Deities of Mandala 2
- A
- I
- IIndra-Maruts
Notable hymns: RV 2.17, RV 2.18 and RV 2.19
In 5 hymns
- BBrihaspatiBṛhaspati
Notable hymns: RV 2.23 and RV 2.24
In 2 hymns
- VVishvedevasViśve Devāḥ (All Gods)
Notable hymns: RV 2.29 and RV 2.30
In 2 hymns
- R
Mandala 2
मण्डल 2
The Family Book of Gritsamada
ਰਿਗਵੇਦ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮੰਡਲ ਗ੍ਰਿਤ੍ਸਮਦ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ‘ਪਰਿਵਾਰਕ ਪੁਸਤਕ’ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਚੱਜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਠਿਤ ਯਜ੍ਞ-ਜਗਤ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਵਾਣੀ (ਵਾਚ) ਤ ਨਾਲ ਸੁਰਤਾਲ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨਾਂ ਲਈ “ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹਦੀ” ਹੈ। ਅਗਨੀ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਮੱਧਸਥ ਵਜੋਂ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ; ਇੰਦਰ ਦੀ ਜਿੱਤੂ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਮਰੁਤਾਂ ਦੀ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਸਹਾਇਤਾ ਯਾਗ ਰਾਹੀਂ ਧਨ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਠੀਕ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਡਲ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਸੂਕਤਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ: ਭਿਆਨਕ ਧਨੁਧਾਰੀ ਨੂੰ ਆਦਰ-ਭਰੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਮੋੜ ਕੇ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Period
Early Rig Vedic
Principal rishis
Gṛtsamada (Gṛtsamada Bhārgava)
Suktas in Mandala 2
Sukta 1
Sukta 2.1
ਰਿਗਵੇਦ 2.1 ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸਰਵ-ਜਨਮਿਆ, ਸਦਾ-ਸ਼ੁੱਧ ਅੱਗ ਵਜੋਂ ਆਹਵਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਜੋ ਦਿਵ ਦੇ ਤੇਜ ਤੋਂ, ਜਲਾਂ ਤੋਂ, ਪੱਥਰ, ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਬੂਟਿਆਂ/ਵਨਸਪਤੀਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਕਤ ਅਗਨੀ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰੂਪਾਂ—ਪਿਤਾ, ਭਰਾ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ—ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਪਾਸਕਾਂ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ “ਵਿਸ਼ਾਲ” (ਬ੍ਰਿਹਤ) ਉਚਾਰਣ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇ।
Sukta 2
Sukta 2.2
ਇਹ ਸੂਕਤ ਜਾਤਵੇਦਸ ਰੂਪ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯਜ್ಞ ਨਾਲ ਉਹ ਵਧੇ ਅਤੇ ਅਰਪਣ, ਦੇਹ-ਸਮਰਪਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਚਮਕਦਾ ਹੋਤ੍ਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਬਲ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ “ਦੁਆਰ” ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਦਿਆਉ-ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਯਜਮਾਨਾਂ ਤੇ ਗਾਇਕਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਹਿਤ ਵੱਲ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬ੍ਰਿਹਤ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sukta 3
Sukta 2.3
ਇਹ ਸੂਕਤ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਤ੍ਰ ਵਜੋਂ ਸਿੰਹਾਸਨਾਰੂੜ੍ਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਹਵਿ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਘੀ—ਨੂੰ ਵਾਹਕ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕਰਮ ਯਥਾਵਿਧਿ ਬਣੇ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਲਈ ਫਲਦਾਇਕ ਹੋਵੇ।
Sukta 4
Sukta 2.4
ਇਹ ਸੂਕਤ ਅਗਨੀ ਜਾਤਵੇਦਸ ਨੂੰ ਚਮਕਦਾਰ “ਕੁਲਾਂ ਦਾ ਮਹਿਮਾਨ” ਵਜੋਂ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਤ੍ਰ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ, ਭਰੋਸੇਯੋਗ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਯੋਗ ਦਿਵਿਆ ਮੱਧਸਥ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਨੀ ਦੀ ਬਹੁ-ਰੰਗੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ਮ ਗੁਣ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਯੌਵਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਵਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਨੀ ਰਾਹੀਂ ਗ੍ਰਿਤਸਮਦ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉੱਠਣ, ਅਤੇ ਵੀਰ ਬਲ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਾਧਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ।
Sukta 5
Sukta 2.5
