
Sukta 2.3
Gṛtsamada (Bhārgava)
Triṣṭubh
ଏହି ସୂକ୍ତରେ ଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପୃଥିବୀରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋତା ଭାବେ ସିଂହାସନାରୂଢ଼ କରାଯାଇଛି—ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞକୁ ନେଇଆସନ୍ତି। ତାଙ୍କର ପବିତ୍ରକାରୀ, ଦୀପ୍ତିମାନ ବୁଦ୍ଧି ଏବଂ ଆହୁତି—ବିଶେଷକରି ଘୃତ—ବହନକାରୀ ଭୂମିକାକୁ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ବିଧି ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଗଠିତ ହୋଇ ଯଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ।
Mantra 1
समिद्धो अग्निर्निहितः पृथिव्यां प्रत्यङ्विश्वानि भुवनान्यस्थात् । होता पावकः प्रदिवः सुमेधा देवो देवान्यजत्वग्निरर्हन् ॥
ସମିଦ୍ଧ ଅଗ୍ନି ପୃଥିବୀରେ ନିହିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଭୁବନଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ମୁଖ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ପାବକ ହୋତା, ପ୍ରଦିବର, ସୁମେଧା—ଦେବ ଓ ଅର୍ହନ ଅଗ୍ନି ଦେବମାନଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞରେ ଯଜାଉନ୍ତୁ।
Mantra 2
नराशंसः प्रति धामान्यञ्जन्तिस्रो दिवः प्रति मह्ना स्वर्चिः । घृतप्रुषा मनसा हव्यमुन्दन्मूर्धन्यज्ञस्य समनक्तु देवान् ॥
ନରାଶଂସ ମହ୍ନାରେ ସ୍ୱର୍ଚିଃ ହୋଇ, ଧାମମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଜ୍ୱଲିତ କରି, ତ୍ରିଦିବ ପ୍ରତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉ। ଘୃତପ୍ରୁଷ ମନସା ହବ୍ୟକୁ ଉଣ୍ଡି, ଯଜ୍ଞର ମୂର୍ଧନି ଉପରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ/ଅନୁଲେପ କରୁ।
Mantra 3
ईळितो अग्ने मनसा नो अर्हन्देवान्यक्षि मानुषात्पूर्वो अद्य । स आ वह मरुतां शर्धो अच्युतमिन्द्रं नरो बर्हिषदं यजध्वम् ॥
ହେ ଅଗ୍ନି, ମନେ ପୂଜିତ, ଅର୍ହ—ମାନବ ପକ୍ଷରୁ, ପୂର୍ବବତ୍ ଆଜି ଦେବମାନଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞରେ ଯଜ। ଏଠାକୁ ମରୁତମାନଙ୍କର ଅଚ୍ୟୁତ ଶର୍ଧକୁ ଆଣ; ଏବଂ ବର୍ହିଷରେ ଆସୀନ ଅଚଳ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଆଣ। ହେ ନରମାନେ, ତୁମେ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପାଦନ କର।
Mantra 4
देव बर्हिर्वर्धमानं सुवीरं स्तीर्णं राये सुभरं वेद्यस्याम् । घृतेनाक्तं वसवः सीदतेदं विश्वे देवा आदित्या यज्ञियासः ॥
ହେ ଦେବମାନେ, ବର୍ହି ବର୍ଧିତ ହେଉଛି—ସୁବୀର, ବୀର୍ୟସମୃଦ୍ଧ; ରାୟ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତରିତ, ଏହି ବେଦୀରେ ସୁଭର, ସୁବାହକ। ଘୃତରେ ଅଭ୍ୟକ୍ତ ଏହିଠାରେ—ହେ ବସୁମାନେ, ଆସୀନ ହୁଅ; ହେ ସର୍ବ ଦେବମାନେ, ଯଜ୍ଞିୟ ଆଦିତ୍ୟମାନେ, ଏଠାରେ ବସ।
