मण्डल 2
The Family Book of Gritsamada
ଋଗ୍ବେଦର ଦ୍ୱିତୀୟ ମଣ୍ଡଳ ଗୃତ୍ସମଦ ବଂଶର ‘ପରିବାର-ଗ୍ରନ୍ଥ’ ଅଟେ। ଏଠାରେ ଏକ ସୁସଂଗଠିତ ଯଜ୍ଞୀୟ ଜଗତ ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରେରିତ ବାଣୀ (ବାଚ୍) ଋତ ସହ ସମନ୍ୱିତ ହୋଇ ଦେବତା ଓ ଯଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ‘ପଥ ଖୋଲେ’। ଅଗ୍ନି ସର୍ବପ୍ରଥମ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ; ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବିଜୟୀ ଶକ୍ତି ଓ ମରୁତମାନଙ୍କ ଝଡ଼-ସଦୃଶ ସହାୟତା ଯଜ୍ଞ ମାଧ୍ୟମରେ ଧନ, ସୁରକ୍ଷା ଓ ଧର୍ମସମ୍ମତ ଶୃଙ୍ଖଳାକୁ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରେ। ଏହି ମଣ୍ଡଳ ବିଶେଷକରି ରୁଦ୍ର-ସୂକ୍ତ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେଠାରେ ଭୟଙ୍କର ଧନୁର୍ଧରଙ୍କୁ ଭକ୍ତିମୟ ସଂୟମ ସହ ନିକଟ କରାଯାଇ, ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧକୁ ଶାନ୍ତ କରି କଲ୍ୟାଣକାରୀ କୃପାକୁ ଫେରାଇବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ।
Sukta 2.1
RV 2.1 ରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ସର୍ବଜନ୍ମା, ସଦା-ଶୁଚି ଅଗ୍ନି ଭାବେ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି—ଯିଏ ଦ୍ୟୁଲୋକର ଦୀପ୍ତିରୁ, ଜଳରୁ, ପାଥର, କାଠ ଓ ଉଦ୍ଭିଦରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏବଂ ମାନବ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମ ଓ ହୃଦୟ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ। ଏହି ସୂକ୍ତ ଅଗ୍ନିଙ୍କର ଅନେକ ସମ୍ବନ୍ଧ-ରୂପ—ପିତା, ଭାଇ, ପୁତ୍ର ଓ ମିତ୍ର—କୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଉପାସକ ଓ ଯଜମାନମାନଙ୍କୁ ସମୃଦ୍ଧି, ସୁରକ୍ଷା, ଓ ସଭାରେ “ବୃହତ୍” (bṛhat) ଉଚ୍ଚାରଣ/ବାଣୀ ପ୍ରାପ୍ତି ପଥେ ନେଇଯିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ।
Sukta 2.2
ଏହି ସୂକ୍ତରେ ଜାତବେଦସ୍ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି—ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ବୃଦ୍ଧି କରାଯାଉ, ଏବଂ ଆହୁତି, ଶରୀର ଓ ପ୍ରେରିତ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତି କରାଯାଉ। ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋତା ଭାବେ ଚିତ୍ରିତ କରାଯାଇଛି, ଯିଏ ବଳ ଓ ସମୃଦ୍ଧିର ‘ଦ୍ୱାର’ ଖୋଲନ୍ତି, ଦ୍ୟାବାପୃଥିବୀକୁ ଅନୁକୂଳ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯଜମାନ ଓ ଗାୟକମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ଓ ବୃହତ୍ (ବିଶାଳ) ପଥ ଦିଗରେ ନେଇଯାନ୍ତି।
Sukta 2.3
ଏହି ସୂକ୍ତରେ ଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପୃଥିବୀରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋତା ଭାବେ ସିଂହାସନାରୂଢ଼ କରାଯାଇଛି—ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞକୁ ନେଇଆସନ୍ତି। ତାଙ୍କର ପବିତ୍ରକାରୀ, ଦୀପ୍ତିମାନ ବୁଦ୍ଧି ଏବଂ ଆହୁତି—ବିଶେଷକରି ଘୃତ—ବହନକାରୀ ଭୂମିକାକୁ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ବିଧି ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଗଠିତ ହୋଇ ଯଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ।
Sukta 2.4
ଏହି ସୂକ୍ତରେ ଅଗ୍ନି ଜାତବେଦସଙ୍କୁ ଦୀପ୍ତିମାନ ‘କୁଳମାନଙ୍କ ଅତିଥି’ ଭାବେ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି; ମିତ୍ରଙ୍କ ପରି ଦୃଢ଼, ବିଶ୍ୱସନୀୟ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବୀୟ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଭାବେ ବାସ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଏ। ଅଗ୍ନିଙ୍କ ବହୁବର୍ଣ୍ଣ ତେଜ ଓ ଯୌବନକୁ ପୁନଃନବୀନ କରିବାର ତାଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ପରାଡ଼କ୍ସକୁ ସ୍ତୁତି କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ ଯେ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଗୃତ୍ସମଦମାନେ ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ବୀରଶକ୍ତି, ସୁରକ୍ଷା ଓ ପ୍ରାଣବଳର ବୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରୁନ୍ତୁ।
Sukta 2.5
ଏହି ସୂକ୍ତରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ହୋତୃ ଭାବରେ ତାଙ୍କର ପୁରୋହିତୀୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହ ସମନ୍ୱିତ ଯଜ୍ଞୀୟ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି, ଯେପରି ଯଜ୍ଞ ଠିକ୍ ଭାବେ ଆଗେ ବଢ଼ି ସଫଳ ହୁଏ। ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ସଚେତନ, ପିତୃସଦୃଶ ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ ଭାବେ ପୂର୍ବଜ ପରମ୍ପରା ପାଇଁ ଡାକାଯାଏ; ସେ ଆହୁତିଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି, କ୍ରିୟାକୁ ସମନ୍ୱୟ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଠିକ୍ ନିୟମ-ବ୍ୟବସ୍ଥା (ୟମ) ଓ ଯଜ୍ଞକୌଶଳ ଦ୍ୱାରା “ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନ” ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।
Sukta 2.6