ਇਹ ਸੂਕਤ ਅਗਨੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਹੋਤ੍ਰ (ਯਜਨ-ਪੁਰੋਹਿਤ) ਵਾਲੀ ਯਾਜਕੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਹਿ-ਸੰਯੋਜਿਤ ਰਿਤੁਅਲ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯਜ੍ਞ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣੇ। ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਚੇਤਨ, ਪਿਤ੍ਰਸਮ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਵਜੋਂ—ਪੂਰਵਜੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਲਈ ਰਹਿਨੁਮਾ ਵਜੋਂ—ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਹਵੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ, ਕਰਮਕਾਂਡ ਨੂੰ ਸਹੀ ਲੈ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ, ਅਤੇ ਯਮ (ਸਹੀ ਕ੍ਰਮ/ਨਿਯਮ) ਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਕੌਸ਼ਲ ਰਾਹੀਂ “ਉੱਚ ਕੁਲੀਂ ਧਨ” ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Sukta 6
Sukta 2.6
ਗ੍ਰਿਤ੍ਸਮਦ ਦਾ ਇਹ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਸੂਕਤ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਅਤੇ ਅੰਤਰੰਗ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਵਜੋਂ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੱਕ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਣ, ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਸੁਣੇ, ਹਵੀਆਂ ਸਵੀਕਾਰੇ, ਅਤੇ ਸਵਰਗੀ ‘ਵਰਖਾ’ ਵਾਂਗ (ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅਵਤਰਣ), ਜਿੱਤੂ ਵਾਜ (ਵਿਜਯ-ਸ਼ਕਤੀ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੁਰ ਪੋਸ਼ਣ ਬਖ਼ਸ਼ੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸਰਵਜ੍ਞ ਅਤੇ ਚੇਤਨ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਆਉਣ, ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਨਿਭਾਉਣ ਅਤੇ ਬਰ੍ਹਿਸ (ਯਜ੍ਞ-ਆਸਨ) ਉੱਤੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sukta 7
Sukta 2.7
ਇਹ ਛੋਟਾ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਸੂਕਤ ਭਰਤਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਗਨਿ ਨੂੰ—ਸਭ ਤੋਂ ਨੌਜਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਗੇਵਾਨ—ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ, ਬਹੁਤ ਇੱਛਿਤ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਲਿਆਵੇ। ਇਹ ਅਗਨਿ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਘੀ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਤ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਸਿਧੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Sukta 8
Sukta 2.8
ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇਹ ਛੋਟਾ ਭਜਨ ਉਸ ਦੇ ਤੇਜ਼ “ਜੂਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ” — ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਰਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ — ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ, ਆਕਾਸ਼-ਸਮਾਨ ਚਮਕ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਪਾਸਕ ਨੂੰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਂਝੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਨੀ ਇੰਦਰ, ਸੋਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਹਾਰੇ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।
Sukta 9
Sukta 2.9
ਛੇ ਪਦਾਂ ਵਾਲਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਦਾ ਇਹ ਸੂਕਤ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਹੋਤ੍ਰ ਵਜੋਂ ਸਿੰਹਾਸਨਾਰੂੜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਯਾਜਕੀ ਅਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਉਪਾਸਕਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਰਪਣ ਸੁਣੇ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰੇ, ਯਗ੍ਯ-ਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਅਗੇ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਯਜਮਾਨ/ਯਜ੍ਞਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰੇ, ਹਾਨੀ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਧਨ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।
Sukta 10
Sukta 2.10
ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇਹ ਛੋਟਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਭਜਨ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ-ਸਮਾਨ ਸਨਿੱਧਾਨ ਹੈ; ਇੜਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰਨਤਾ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਪਹੁੰਚ—ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਉਭਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧਿਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ‘ਘਿਸ ਕੇ ਤੇਜਸਵੀ’ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਯਥੋਚਿਤ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹਵਿ ਦਾ ਭਾਗ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਠਾਸ ਤੇ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਲਈ, ਬਾਣੀ ਦੇ ਸ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਮਨੂ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਾਲਾ ਦੂਤ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 11
