स्वभक्तसत्कामप्रदेश करुणाकर । जय सानन्दसद्रूप जय मायागुणाकृते
ਜੈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਕਰੁਣਾਕਰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈਂ! ਜੈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਆਨੰਦ-ਭਰਿਆ ਸਤ੍-ਸਰੂਪ! ਜੈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਰੂਪ ਤੇ ਕਾਰਜ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਪਰ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪ੍ਰਭੂ।
Verse 40
जयोग्र मृड सर्वात्मन् दीनबन्धो दयानिधे । जयाविकार मायेश वाङ्मनोतीतविग्रह
ਜੈ ਹੋ, ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਹੇ ਮ੍ਰਿਡ, ਹੇ ਸਰਵਾਤਮਾ! ਹੇ ਦੀਨ-ਬੰਧੂ, ਹੇ ਦਇਆ-ਨਿਧੀ—ਤੁਹਾਡੀ ਜੈ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਅਵਿਕਾਰ, ਹੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬਾਣੀ ਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ—ਤੁਹਾਡੀ ਜੈ ਹੋਵੇ।
Verse 41
ब्रह्मोवाच । इति स्तुत्वा महेशानं गिरिजानायकम्प्रभुम् । सिषेविरे परप्रीत्या विष्ण्वाद्यास्ते यथोचितम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹੇਸ਼ਾਨ, ਗਿਰਿਜਾ ਦੇ ਨਾਇਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਯਥੋਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਏ।
Verse 42
अथ शम्भुर्महेशानो लीलात्ततनुरीश्वरः । ददौ मानवरन्तेषां सर्वेषान्तत्र नारद
ਤਦੋਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ੰਭੂ—ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਈਸ਼ਵਰ—ਉੱਥੇ ਭਜਨ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਵਰ/ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ, ਹੇ ਨਾਰਦ।
Verse 43
विष्ण्वाद्यास्तेऽखिलास्तात प्राप्याज्ञाम्परमेशितुः । अतिहृष्टाः प्रसन्नास्याः स्वस्थानञ्जग्मुरादृताः
ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਸਭ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ, ਖਿੜੇ ਚਿਹਰੇ, ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ।
Verse 51
इति श्रीशिवमहापुराणे ब्रह्मनारदसम्वादे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे कामसंजीवनवर्णनं नामैकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ, ਦੂਜੀ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਤੀਜੇ ਪਾਰਵਤੀਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਕਾਮ-ਸੰਜੀਵਨ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਇਕਵੰਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
Rati approaches Śiva during Śiva–Pārvatī’s wedding celebrations and pleads for the restoration of her husband Kāma, presenting his ashes as the material sign of his destruction.
The episode frames desire (kāma) not merely as a disruptive force but as an energy that can be re-sanctioned through divine governance; ashes symbolize dissolution, while Śiva’s grace signifies reconstitution of function within dharma.
Śiva is highlighted as Parameśvara (all-powerful, compassionate), while Rati embodies bhakti through lament and petition; the wedding context foregrounds auspicious śakti–śiva union as the cosmic setting for restoration.