ଗୃତ୍ସମଦଙ୍କ ଏହି ଗାୟତ୍ରୀ ସୂକ୍ତରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ନିକଟ ଓ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଦିବ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଭାବେ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି—ଜ୍ୱାଳନ, ପ୍ରାର୍ଥନା ଓ ଯଜ୍ଞର ନିୟମିତ କ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ଯାହାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରାଯାଏ। ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଋଷିଙ୍କ ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣିବାକୁ, ଆହୁତି ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ, ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ “ବର୍ଷା” (ଶକ୍ତିର ଅବତରଣ), ବିଜୟୀ ଉର୍ଜା (ବାଜ) ଓ ପ୍ରଚୁର ପୋଷଣ ଦାନ କରିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ସଚେତନ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଆସିବାକୁ, ଯଥାକ୍ରମେ ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟା ସମ୍ପାଦନ କରିବାକୁ, ଏବଂ ବର୍ହିଷ (ଯଜ୍ଞାସନ) ଉପରେ ଉପବେଶନ କରିବାକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇଛି।
Sukta 2.7
ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଗାୟତ୍ରୀ ସୂକ୍ତରେ ଭାରତମାନଙ୍କ ନିଜ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଏ—ସେ ସବୁଠାରୁ କନିଷ୍ଠ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବପ୍ରଥମ। ତାଙ୍କୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷିତ ଧନ ଓ କୁଶଳ-ମଙ୍ଗଳ ଆଣିଦେବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ। ସୂକ୍ତଟି ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପବିତ୍ରତା ଓ ବିଶାଳ ଦୀପ୍ତିମୟ ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ, ଏବଂ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ ଯେ ସେ ଘୃତ ଆହୁତିରେ ପୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ଓ ପ୍ରାଚୀନ, ବରଣୀୟ ହୋତା ଭାବେ ଯଜ୍ଞକୁ ସିଦ୍ଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବହନ କରନ୍ତି।
Sukta 2.8
ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରିଥିବା ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସୂକ୍ତରେ ତାଙ୍କର ଶୀଘ୍ର “ଯୋଗ” ଓ “ରଥ”—ଯଜ୍ଞରେ ଦ୍ରୁତ ଆଗମନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କ୍ରିୟାଶକ୍ତି—ର ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି, ଏବଂ ଉପାସକଙ୍କୁ ଅବିନାଶୀ ଆଲୋକରେ ଘେରି ରଖୁଥିବା ତାଙ୍କର ଦ୍ୟୁଲୋକ-ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମୟ ତେଜକୁ ଉତ୍ସବ କରାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଅଗ୍ନି ସହ ଇନ୍ଦ୍ର, ସୋମ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କର ସହାୟତା ଦ୍ୱାରା ସଂଘର୍ଷରେ ସୁରକ୍ଷା ଓ ବିଜୟ ପାଇଁ ସାମୁହିକ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ଏହା ଉପସଂହାର ହୁଏ।
Sukta 2.9
ଏହି ଛଅ-ଶ୍ଲୋକୀ ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍ ସୂକ୍ତରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ସର୍ବଜ୍ଞ ହୋତୃ ଭାବେ ସିଂହାସନାରୂଢ଼ କରାଯାଇଛି—ସେ ପୁରୋହିତ-ଆସନରେ ବସି ଉପାସକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଜକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ନିବେଦନ ଶୁଣିବାକୁ, ସମୃଦ୍ଧିକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରିବାକୁ, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଯଜ୍ଞକୁ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇ ଅପାୟରୁ ରକ୍ଷା କରି, ଦୀପ୍ତିମୟ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଓ ଧନ ସମ୍ପଦ ଦାନ କରିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଇଛି।
Sukta 2.10
ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ରଚିତ ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍ ସୂକ୍ତରେ ଯଜ୍ଞରେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଥମ ଏବଂ ପିତୃସଦୃଶ ଉପସ୍ଥିତି ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି—ଇଳାଙ୍କ ପବିତ୍ର ଆସନରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହୋଇ ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଓ ବିବେକ ସହ ଦୀପ୍ତିମାନ। ସୂକ୍ତଟି ଅଗ୍ନିଙ୍କ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଶ୍ୱମୟ ପ୍ରସାରକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ—ସେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଅଧିକାର କରନ୍ତି—ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ‘ଘସି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ’ କରାଯାଇ ଘୃତରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ଶୋଧକ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଏ। ଶେଷରେ କବି ଯଥାଯଥ ଭାଗରେ ଆହୁତିର ଅଂଶ ମାଗି, ମନୁଙ୍କ ପ୍ରକାରର ଦୂତ ଭାବେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି—ମଧୁରତା ଓ ପ୍ରଚୁରତା ପାଇଁ ବାଣୀର ଚମଚରେ ଡାକାଯାଇଥିବା।
Sukta 2.11
ଗୃତ୍ସମଦଙ୍କ ଏହି ଇନ୍ଦ୍ର-ସୂକ୍ତରେ କବିମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ନିଜ ପ୍ରାର୍ଥନା ଶୁଣିବାକୁ, ଯଜ୍ଞକୁ ଆସିବାକୁ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ପରାକ୍ରମକୁ ବଳ ଦେଇଥିବା ସୋମ ପାନ କରିବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବୀର ଦାତା ଓ ରକ୍ଷକ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି; ଧନ, ବିଜୟ, ଏବଂ ଅଦଗ୍ଧ (ଅନଶ୍ୱର) ଭାଗ୍ୟ-ହିସ୍ସା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ, ଯେପରି ଉପାସକମାନେ ସଭାରେ ‘ବିଶାଳ’ କଥା କହିପାରନ୍ତୁ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସନ୍ତାନ ଓ ସହାୟମାନଙ୍କ ସହିତ ରହନ୍ତୁ।