Sukta 2.11
ਗ੍ਰਿਤ੍ਸਮਦ ਰਚਿਤ ਇਸ ਇੰਦਰ-ਸਤੁਤੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਸੁਣਨ, ਯਜ्ञ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਬਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੋਮ ਪਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀਰ ਦਾਤਾ ਅਤੇ ਰਖਿਅਕ ਵਜੋਂ ਸਲਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਨ, ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅਣਸੜਿਆ (ਅਦਹਿਤ) ਹਿੱਸਾ ਮੰਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਪਾਸਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਭਾ ਵਿੱਚ “ਵਿਸ਼ਾਲ” ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰ ਸਕਣ।
Sukta 12
Sukta 2.12
ਰਿਗਵੇਦ 2.12 ਇੰਦਰ ਲਈ ਇਕ ਤਾਕਤਵਰ ਸਤੁਤੀ-ਸੂਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਸਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਥਿਰਤਾ, ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ, ਅਤੇ ਧਨ ਤੇ ਬਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੰਦਰ ਦੀ ਆਦਿ-ਪਰਮਤਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕੰਬਾ ਦਿੱਤਾ—ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪੱਖ ਪੁਕਾਰਦਾ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਸੋਮ-ਪੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ/ਯਜਨਕਰਤਾ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਅਡੋਲ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 13
Sukta 2.13
ਰਿਗਵੇਦ 2.13 ਗ੍ਰਿਤਸਮਦ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਵਾਲਾ ਸਤੁਤਿਗੀਤ ਹੈ, ਜੋ ਤ (ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਕ੍ਰਮ) ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰਦਾ ਹੈ, ਜੀਵਨ-ਦਾਇਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਗੱਜਦੀ-ਚਮਕਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਦਿਪਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੂਕਤ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਲਾਂ, ਰਿਤੂਚਕ੍ਰ ਅਤੇ ਸੋਮ-ਸਮਾਨ ‘ਪਹਿਲੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ’ ਵਰਗੀਆਂ ਜਨਨਸ਼ੀਲ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹਿਕ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਕ੍ਰਮਬੱਧ ਦਾਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਵੀਰ ਬਲ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Sukta 14
Sukta 2.14
ਇਹ ਸੂਕਤ ਇੰਦਰ ਲਈ ਸੋਮ-ਆਹਵਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਧਵਰਯੂ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਉਤੇਜਕ ਸੋਮ ਲਿਆ ਕੇ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਢਾਲਣ। ਇਹ ਇੰਦਰ ਦੀਆਂ ਨਿਰਣਾਇਕ ਜਿੱਤਾਂ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੀ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਨ-ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਾਸਕਾਂ ਲਈ ਕੀਰਤੀ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਚੁਰ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sukta 15
Sukta 2.15
ਇਹ ਸੂਕਤ ‘ਸੱਚੇ’ ਇੰਦਰ ਦੇ ‘ਸੱਚੇ ਕਰਤੱਬਾਂ’ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਸੋਮ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਰੋਕ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਰਪ ਅਹਿ/ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ—ਪਾਣੀਆਂ, ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਵਾਲੀ ਗਤੀ—ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਤੁਤੀ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਆਹਵਾਨ ਵੀ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਉਪਾਸਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਲੋਕ-ਕ੍ਰਮ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਰਤੱਬ ਮੁੜ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ, ਲੂਟ/ਧਨ ਅਤੇ ਵੀਰ ਬਲ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 16
Sukta 2.16