Mantra 5
वि श्रयन्तामुर्विया हूयमाना द्वारो देवीः सुप्रायणा नमोभिः । व्यचस्वतीर्वि प्रथन्तामजुर्या वर्णं पुनाना यशसं सुवीरम् ॥
ନମସ୍କାରରେ ଆହ୍ୱାନିତ, ବିଶାଳତାରେ ବିସ୍ତାରିତ ଦେବୀ ଦ୍ୱାରମାନେ—ସୁପ୍ରାୟଣା—ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଖୋଲନ୍ତୁ। ବ୍ୟଚସ୍ୱତୀ, ଅଜର୍ୟା—ମୁକ୍ତ ଅବକାଶରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ—ବିସ୍ତାରିତ ହେଉନ୍ତୁ; ନିଜ ଦୀପ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣକୁ ପୁନୀତ କରି, ଯଶ ଓ ସୁବୀରତା ଆଣନ୍ତୁ।
Mantra 6
साध्वपांसि सनता न उक्षिते उषासानक्ता वय्येव रण्विते । तन्तुं ततं संवयन्ती समीची यज्ञस्य पेशः सुदुघे पयस्वती ॥
ଉଷା ଓ ରାତ୍ରି—ଆମ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରାଚୀନ କର୍ମକୁ ଯଥାବିଧି ସାଧନ କରି, ଦୁଇ ପକ୍ଷୀ ପରି ରମଣୀୟ—ତଣା ତନ୍ତୁକୁ ସମଞ୍ଜସରେ ଏକାସାଥି ବୁଣନ୍ତି; ଯଜ୍ଞର ରୂପ (ପେଶଃ) ଗଢ଼ନ୍ତି—ଦୁଇ ସୁଦୁଘେ, ପୋଷକ ରସରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ।
Mantra 7
दैव्या होतारा प्रथमा विदुष्टर ऋजु यक्षतः समृचा वपुष्टरा । देवान्यजन्तावृतुथा समञ्जतो नाभा पृथिव्या अधि सानुषु त्रिषु ॥
ଦୁଇ ଦୈବୀ ହୋତାର—ପ୍ରଥମ, ଅଧିକ ବିଦ୍ୱାନ—ଋଚା ସହ ଋଜୁ ଭାବେ ଯଜନ କରନ୍ତି, ରୂପରେ ଅଧିକ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ। ଋତୁକ୍ରମେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଯଜି, ସେମାନେ ପୃଥିବୀର ନାଭିରେ, ତାହାର ତିନି ଉଚ୍ଚତା ଉପରେ, ସମଞ୍ଜସରେ ଏକତ୍ର ହୁଅନ୍ତି।
Mantra 8
सरस्वती साधयन्ती धियं न इळा देवी भारती विश्वतूर्तिः । तिस्रो देवीः स्वधया बर्हिरेदमच्छिद्रं पान्तु शरणं निषद्य ॥
ସରସ୍ୱତୀ—ଆମ ଧି (ପ୍ରେରିତ ବୁଦ୍ଧି) ସାଧନ କରୁଥିବା; ଦେବୀ ଇଳା; ଵିଶ୍ୱତୂର୍ତ୍ତି (ସର୍ବସାଧକ ଗତି) ଆଣୁଥିବା ଭାରତୀ—ଏହି ତିନି ଦେବୀ ସ୍ୱଧା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ବର୍ହି (ପବିତ୍ର ଘାସ) ଉପରେ ନିଷଦ୍ୟ, ଆମ ପାଇଁ ଅଚ୍ଛିଦ୍ର ଶରଣକୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ।
Mantra 9
पिशङ्गरूपः सुभरो वयोधाः श्रुष्टी वीरो जायते देवकामः । प्रजां त्वष्टा वि ष्यतु नाभिमस्मे अथा देवानामप्येतु पाथः ॥
ପିଶଙ୍ଗ (ତାମ୍ର-ଦୀପ୍ତ) ରୂପବାନ, ସୁଭର (ସୁବହନ) ଏବଂ ବୟୋଧା (ଜୀବନଶକ୍ତିର ଧାରକ) ସେହି ବୀର ଜନ୍ମ ନେଉଛି—ଶ୍ରୁଷ୍ଟୀ (ଶ୍ରବଣରେ ଆଜ୍ଞାନୁଗତ) ଓ ଦେବକାମ (ଦିବ୍ୟକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା)। ତ୍ୱଷ୍ଟା ଆମ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଜାକୁ ବିସ୍ତାର କରୁନ୍ତୁ, ଆମ ନାଭିକେନ୍ଦ୍ରକୁ (ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଗଠନାସନକୁ) ପ୍ରଶସ୍ତ କରୁନ୍ତୁ; ତାପରେ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବା ପଥ ଖୋଲି ନିକଟକୁ ଆସୁ।