Sukta 2.12
RV 2.12 ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରତି ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସ୍ତୁତି-ସୂକ୍ତ, ଯେଉଁଥିରେ ପୁନଃପୁନଃ ତାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟିର ସ୍ଥିରତା, ସଂଘର୍ଷରେ ବିଜୟ, ଏବଂ ଧନ ଓ ବଳ ଲାଭର ପଛରେ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଶକ୍ତି ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି। ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆଦିମ ସର୍ବୋଚ୍ଚତାକୁ ସ୍ମରଣ କରେ—ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀକୁ କମ୍ପିତ କରିଦେବା—ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ସେହି ଦେବତା ଭାବେ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ ଯାହାକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ସମସ୍ତ ପକ୍ଷ ଡାକେ; ସେଥିସହ ସୋମ-ପୀଡକ ଓ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଅଟୁଟ ସାହାଯ୍ୟକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରେ।
Sukta 2.13
RV 2.13 ଗୃତ୍ସମଦଙ୍କ ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍ ଛନ୍ଦର ଏକ ସୂକ୍ତ, ଯେଉଁଥିରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଋତ (ବିଶ୍ୱ-ନିୟମ)ର ଧାରକ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି—ସେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି, ଜୀବନଦାୟୀ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗର ଗର୍ଜନମୟ ଦୀପ୍ତିକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଏହି ସୂକ୍ତରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରାକ୍ରମକୁ ଜଳ, ଋତୁଚକ୍ର, ଏବଂ ସୋମ-ସଦୃଶ “ପ୍ରଥମ ଅମୃତ/ମଧୁ” ମାଧ୍ୟମରେ ଜନନଶୀଳ ଶକ୍ତି ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି; ଶେଷରେ ସମୁଦାୟୀୟ ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟାରେ ସୁସଂଗଠିତ ଦାନଶୀଳତା, ଯଶ, ଏବଂ ବୀରଶକ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଇଛି।
Sukta 2.14
ଏହି ସୂକ୍ତଟି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସୋମ-ଆହ୍ୱାନ କରେ; ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ପୁରୋହିତମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହଦାୟକ ସୋମ ଆଣି ଓ ଢାଳିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ, ଯାହାରେ ବୃଷଭ-ସଦୃଶ ଇନ୍ଦ୍ର ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି। ଏଥିରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିଶ୍ଚୟାତ୍ମକ ବିଜୟ ଓ ସହଯୋଗୀ ବୀରମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ସୁରକ୍ଷାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି; ପରେ ସାର୍ବଜନୀନ ସଭାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉପାସକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଚୁର, ଯଶଦାୟକ ଧନ ଓ ଶକ୍ତି ଦାନର ଶେଷ ପ୍ରାର୍ଥନା ରହିଛି।
Sukta 2.15
ଏହି ସୂକ୍ତରେ ‘ସତ୍ୟର ସତ୍ୟ କର୍ମ’ ଭାବେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମହାକାର୍ଯ୍ୟ ଘୋଷିତ ହୋଇଛି: ସୋମ ପାନ କରି ସେ ଅବରୋଧକ ସର୍ପ ଅହି/ବୃତ୍ରକୁ ବଧ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅଟକାଇ ରଖାଯାଇଥିବା ଜୀବନଶକ୍ତି—ଜଳ, ଆଲୋକ ଓ ବିଜୟୀ ଗତି—କୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହା ସ୍ତୁତି ଓ ଆହ୍ୱାନ ଉଭୟ; ଉପାସକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଏହି ଲୋକ-ବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ଥାପକ କାର୍ଯ୍ୟ ପୁନରାବୃତ୍ତି କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରେ, ଏବଂ ସଭାରେ ରକ୍ଷା, ଲାଭ/ଲୁଟ ଓ ବୀରଶକ୍ତି ଦାନ କରିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ।
Sukta 2.16
RV 2.16 ହେଉଛି ସାତ ପଦ୍ୟର ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍ ସ୍ତୋତ୍ର; ଏଠାରେ ଗୃତ୍ସମଦ ଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନିକୁ ଆହୁତି ପରି ସାବଧାନରେ “ବହନ କରାଯାଇଥିବା” ସ୍ତୁତି ଅର୍ପଣ କରି, ପୁରାତନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସଦା ଯୁବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସୋମ-ପୀଡନ ସଭାକୁ ଆସିବାକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ସ୍ତୋତ୍ରଟି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସାହସୀ ବୃଷଭ ଭାବେ ଗୌରବାନ୍ୱିତ କରେ—ଯିଏ ଜନମାନଙ୍କର ସଙ୍କଳ୍ପ (କ୍ରତୁ) ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି—ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଦୀପ୍ତିମାନ ଶକ୍ତି ସହ ସୋମ ପାନ କରିବାକୁ ପ୍ରେରିତ କରେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେ ଉପାସକମାନଙ୍କ ଉପରେ ଧନ ଓ ରକ୍ଷା ବର୍ଷାଇବେ।
Sukta 2.17