ਰਿਗਵੇਦ 2.16 ਸੱਤ ਪਦਾਂ ਵਾਲਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਦਾ ਸੂਕਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਤ੍ਸਮਦ ਜਗਮਗਾਉਂਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹਵਿ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਨਾਲ “ਲਿਆਂਦੀ” ਹੋਈ ਸਤੁਤੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਰ ਸਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸੋਮ-ਪੀੜਨਾਂ ਵੱਲ ਆਉਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੂਕਤ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸਾਹਸੀ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਵਜੋਂ ਮਹਿਮਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਕਲਪ (ਕ੍ਰਤੁ) ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦਿਪਤ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੋਮ ਪੀਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਉਪਾਸਕਾਂ ਉੱਤੇ ਧਨ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਵਰਖਾ ਕਰੇ।
Sukta 17
Sukta 2.17
ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਸੂਕਤ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਧ ਕੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜੇਤੂ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਸੰਗਤਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਦੀ ਕਰਵਾਈ ਨੂੰ ਕਾਰਗਰ “ਅੱਗ-ਸ਼ਕਤੀ” (ਅਗਨੀ/ਵਹਨੀ) ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਇਹ ਦੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਫੈਲਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਟੀ ਹੋਈ ਹਨੇਰੀ ਨੂੰ “ਸੀ” ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਵੀ ਗਾਇਕਾਂ ਲਈ ਵਾਜ (ਵਿਜੈ-ਬਲ), ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੁਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 18
Sukta 2.18
ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇਹ ਸੂਕਤ ਉਸ਼ਾ ਨਾਲ ਜੋਤਿਆ ‘ਨਵਾਂ ਰਥ’ ਯਾਦ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਹਨ—ਕਈ ਜੂਏ, ਲਗਾਮਾਂ ਅਤੇ ਚੱਪੂਆਂ ਵਰਗੇ ਹਿੱਸੇ—ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਵਿਚਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਬਣਾਉਣ। ਸੋਮ-ਪਾਨ ਲਈ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੱਧ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਬਲ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਆਉਣਾ ਜਿੱਤ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਹਿੱਸਾ (ਭਗ) ਨਿਸਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼ਿਣਾ (ਪੁਰੋਹਿਤ-ਦਾਨ) ਅਤੇ ਸਮੂਹਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵੱਲ ਰੁਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਦਾਨ ਦੀ ਧਾਰ ਵਗੇ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ‘ਵਿਸ਼ਾਲ’ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਲੋਕ ਵੀਰ ਸੰਤਾਨ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋਣ।
Sukta 19
Sukta 2.19
ਇਹ ਸੂਕਤ ਸੋਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ “ਉੱਚੇ ਸਵਰਗ” ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਆਸਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਯਜਮਾਨ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਧਨ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਹੀ ਸਤੁਤੀ (ਬ੍ਰਹਮਨ) ਅਤੇ ਸੋਮ-ਪੀੜਨ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਦੇ ਠੋਸ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ—ਸੂਰਜ-ਸਮਾਨ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਲੁਕਵੇਂ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ, ਅਤੇ ਗਾਇਕਾਂ/ਸਤੋਤਿਆਂ ਲਈ ਅਖੰਡ ਹਿੱਸਾ (ਭਗ)। ਅੰਤਿਮ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਿੱਚ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਯਾਜਕੀ ਸਮੁਦਾਇ ਲਈ ਉਦਾਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ “ਦੁੱਧ ਵਾਂਗ ਕੱਢੀ” ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਹਤ (ਵਿਸ਼ਾਲ) ਵਾਣੀ ਬੋਲ ਸਕਣ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੰਤਾਨ ਤੇ ਵੀਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰਹਿਣ।
Sukta 20
Sukta 2.20