Mantra 10
वनस्पतिरवसृजन्नुप स्थादग्निर्हविः सूदयाति प्र धीभिः । त्रिधा समक्तं नयतु प्रजानन्देवेभ्यो दैव्यः शमितोप हव्यम् ॥
ବନସ୍ପତି, ଅର୍ପଣ-କାଷ୍ଠକୁ ମୁକ୍ତ କରି, ସମୀପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଉ; ଏବଂ ଅଗ୍ନି ଆମ ଜାଗ୍ରତ ଧୀମାନଙ୍କ ସହ ହବିକୁ ସୁସଂସ୍କୃତ କରୁନ୍ତୁ। ତ୍ରିଧା ସମକ୍ତ (ତିନି ପ୍ରକାରେ ସୁମିଶ୍ରିତ) ହବ୍ୟକୁ, ଯଥାକ୍ରମ ଜାଣୁଥିବା ଦୈବ୍ୟ ଶମିତୃ, ଦେବମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଯାଉ।
Mantra 11
घृतं मिमिक्षे घृतमस्य योनिर्घृते श्रितो घृतम्वस्य धाम । अनुष्वधमा वह मादयस्व स्वाहाकृतं वृषभ वक्षि हव्यम् ॥
ଘୃତ ମିଶ୍ରିତ ହୋଇଛି; ଘୃତ ହିଁ ତାହାର ଯୋନି (ଗର୍ଭସ୍ଥାନ); ଘୃତରେ ସେ ଆଶ୍ରିତ, ଏବଂ ଘୃତ ହିଁ ତାହାର ଧାମ (ନିବାସ) ଅଟେ। ଅନୁସ୍ୱଧମ (ସ୍ୱଧା ଅନୁସାରେ, ଯଥାନନ୍ଦକ୍ରମରେ) ବହନ କର; ତାହାରେ ମଦୟସ୍ୱ (ପ୍ରସନ୍ନୋନ୍ମତ୍ତ ହେଉ)। ହେ ବୃଷଭ (ଶକ୍ତିମାନ), ସ୍ୱାହାକୃତ (ସ୍ୱାହା କରାଯାଇଥିବା) ହବ୍ୟକୁ ବହନ କର।
Agni is kindled and established in the earth, standing toward all worlds as the purifying Hotṛ.
Agni’s priestly capacity and luminous intelligence are praised; the hymn links cosmic order and ritual craftsmanship, showing how the rite is ‘shaped’ and made effective.
The sacrificial power is concentrated in the ghee-fed fire: ghee as Agni’s womb, seat, and dwelling, making him the perfect bearer of offerings.
A direct request: let Agni, strong as a bull, bring and enjoy the svāhā-made oblation, completing the exchange between worshipper and gods.
samiddho agnir nihitaḥ pṛthivyām
tantuṃ tataṃ saṃvayantī
ghṛtaṃ asya yoniḥ
It presents Agni as the central priest of the sacrifice—kindled on earth, purifying the rite, calling the gods, and carrying offerings so the yajña succeeds.
Ghee is the classic fuel and offering for Agni; calling it his “womb” and “home” highlights that Agni is sustained by clarified intention and properly offered nourishment.
It portrays the sacrifice as a carefully woven cosmic order: time (day and night) and right action together “shape” the yajña, making it harmonious and effective.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.