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ରଚିତ ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍ ସ୍ତୁତିରେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଆବର୍ତ୍ତିତ କରି ବିସ୍ତାରିତ ହେଉଥିବା ତାଙ୍କର ଅଧିପତ୍ୟ ଏବଂ ଜୟଶାଳୀ ଶକ୍ତିର ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି, ଯାହା ବିଶ୍ୱରେ ଆଲୋକ ଓ ସମନ୍ୱୟ ସ୍ଥାପନ କରେ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ‘ଅଗ୍ନି-ଶକ୍ତି’ (ଅଗ୍ନି/ବହ୍ନି) ମାଧ୍ୟମରେ ଚିତ୍ରିତ କରାଯାଇଛି—ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଦୁଇ ଲୋକକୁ ପ୍ରସାରିତ କରେ ଏବଂ ଫାଟିଯାଇଥିବା ଅନ୍ଧକାରକୁ ‘ସିଇ’ ଦିଏ। ତା’ପରେ କବି ଗାୟକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବାଜ (ଜୟକାରୀ ବଳ), ସୁରକ୍ଷା, ଏବଂ ପ୍ରଚୁର ଦକ୍ଷିଣା ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି।
Sukta 2.18
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରିଥିବା ଏହି ସୂକ୍ତରେ ପ୍ରଭାତରେ ଯୋତାଯାଇଥିବା “ନୂତନ ରଥ”କୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ—ଯାହାର ଅନେକ ଯୁଗ, ରାଶି ଓ ଚାପୁ/ବାହୁଡ଼ି ପରି ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ଗଭୀର ପ୍ରତୀକାର୍ଥ ବହନ କରେ। କବିମାନଙ୍କ ଆହୁତି ଓ ପ୍ରେରିତ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଅତି ଶୀଘ୍ର ହେଉ ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ। ସୋମପାନ ସଭାକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ତତ୍କାଳ ଡାକାଯାଏ—ଅଧିକ ସଂଖ୍ୟା ଓ ଅଧିକ ବଳ ସହ—କାରଣ ତାଙ୍କ ଆଗମନ ବିଜୟ, ରକ୍ଷା ଓ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ ଭାଗ (ଭଗ) ସୁନିଶ୍ଚିତ କରେ। ଶେଷଭାଗରେ ଦକ୍ଷିଣା (ପୁରୋହିତ-ଦାନ) ଓ ସାମୁଦାୟିକ ସମୃଦ୍ଧି ପ୍ରତି ଦୃଷ୍ଟି ଯାଏ: ଦାନଶୀଳତା ଧାରାବାହିକ ଭାବେ ବହୁକ, ସଭାରେ ବାଣୀ “ବିଶାଳ” ହେଉ, ଏବଂ ଜନମାନସ ବୀର ସନ୍ତାନରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଉ।
Sukta 2.19
ଏହି ସୂକ୍ତରେ ସୋମରେ ପ୍ରବଳ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଭୁ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି—ଯିଏ “ଉଚ୍ଚତମ ସ୍ୱର୍ଗ”ରେ ନିଜ ଆସନ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଡାକକୁ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି, ଏବଂ ଆଲୋକ, ଧନ ଓ ବିଜୟ ଆଣନ୍ତି। ଏଠାରେ ଯଥାର୍ଥ ସ୍ତୁତି (ବ୍ରହ୍ମନ୍) ଓ ସୋମ-ପୀଡନକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦୃଶ୍ୟ ଦାନ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି—ସୂର୍ଯ୍ୟ-ସଦୃଶ ଆଲୋକ, ଗୁପ୍ତ ଧନ, ଏବଂ ଗାୟକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅକ୍ଷୟ ଭାଗ (ଭଗ)। ଶେଷ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ଯାଜ୍ଞିକ ସମୁଦାୟ ପାଇଁ ଉଦାର ଦକ୍ଷିଣା “ଦୋହି” ବାହାର କରାଯାଉ ବୋଲି ଅନୁରୋଧ—ଯେପରି ସେମାନେ ସଭାରେ ବୃହତ୍ (ବିଶାଳ) ବାଣୀ କହିପାରନ୍ତୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସନ୍ତାନ ଓ ବୀର୍ୟମୟ ପରାକ୍ରମ ସହ।
Sukta 2.20
RV 2.20 ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍ ଛନ୍ଦର ଏକ ସ୍ତୁତି-ସୂକ୍ତ; ଏଠାରେ କବି ନିଜ ପ୍ରେରିତ ଶକ୍ତିକୁ ସୁଯୋଜିତ ରଥ ପରି ଅର୍ପଣ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରକ୍ଷା, ବିଜୟ ଓ ଉଦାର ପୁରସ୍କାର ଆଶା କରେ। ସୂକ୍ତଟି ଅଙ୍ଗିରସ-ସଂପୃକ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରାଚୀନ କୃତ୍ୟ—ପଥ ଖୋଲିବା, ପାହାଡ଼/ଦୁର୍ଗ ଭାଙ୍ଗିବା, ଏବଂ ଆଲୋକ ମୁକ୍ତ କରିବା—କୁ ସ୍ମରଣ କରେ; ପରେ ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞୀୟ ଅନୁରୋଧ କରେ: ଗାୟକ ପାଇଁ ଓ ସଭା ପାଇଁ ପ୍ରଚୁର ଦକ୍ଷିଣା ‘ଦୋହି’ ବାହାରୁ, ଏବଂ ବିଦଥରେ ବୀର ସନ୍ତାନ ଓ ମହାନ ସ୍ୱର ସହ ସଭା ସମୃଦ୍ଧ ହେଉ।
Sukta 2.21
ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ର-ସୂକ୍ତଟି ସର୍ବଜୟୀ ଦେବଙ୍କୁ ସୋମ ଆଣିବା ପାଇଁ ଆହ୍ୱାନ। ଯିଏ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିଜୟକ୍ଷେତ୍ର—ଧନ, ସ୍ୱର୍ଗ, ବଳ, ଗୋଧନ ଓ ଜଳ—ରେ ଜୟ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅପରାଜେୟ ଓ ବିସ୍ତୃତ-ବ୍ୟାପୀ ଶକ୍ତି ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି; ଯିଏ ଉଷାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୀପ୍ତିମାନ ଲୋକକୁ ଉଦ୍ଘାଟନ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନ ପାଇଁ ଏକାଗ୍ର ପ୍ରାର୍ଥନା—ସ୍ପଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧି, ସମୃଦ୍ଧି, ସୁରକ୍ଷା, ମଧୁର ବାଣୀ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦିନ।
Sukta 2.22
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରିଥିବା ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସୂକ୍ତରେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହ ଚାପାଯାଇଥିବା ସୋମ ପାନ କରିବା ପରେ ଦେବତାଙ୍କ ଶକ୍ତି-ଉଦ୍ଗାରକୁ ଉତ୍ସବ କରାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ସୋମକୁ ‘ସତ୍ୟ’ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି, ଯାହା ‘ସତ୍ୟ’ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ନିଷ୍ଠାରେ ସଙ୍ଗ ଦେଇଥାଏ। ସୂକ୍ତଟି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଳବୃଦ୍ଧି, ଉପାସକଙ୍କ ପ୍ରତି ତାଙ୍କ ଦାନଶୀଳତା, ଏବଂ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଜଳମୁକ୍ତି କରି ଜୀବନ ଓ ଦିବ୍ୟ ଋତ/ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରିଥିବା ତାଙ୍କ ଆଦି କୃତ୍ୟକୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ।
Sukta 2.23