ਰਿਗਵੇਦ 2.20 ਇੰਦਰ ਲਈ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਸਤੁਤੀ-ਸੂਕਤ ਹੈ। ਕਵੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋਤੇ ਰਥ ਵਾਂਗ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਉਦਾਰ ਇਨਾਮ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਗਿਰਸਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਰਤੱਬ ਯਾਦ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ—ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹਣਾ, ਚੱਟਾਨ/ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਭੇਦਣਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਨਾ। ਫਿਰ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਯਜ્ઞੀ ਬੇਨਤੀ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ: ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਸਭਾ ਲਈ ਪ੍ਰਚੁਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ‘ਦੁੱਧ ਵਾਂਗ ਦੁਹ ਕੇ’ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਵਿਦਥ ਵਿੱਚ ਵੀਰ ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਸਭਾ ਫਲੇ-ਫੂਲੇ।
Sukta 21
Sukta 2.21
ਇਹ ਛੋਟਾ ਇੰਦਰ-ਸਤੋਤ੍ਰ ਸਰਵ-ਵਿਜੇਤਾ ਦੇਵਤਾ ਲਈ ਸੋਮ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਨਿਮੰਤਰਣ ਹੈ—ਉਹ ਜਿੱਤ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜੇਤੂ ਹੈ: ਧਨ, ਸਵਰਗ, ਬਲ, ਪਸ਼ੁ-ਸੰਪੱਤੀ ਅਤੇ ਜਲ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਪਰਾਜਿਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ-ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਉਹ ਬਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਉਸ਼ਾਵਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਲੋਕ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਵਰਦਾਨਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੈ: ਸਾਫ਼ ਬੁੱਧੀ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸੁਰੱਖਿਆ, ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਦਿਨ।
Sukta 22
Sukta 2.22
ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇਹ ਛੋਟਾ ਭਜਨ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੇ ਗਏ ਸੋਮ ਨੂੰ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਉਛਾਲ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਨੂੰ ‘ਸੱਚੀ’ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ‘ਸੱਚੇ’ ਇੰਦਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਭ ਕੇ ਸਾਥ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੰਦਰ ਦੀ ਬਲ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ, ਉਪਾਸਕ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੀ ਉਦਾਰ ਦਾਤ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਦਿਕਾਲੀਨ ਪਰਾਕ੍ਰਮ—ਜਲਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤ/ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਣਾ—ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 23
Sukta 2.23
ਇਹ ਸੂਕਤ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਣੀ ਦੇ ਸਰਵੋਚ ਅਧਿਪਤੀ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ/ਬ੍ਰਹਮਣਸਪਤੀ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰਲੇ “ਗਣਾਂ” (ਗਣਾਃ) ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਉਚਾਰਣ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਲਈ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਪਾਸਕ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ, ਵੈਰੀ ਜਾਂ ਕੁਵਚਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਸਤੁਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਲ ਫਲੇ-ਫੂਲੇ ਅਤੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ “ਵਿਸ਼ਾਲ” (ਬ੍ਰਿਹਤ) ਵਾਣੀ ਬੋਲੇ।
Sukta 24
Sukta 2.24
ਇਹ ਸੂਕਤ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਕ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ/ਬ੍ਰਹਮਣਸਪਤੀ ਨੂੰ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਵਿਚਾਰ (ਮਤੀ) ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਸਤੁਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਭੇਟ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨੂੰ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ, ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ (ਵਾਜ) ਬਖ਼ਸ਼ਣ, ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਰਦਾਸ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਤਾ “ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸਤੁਤਿਗੀਤ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰੇ”, ਤਾਂ ਜੋ ਉਪਾਸਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਸ਼ਾਲ’ (ਬ੍ਰਿਹਤ) ਨੂੰ ਬੋਲ ਸਕਣ ਅਤੇ ਵੀਰ-ਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣ।
Sukta 25
Sukta 2.25