ଏହି ସୂକ୍ତରେ ବୃହସ୍ପତି/ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ପତିଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ବାଣୀର ସାର୍ବଭୌମ ଭାବେ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି—ଯିଏ ଅନ୍ତର୍ଗତ “ଗଣ” (gaṇāḥ) କୁ ସଂଗଠିତ କରି ପ୍ରେରିତ ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ବିଜୟ ପାଇଁ ପଥ ସଫା କରନ୍ତି। ଭକ୍ତଙ୍କ ଅନ୍ତରାସନରେ ବସିବାକୁ, ଶତ୍ରୁତାପୂର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା କୁବାକ୍ୟ କହୁଥିବା ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ରୋକିବାକୁ, ଏବଂ ସୂକ୍ତକୁ ନିଜେ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇ କୁଳକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରି ସଭାରେ “ବୃହତ୍” (ବିଶାଳ) ବାଣୀ କହିବାକୁ ପଥପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଇଛି।
Sukta 2.24
ଏହି ସୂକ୍ତରେ ବୃହସ୍ପତି/ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ପତିଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ବାକ୍ର ଅଧିପତି ଭାବେ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି—ଯିଏ ପ୍ରେରିତ ଚିନ୍ତା (ମତି)କୁ ଜାଗ୍ରତ କରନ୍ତି ଏବଂ ଯଜ୍ଞରେ ସ୍ତୋତ୍ରକୁ ସଫଳ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ପରାମର୍ଶ ଓ ସଂଘର୍ଷରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ନେତା ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରି, ଅର୍ପଣ ଓ ପ୍ରାର୍ଥନାକୁ ଗତି ଦେବାକୁ, ବିଜୟ ଓ ପ୍ରଚୁରତା (ବାଜ) ଦେବାକୁ, ଏବଂ ସନ୍ତାନ ଓ କୁଶଳତାକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଇଛି। ସୂକ୍ତର ଶେଷରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ‘ସୁବକ୍ତ ସ୍ତୋତ୍ରକୁ ପଥପ୍ରଦର୍ଶନ କର’ ବୋଲି ଅନୁରୋଧ କରାଯାଇଛି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଉପାସକମାନେ ସଭାରେ ବୃହତ୍ (ବିଶାଳ) କଥା କହିପାରିବେ ଏବଂ ବୀରଶକ୍ତିରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହେବେ।
Sukta 2.25
ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସୂକ୍ତରେ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ପତିଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ବାଣୀ ଓ ଯଜ୍ଞ-ନିପୁଣତାର ଅଧିପତି ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି—ଯିଏ ସଫଳ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ର “ଯୋଗ” କରନ୍ତି, ବିଶେଷକରି ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଜ୍ୱାଳନ ଓ ଆଗକୁ ଧକ୍କା ଦେଇ ନେବା ଶକ୍ତି ମାଧ୍ୟମରେ। ତାଙ୍କୁ ବାଙ୍କା ବିରୋଧର ସମ୍ମୁଖରେ ଅପରାଜେୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି—ସେ ବନ୍ଧନ ଭାଙ୍ଗନ୍ତି ଏବଂ ଭକ୍ତ ପାଇଁ ନିରାପଦ ଆଶ୍ରୟ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଖୋଲିଦିଅନ୍ତି। ପୁନରାବୃତ୍ତ ଧ୍ରୁବପଦ ତାଙ୍କର ଏହି ସାମର୍ଥ୍ୟକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ ଯେ ସେ ସହଯୋଗୀମାନଙ୍କୁ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ଏକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ, ବିଜୟୀ ଦଳରେ ଏକତ୍ର କରନ୍ତି।
Sukta 2.26
RV 2.26 ରେ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ପତି (ବୃହସ୍ପତି)ଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ବାଣୀର ଅଧିପତି ଭାବେ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି—ଯିଏ ଉଚ୍ଚାରଣକୁ ସିଧା, ବିଜୟୀ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରନ୍ତି, ଏବଂ “ଦେବହୀନ” (ଅର୍ପଣ-ବିହୀନ) ପ୍ରେରଣା ବିରୁଦ୍ଧରେ ଶକ୍ତି ଦିଅନ୍ତି। ଏହି ସୂକ୍ତ ନିଷ୍ଠାବାନ ଯଜମାନଙ୍କୁ ମିଳୁଥିବା ସମୃଦ୍ଧି, ସାମାଜିକ ସହାୟତା ଓ ଅନ୍ତର୍ବଳକୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ; ଶେଷରେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଠିକ ପଥରେ ନେତୃତ୍ୱ ଏବଂ ଦୁଃଖ-ଆଘାତରୁ ବିସ୍ତୃତ ସୁରକ୍ଷାରେ ଏହା ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
Sukta 2.27
RV 2.27 ଗୃତ୍ସମଦଙ୍କ ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍ ଛନ୍ଦର ଏକ ସୂକ୍ତ; ଏଠାରେ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପୁରାତନ ରାଜା ଭାବେ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି, ଯେମାନେ ଋତ (ବିଶ୍ୱ-ନିୟମ) କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ସରଳ ପଥରେ ଚାଲୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ସୂକ୍ତଟି ‘ଘୃତ’ ପରି ପବିତ୍ର ସ୍ତୁତି ଅର୍ପଣ କରି, ବିଶେଷକରି ମିତ୍ର, ବରୁଣ, ଅର୍ୟମନ, ଭଗ, ଦକ୍ଷ ଓ ଅଂଶଙ୍କୁ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ, ନୀତିଗତ ଦୃଢତା, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ନିର୍ଦୋଷ ପଥ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ। ଶେଷରେ ବରୁଣଙ୍କୁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପ୍ରାର୍ଥନା—ଦେବାନୁଗ୍ରହରୁ ଖସି ନ ପଡ଼ିବାକୁ ଦିଅନ୍ତୁ, ଏବଂ ସଭାରେ ‘ବୃହତ’ (ବିଶାଳ/ମହତ୍) ବାଣୀକୁ ଶକ୍ତି ସହ କହିବାକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତୁ।
Sukta 2.28
RV 2.28 ହେଉଛି ଗୃତ୍ସମଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବରୁଣଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ରଚିତ ଏକ ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍ ଛନ୍ଦର ସୂକ୍ତ; ଏଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଋତ (ବିଶ୍ୱ ଓ ନୀତିକ ଶୃଙ୍ଖଳା)କୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ସର୍ବଭୌମ ଆଦିତ୍ୟ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି। କବି ସୁରକ୍ଷା, ସୁଖ୍ୟାତି, ଭୟ ଓ ଅପରାଧରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ; ବରୁଣଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରେ ଯେ ପାପ ଓ ଦୁଃଖକୁ “ଦୋରିରୁ ବଛୁରାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ପରି” ଢିଲା କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ଉପାସକଙ୍କୁ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସତ୍ୟର ସୁପଥରେ ସୁନିୟୋଜିତ ରଖନ୍ତୁ।
Sukta 2.29
ଏହି ସାତ-ମନ୍ତ୍ରୀ ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍ ସୂକ୍ତରେ ଗୃତ୍ସମଦ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କୁ—ବିଶେଷତଃ ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କୁ—ଋତ (ବିଶ୍ୱ ଓ ନୀତିକ ଶୃଙ୍ଖଳା)ର ପାଳକ ଭାବେ ଆହ୍ୱାନ କରି ଗୁପ୍ତ ଦୋଷ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ବିଚ୍ୟୁତିକୁ ଦୂରେ ରଖିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। କବି କୃପା, ସତ୍ୟର “ମଧ୍ୟମ ପଥ”ରେ ଠିକ୍ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ, ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ବୀରଶକ୍ତିରେ ଧାରିତ ‘ବୃହତ୍’ (ବିଶାଳ) ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସାମୁଦାୟିକ ବାଣୀରେ ଅବିରତ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଚାହାନ୍ତି।
Sukta 2.30
ଏହି ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍ ହ୍ୟମ୍ନରେ ଜଳଦେବୀ ଆପଃଙ୍କୁ ଶୃଙ୍ଖଳାବଦ୍ଧ, ଜୀବନଦାୟିନୀ ଶକ୍ତି ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି—ଯେମାନେ ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଋତ ଅନୁସାରେ ଗତି କରନ୍ତି, ଏବଂ ବିଶ୍ୱ-ନିୟମ ସ୍ଥାପନ କରୁଥିବା ସବିତୃଙ୍କୁ ଓ ବାଧା ଦୂର କରୁଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରୀତି କରନ୍ତି। ପରେ ଏହା ରକ୍ଷାମୂଳକ ଆହ୍ୱାନରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ—ବିଶେଷକରି ଇନ୍ଦ୍ର (ଏବଂ ସୋମ) ଓ ଶେଷରେ ମରୁତ-ଗଣଙ୍କୁ ଡାକି—ଭୟରେ ସୁରକ୍ଷା, ବିସ୍ତୃତ ଅବକାଶ, ଏବଂ ବୀର୍ୟ-ଶକ୍ତି ଓ ସନ୍ତାନସମୃଦ୍ଧିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୃଦ୍ଧି ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ।
Sukta 2.31
ଏହି ସୂକ୍ତରେ ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କୁ ଋତ (ବ୍ୟବସ୍ଥା) ଏବଂ ସଠିକ୍ ସମ୍ପର୍କର ସ୍ଥିରକାରୀ ଶକ୍ତି ଭାବେ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଏ; ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଯାତ୍ରାର “ରଥ”କୁ ଧାରଣ କରି ରଖିବା ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କୁ—ଆଦିତ୍ୟ, ରୁଦ୍ର ଓ ବସୁମାନଙ୍କ ସହ—ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ। ପରେ ଏହା ସମସ୍ତଦେବ (ବିଶ୍ୱେଦେବ) ଆହ୍ୱାନରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ ତ୍ୱଷ୍ଟୃ, ଇଳା, ଭଗ, ଦ୍ୟାବା-ରୋଦସୀ, ପୂଷଣ, ପୁରନ୍ଧି ଓ ଅଶ୍ୱିନଦ୍ୱୟଙ୍କୁ ଡାକେ, ଯେପରି ସମସ୍ତ ସହାୟକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଯଜ୍ଞରେ ନିଜ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରୁ। କବି ଶେଷରେ ନିଜ ବାଣୀକୁ ନୂତନ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ସ୍ତୁତି-ବାହନ ଭାବେ “ଗଢ଼ି” ଶ୍ରବସ୍ (ଖ୍ୟାତି/ପ୍ରେରିତ ଶ୍ରବଣ), ବାଜ (ବଳ-ଉତ୍ସାହ) ଓ ଧୀତି (ଦୀପ୍ତ ଚିନ୍ତା) ପାଇଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହାନ୍ତି।
Sukta 2.32
ଏହି ସୂକ୍ତର ଆରମ୍ଭରେ ଦ୍ୟାବା–ପୃଥିବୀ (ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ)ଙ୍କୁ କବିର ବାଣୀର ରକ୍ଷକ, ଋତ ସହ ସମନ୍ୱିତ, ଏବଂ ବିଶାଳ ପିତାମାତା ଭାବେ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି—ଯେମାନେ ବିସ୍ତାର, ସୁରକ୍ଷା ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଦାନ କରନ୍ତି। ପରେ ଏହା ଶୁଭ ନାରୀଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ପ୍ରତି—ବିଶେଷକରି ରାକା ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଦେବୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି—ଏକ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ ଉର୍ବରତା, ଧନ ଓ କୁଶଳତା ଦାନ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରେ; ଶେଷରେ ଅନେକ ଦିବ୍ୟ ନାରୀଙ୍କୁ ସହାୟତା ଓ ସ୍ୱସ୍ତି ପାଇଁ ସମାବେଶୀ ଆହ୍ୱାନରେ ଉପସଂହାର ହୁଏ।
Sukta 2.33
ଏହି ସୂକ୍ତଟି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଗଭୀର ଭକ୍ତି ସହିତ, ସାବଧାନ ଭାବେ ସମତୁଳିତ ଭାବରେ ଆହ୍ୱାନ କରେ—ସେ ଏକାଧାରେ ଭୟଜନକ ଓ ଉପକାରୀ; ତାଙ୍କ କୃପା ଚାହାଯାଏ, କ୍ରୋଧ ନୁହେଁ। ଗୃତ୍ସମଦ ‘ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦର୍ଶନ’ରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ନ ହେବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି, ବଳ-ସମୃଦ୍ଧି, ସନ୍ତାନ ଓ ଅହିତରୁ ସୁରକ୍ଷା ମାଗନ୍ତି, ଏବଂ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପବିତ୍ରକାରୀ ଶକ୍ତିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ଭୟଙ୍କର ଦେବତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି।