ਇਹ ਛੋਟਾ ਸੂਕਤ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਣੀ ਅਤੇ ਯਜਨ-ਕੌਸ਼ਲ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਣਸਪਤੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਨ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਧੱਕਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰੇਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ‘ਜੋਤ’ ਕੇ ਕਾਰਜ-ਸਫਲਤਾ ਦਿਵਾਂਦਾ ਹੈ। ਟੇਢੇ-ਮੇਢੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਅਪਰਾਜਿਤ ਹੈ; ਬੰਧਨ ਤੋੜ ਕੇ ਭਗਤ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਦਰ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਧ੍ਰੁਵਪਦ ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ, ਜਿੱਤੂ ਟੀਮ ਵਜੋਂ ਇਕਜੁੱਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Sukta 26
Sukta 2.26
ਰਿਗਵੇਦ 2.26 ਬ੍ਰਹਮਣਸਪਤੀ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ) ਨੂੰ—ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਕ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ—ਆਹਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਚਾਰਣ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ, ਜੇਤੂ ਅਤੇ “ਦੇਵ-ਰਹਿਤ” (ਅਰਪਣ-ਰਹਿਤ) ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਜਨ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਹਵਿ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸਮਾਜਕ ਸਹਾਰਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਲ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਸਹੀ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਚੋਟ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 27
Sukta 2.27
ਰਿਗਵੇਦ 2.27 ਗ੍ਰਿਤ੍ਸਮਦ ਦਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਵਾਲਾ ਸੂਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਆਦਿਤਿਆਂ ਨੂੰ (ਮਿਤ੍ਰ, ਵਰੁਣ, ਅਰ੍ਯਮਨ, ਭਗ, ਦਕ੍ਸ਼, ਅੰਸ਼) ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਰਿਤ (ṛta) ਨਾਮਕ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਥਾਮਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਤੁਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੂਕਤ ‘ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਘਿਉ’ ਵਰਗੀ ਸਤੁਤੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ, ਨੈਤਿਕ ਥਿਰਤਾ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪਥ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ ਲਈ ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੈ: ਮੈਂ ਦਿਵ੍ਯ ਕਿਰਪਾ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਨਾ ਪਵਾਂ, ਅਤੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ‘ਬ੍ਰਿਹਤ’ (ਵਿਸ਼ਾਲ/ਮਹਾਨ) ਬਚਨ ਨੂੰ ਬਲ ਨਾਲ ਬੋਲ ਸਕਾਂ।
Sukta 28
Sukta 2.28
ਰਿਗਵੇਦ 2.28 ਗ੍ਰਿਤ੍ਸਮਦ ਦਾ ਵਰੁਣ (ਆਦਿਤ੍ਯ) ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਦਾ ਸੂਕਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸਰਵੋਚ ਆਦਿਤ੍ਯ-ਸਮਰਾਟ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ṛਤ (ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਕ੍ਰਮ) ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਰੱਖਿਆ, ਚੰਗੀ ਖ਼ਿਆਤ ਅਤੇ ਡਰ ਤੇ ਅਪਰਾਧ/ਗਲਤੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਪ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ “ਜਿਵੇਂ ਵੱਛੇ ਨੂੰ ਰੱਸੇ ਤੋਂ ਛੁਡਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ” ਤਿਵੇਂ ਢਿੱਲਾ ਕਰਕੇ ਛੱਡ ਦੇਵੇ; ਅਤੇ ਉਪਾਸਕ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਤੇ ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਸੁਚੱਜੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦਿਖਾਏ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ ਰੱਖੇ।
Sukta 29
Sukta 2.29
ਇਸ ਸੱਤ-ਮੰਤਰੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਭਜਨ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਤਸਮਦ ਆਦਿਤਿਆਂ ਨੂੰ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਨੂੰ—ਤ (ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਕ੍ਰਮ) ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੁਕਿਆ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਟਕਾਵਾ ਦੂਰ ਰਹੇ। ਕਵੀ ਦਇਆ, ਸੱਚ ਦੇ “ਮੱਧਮਾਰਗ” ਉੱਤੇ ਠੀਕ ਰਹਿਨੁਮਾਈ, ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਵੀਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਟਿਕੀ “ਬ੍ਰਿਹਤ” (ਵਿਸ਼ਾਲ) ਸਾਂਝੀ ਵਾਣੀ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 30
Sukta 2.30
ਇਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਭਜਨ ਆਪਹ (ਜਲਾਂ) ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕ੍ਰਮਬੱਧ, ਜੀਵਨ-ਧਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ—ਜੋ ਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਨਿਰੰਤਰ ਗਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਵ-ਕ੍ਰਮ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਵਿਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਇਹ ਰੱਖਿਆ-ਹਿਤ ਆਹਵਾਨਾਂ ਵੱਲ ਫੈਲਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਇੰਦਰ (ਅਤੇ ਸੋਮ) ਨੂੰ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਰੁਤ-ਗਣ ਨੂੰ—ਡਰ ਦੇ ਵੇਲੇ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਕਾਸ਼/ਥਾਂ, ਅਤੇ ਵੀਰ-ਬਲ ਤੇ ਸੰਤਾਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 31
Sukta 2.31
ਇਹ ਸੂਕਤ ਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਤ (ਵਿਧੀ/ਕੌਸਮੀਕ ਕ੍ਰਮ) ਅਤੇ ਸਹੀ ਸੰਬੰਧ ਦੇ ਸਥਿਰਕਰਤਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਿਤਿਆਂ, ਰੁਦਰਾਂ ਅਤੇ ਵਸੂਆਂ ਸਮੇਤ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯਜਮਾਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ “ਰਥ” ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ। ਫਿਰ ਇਹ ਵਿਸ਼੍ਵਦੇਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਆਹਵਾਨ-ਸਭਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਤ੍ਵਸ਼ਟ੍ਰ, ਇਲ਼ਾ, ਭਗ, ਦ੍ਯਾਵਾ-ਰੋਦਸੀ, ਪੂਸ਼ਨ, ਪੁਰੰਧੀ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨ—ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਸਹਾਇਕ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਕਾਰਜ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਆਸਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਸਤੁਤੀ-ਵਾਹਨ ਵਾਂਗ “ਘੜਦਾ” ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਸ (ਕੀਰਤੀ/ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੁਣਵਾਈ), ਵਾਜ (ਉਰਜਾ/ਬਲ) ਅਤੇ ਧੀਤੀ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਵਿਚਾਰ) ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 32
Sukta 2.32
ਇਹ ਸੂਕਤ ਦਿਆਵਾ-ਪ੍ਰਿਥਿਵੀ (ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ) ਨੂੰ ਕਵੀ ਦੇ ਵਚਨ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਤ ਨਾਲ ਸੁਰਤਾਲ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵਜੋਂ ਸੱਦਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਵਿਸਤਾਰ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਇਸਤਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੱਲ ਫੈਲਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰਾਕਾ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੇਵੀਆਂ ਨੂੰ—ਉਪਜਾਊਪਨ, ਧਨ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦੇਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਈ ਦਿਵਿਆ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਸਵਸਤੀ ਲਈ ਸਮੇਟਕ ਅਪੀਲ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sukta 33
Sukta 2.33
ਇਹ ਸੂਕਤ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਆਦਰ-ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਆਹਵਾਨ ਹੈ—ਜੋ ਇਕ ਪਾਸੇ ਭੈ-ਜਨਕ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਪਕਾਰਕ—ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰਿਤਸਮਦ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ “ਸੂਰਜ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ” ਤੋਂ ਵੰਞਿਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਵਧਦੀ ਤਾਕਤ, ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਹਾਨੀ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਗ੍ਰ ਦੇਵ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 34
Sukta 2.34
ਇਹ ਸੂਕਤ ਮਰੁਤਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਗਰ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ—ਜੋ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਵਾਂਗ ਦੌੜ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਭੜਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ ਲੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀਆਂ “ਕਿਰਣਾਂ/ਗਾਂਵਾਂ” ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰੱਖਿਆ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸਹੀ-ਮਨੋਭਾਵ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਆਉਣ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਯਜਮਾਨ ਲਈ ਜੋ ਹਵਿ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲਹਿਜ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਜੀਵੰਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਦੋਸ਼-ਆਰੋਪ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਕੇ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sukta 35
Sukta 2.35