Sukta 2.34
ଏହି ସୂକ୍ତରେ ମରୁତମାନଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର, ଦୀପ୍ତିମାନ ଝଡ଼-ଶକ୍ତି ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି—ସେମାନେ ବନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପରି ଧାଉଁଥାନ୍ତି, ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତି, ଏବଂ ଗୁପ୍ତ “କିରଣ/ଗାଈ” ଆଲୋକକୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ବାଧାକୁ ଦୂର କରନ୍ତି। ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ଯେ ଆହୁତି ଦେଉଛି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶେଷଭାବେ ସେମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସୁମତି ସହିତ ନିକଟକୁ ଆସିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଇଛି। ଭାବ ତାଙ୍କର ପ୍ରବଳତାର ଜୀବନ୍ତ ଉପାଧିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଦୁଃଖ ଓ ନିନ୍ଦାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରାଇଦେବା ତାଙ୍କ ରକ୍ଷାକାରୀ ସାହାଯ୍ୟ ପାଇଁ ସିଧା ପ୍ରାର୍ଥନା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗତି କରେ।
Sukta 2.35
ଏହି ସୂକ୍ତରେ ଅପାଂ ନପାତ୍—ଜଳର ରହସ୍ୟମୟ “ଶିଶୁ”—ଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି; ଯିଏ ଜଳମଧ୍ୟରେ ଗୁପ୍ତ ଅଗ୍ନି ଓ ସୃଜନଶକ୍ତି ଭାବେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ରହି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଅନ୍ତି। ଗୃତ୍ସମଦ ତାଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି ଯେ ସେ କବିର ବାଣୀକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଯଥାର୍ଥ ଆକାର ଗଢ଼ନ୍ତୁ, ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମୃଦ୍ଧି, ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଓ ଋତାନୁକୂଳ ବୃଦ୍ଧି ଦାନ କରନ୍ତୁ। ଶେଷରେ ଏହି ସୂକ୍ତ ଆଶୀର୍ବାଦମୟ ଭାବେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଅପାଂ ନପାତଙ୍କ ଦୀପ୍ତିକୁ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଶୁଭ ସୁରକ୍ଷା ସହ ଜନସମୁଦାୟ ଓ ଯଜ୍ଞସଭା ପାଇଁ ସଂଯୋଜିତ କରାଯାଇଛି।
Sukta 2.36
RV 2.36 ଏକ ସୋମ-ଯଜ୍ଞର ଆହ୍ୱାନକୁ ଆକୃତି ଦିଏ—ଯେଉଁଥିରେ ଇନ୍ଦ୍ର (ଏବଂ ସଂଲଗ୍ନ ରାଜସ୍ୱ ଦେବତାମାନେ) ଆସିବାକୁ, ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ, ଏବଂ ପୁରୋହିତୀୟ ପଦବୀମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ବଣ୍ଟିତ ମଧୁମୟ ସୋମ ପାନ କରିବାକୁ ପ୍ରେରିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ସୂକ୍ତ ଚାପଣର ସଜୀବ ଚିତ୍ରଣ—ପଥରମାନେ ‘ଦୋହି’ କରୁଥିବା ଗାଈ/କିରଣ ଓ ଜଳ—ସହିତ ସଠିକ୍ ଯାଜ୍ଞିକ ସଙ୍କେତ (ହୋତୃ, ଆଗ୍ନୀଧ୍ର, ପ୍ରଶାସ୍ତୃ) କୁ ଏକତ୍ର କରେ; ଯଜ୍ଞକୁ ଏକ ସୁସଂଗଠିତ ପଥ ଭାବେ ଦେଖାଏ, ଯାହା ଦେବମାନଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରେ ଏବଂ ବଳ, ଅଧିପତ୍ୟ, ଓ ଯଥାଯଥ ଆଜ୍ଞା-ଶକ୍ତିକୁ ମୁକ୍ତ କରେ।
Sukta 2.37
ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସୂକ୍ତରେ ଦ୍ରବିଣୋଦାଃ—“ଧନ/ବରଦାନର ଦାତା”—କୁ ସୋମପାନକାରୀ ଶକ୍ତି ଭାବେ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି; ଯିଏ ସୁସଂଗଠିତ ପୁରୋହିତୀୟ କ୍ରିୟା ଏବଂ ଋତୁ (ଯଥାସମୟ) ଅର୍ପଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଏଥିରେ ହୋତୃ, ପୋତୃ, ନେଷ୍ଟୃ, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଆଦି ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ସୋମଯାଗର କ୍ରମ ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଛି ଏବଂ ଶେଷରେ ଦେବତାଙ୍କୁ “ଚତୁର୍ଥ ପାତ୍ର” ପାନ କରିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଇଛି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଯଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମୃଦ୍ଧି, ବଳ ଓ ଯାଗସିଦ୍ଧି ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Sukta 2.38
ଏହି ସୂକ୍ତରେ ସବିତୃଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରେରକ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି—ଯିଏ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଗତିରେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ କରନ୍ତି, ଋତ (ବିଶ୍ୱ-ନିୟମ) କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଦେବ ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଭାଗର ସମୃଦ୍ଧି ବଣ୍ଟନ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଅଚଳ, ବିଜୟୀ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ବିକୃତିକୁ ଦୂର କରେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ‘ଶାଶ୍ୱତ ଜଳ’କୁ ପ୍ରବାହିତ କରାଏ। ଶେଷରେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଗାୟକମାନଙ୍କ ଶାନ୍ତି ଓ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗ, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀରୁ ଇଚ୍ଛିତ ପ୍ରଚୁରତା ଦେବାକୁ ସବିତୃଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି।
Sukta 2.39
ଏହି ସୂକ୍ତରେ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନଙ୍କୁ ଦ୍ରୁତଗାମୀ, ଯୁଗଳ ଶକ୍ତି ଭାବେ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି—ଯେମାନେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଅର୍ପଣ ବହନ କରନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ସାହାଯ୍ୟ ଆଣନ୍ତି: ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ସୁରକ୍ଷା, ଠିକ୍ ପଥପ୍ରଦର୍ଶନ ଓ ସମୃଦ୍ଧି। ପଥର, ଦୂତ, ଆଖି, ହାତ, ପାଦ ପରି ଯୁଗଳ ଉପମାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କବି ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି—ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଆସନ୍ତୁ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖନ୍ତୁ, ଦେହକୁ ଚିକିତ୍ସା କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ଉପାସକକୁ ଉତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ଦିଗକୁ ନେଇଯାଆନ୍ତୁ। ଶେଷରେ ଗଢ଼ାଯାଇଥିବା ସ୍ତୋମକୁ ଅଶ୍ୱିନଙ୍କ ପାଇଁ ‘ବୃଦ୍ଧି’ ଭାବେ ଅର୍ପଣ କରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୀପ୍ତିମାନ ସନ୍ତାନ ଓ ସଭାରେ ବିସ୍ତୃତ, ବିଜୟୀ ବାଣୀ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ।
Sukta 2.40
ଏହି ଛଅ-ମନ୍ତ୍ରୀ ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍ ସୂକ୍ତରେ ଯୁଗଳ ଦେବତା ସୋମ ଓ ପୂଷଣଙ୍କୁ ଏକାସାଥି ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି—ସମୃଦ୍ଧିର ସଂଯୁକ୍ତ ଜନକ ଭାବେ ଏବଂ ଏମିତି ରକ୍ଷକ ଭାବେ, ଯେମାନେ ଲୋକମାନଙ୍କରେ ଓ ଉପାସକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅମରତ୍ୱ ଓ ସମୃଦ୍ଧିର “ନାଭି” (nābhi) ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କୁ ବୃଦ୍ଧିର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସ୍ରୋତ—ଧନ, ପୋଷଣ ଓ ଫଳଦାୟକ ଶକ୍ତି—ବିସ୍ତାର କରିବାକୁ, ସହିତେ ବୁଦ୍ଧି-ଦୃଷ୍ଟିକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରି ସୁରକ୍ଷା ଦେବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଇଛି; ଶେଷରେ ଅଦିତିଙ୍କ ରକ୍ଷାମୟ ଉପସ୍ଥିତି ସହ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଏହା ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
Sukta 2.41
ଏହି ସୂକ୍ତରେ ପ୍ରଧାନତଃ ଶୀଘ୍ର ଜୀବନ-ବାୟୁ ବାୟୁଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଏ—ସେ ନିଜ ହଜାର-ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରଥମାନେ ନେଇ ଆସି ସୋମ ପାନ କରୁନ୍ତୁ, ଏବଂ ଯଜମାନଙ୍କର ପ୍ରାଣଶକ୍ତିକୁ ଉତ୍ସାହିତ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ କରୁନ୍ତୁ। ଯଜ୍ଞ ଆଗେଇବା ସହ ପ୍ରାର୍ଥନା ରକ୍ଷା ଓ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ—ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କୃପାକୁ ମଧ୍ୟ ଡାକେ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞିୟ (ଯଜ୍ଞ-ଯୋଗ୍ୟ) ଦେବମାନଙ୍କ ବିଶାଳ ସମୂହକୁ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରି ଭାଗ ନେବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରେ।
Sukta 2.42
ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଅପମାର୍ଜନୀୟ ସୂକ୍ତରେ ଶକୁନି (ଶୁଭ-ସୂଚକ ପକ୍ଷୀ)ଙ୍କୁ ଶୁଭ ଧ୍ୱନି କରି ଗୃହ ଓ ପଥିକଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁବଳରୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି। କବି ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି ଯେ କୌଣସି ଶିକାରୀ, ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଆକ୍ରମଣକାରୀ, ଚୋର, କିମ୍ବା ଅଶୁଭ-ସ୍ୱରୀ ଶକ୍ତି ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ନ ପାଉ; ଏବଂ ପବିତ୍ର ସଭାରେ ସମୁଦାୟ “ବୃହତ୍” (ବିଶାଳ, ଉତ୍ତୋଳକ ବାଣୀ) କୁ କହୁ। ଏହିପରି ସୂକ୍ତ ପକ୍ଷୀ-ଡାକ ଓ ଦିଗ-ସୂଚନାକୁ ରିତୁଆଳ ଆଶ୍ୱାସନରେ ପରିଣତ କରି ସୁରକ୍ଷା, ଶୁଦ୍ଧ ବାକ୍, ଓ ସଫଳ ଯାତ୍ରାକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରେ।
Sukta 2.43
ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସୂକ୍ତରେ ଶକୁନି/ଶକୁନ୍ତ (ଶୁଭାଶୁଭ ସୂଚକ ପକ୍ଷୀ)ଙ୍କୁ ଋତ ସହ ସମନ୍ୱିତ ସତ୍ୟବାଦୀ ବକ୍ତା ଭାବେ ସମ୍ବୋଧନ କରାଯାଇଛି; ତାଙ୍କର ଡାକକୁ ଯଜ୍ଞ ଓ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ଅର୍ଥବହ ସଙ୍କେତ ଭାବେ ପଢ଼ାଯାଏ। କବି ପକ୍ଷୀର “ଦ୍ୱିବିଧ ସ୍ୱର”କୁ ଶିକ୍ଷିତ ଗାୟକ ପରି ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି ଯେ ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଶୁଭ, ପବିତ୍ରକାରୀ ବାଣୀ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁ। ଏହିପରି ସୂକ୍ତ ଶକୁନ-ଶ୍ରବଣକୁ ପବିତ୍ର କରେ: ପ୍ରକୃତିର ଧ୍ୱନି ଆଶୀର୍ବାଦ, ସଠିକ ବୁଝ (ସୁମତି) ଓ ସଭାରେ ସଫଳତା ପାଇଁ ଏକ ମାଧ୍ୟମ ହୋଇଯାଏ।
Mandala 2 belongs to the Family Books (Mandalas 2–7), each associated with a particular seer-lineage. It is traditionally attributed to the Gṛtsamada family, with Gṛtsamada as the principal ṛṣi.
Mandala 2 repeatedly links effective sacred speech (vāc) with ṛta (cosmic order): when utterance and ritual are rightly aligned, they ‘open the path’ for divine presence, protection, and the bestowal of wealth.
The mandala contains the celebrated Rudra hymn (RV 2.33), a classic model of propitiation: Rudra’s fierce power is respectfully restrained through praise and supplication, asking him to avert harm and grant healing and well-being.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