ਇਹ ਸੂਕਤ ਅਪਾਂ ਨਪਾਤ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਲਾਂ ਦਾ ਰਹੱਸਮਈ “ਜਲ-ਪੁੱਤਰ”—ਜੋ ਜਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਗਨਿ-ਸਮ ਤੇਜ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਜਨਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰਿਤਸਮਦ ਉਸਨੂੰ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਵੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੇ, ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਯਥਾਰੂਪਤਾ ਨੂੰ ਘੜੇ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਤ-ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਚੱਜਾ ਵਾਧਾ ਬਖ਼ਸ਼ੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੂਕਤ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦੀ ਰੁਖ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਪਾਂ ਨਪਾਤ ਦੀ ਦਿਪਤਿ ਨੂੰ ਅਗਨੀ ਦੀ ਮੰਗਲਮਈ ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸਮੁਦਾਇ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਸਭਾ ਲਈ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 36
Sukta 2.36
ਰਿਗਵੇਦ 2.36 ਸੋਮ-ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਸੱਦਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ (ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਰਾਜਸੀ ਦੇਵਤਾਵਾਂ) ਨੂੰ ਆਉਣ, ਆਸਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਯਾਜਕੀ ਪਦਵੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵੰਡੇ ਗਏ ਮਧੁਰ ਸੋਮ ਦਾ ਪਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਕਤ ਪੀੜਨ ਦੀ ਜੀਵੰਤ ਛਵੀ—ਪੱਥਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ‘ਦੁੱਧ ਕੱਢੇ’ ਗਏ ਗਾਂ/ਕਿਰਣਾਂ ਅਤੇ ਜਲਾਂ—ਨੂੰ ਹੋਤ੍ਰ, ਆਗਨੀਧ੍ਰ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਵਰਗੇ ਸੁਚੱਜੇ ਵਿਧੀਕ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਇਕ ਸੁਵਿਧਿਤ ਮਾਰਗ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ, ਅਧਿਕਾਰ, ਅਤੇ ਯਥੋਚਿਤ ਆਦੇਸ਼-ਸਾਮਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 37
Sukta 2.37
ਇਹ ਛੋਟਾ ਸੂਕਤ ਦ੍ਰਵਿਣੋਦਾਃ—“ਧਨ/ਵਰਾਂ ਦਾ ਦਾਤਾ”—ਨੂੰ ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਠੀਕ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਯਾਜਕੀ ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਤੁ (ਉਚਿਤ ਸਮਾਂ) ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੀ ਭੇਟ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੋਤ੍ਰ, ਪੋਤ੍ਰ, ਨੇਸ਼ਟ੍ਰ, ਅਧਵਰਯੁ ਆਦਿ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸੋਮ-ਯਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ “ਚੌਥਾ ਪਿਆਲਾ” ਪੀਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਯਜਮਾਨ ਲਈ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਬਲ ਅਤੇ ਯਾਗ-ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇ।
Sukta 38
Sukta 2.38
ਇਹ ਸੂਕਤ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰੇਰਕ ਸਵਿਤ੍ਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਗ ਕੇ ਅਤੇ ਡੁੱਬ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ṛta (ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਕ ਕ੍ਰਮ) ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਯੋਗ ਹਿੱਸਾ ਵੰਡਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਅਡੋਲ, ਜੇਤੂ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ ਜੋ ਵਿਗਾੜ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ “ਸਨਾਤਨ ਜਲਾਂ” ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਸਵਿਤ੍ਰ ਆਕਾਸ਼, ਜਲਾਂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਇੱਛਿਤ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।
Sukta 39
Sukta 2.39
ਇਹ ਭਜਨ ਤੇਜ਼, ਦੋਹਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਨੂੰ ਵਾਹ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਹਤ, ਰੱਖਿਆ, ਠੀਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਰਗੀ ਠੋਸ ਮਦਦ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਕਵੀ ਪੱਥਰਾਂ, ਦੂਤਾਂ, ਅੱਖਾਂ, ਹੱਥਾਂ, ਪੈਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਜੋੜੀ ਉਪਮਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਲਦੀ ਆਉਣ, ਸਾਫ਼ ਦੇਖਣ, ਦੇਹ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਪਾਸਕ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਹਿਤ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸਤੋਮ ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ ਲਈ ‘ਵਾਧਾ’ ਵਜੋਂ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਜਿੱਤੂ ਬਾਣੀ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Sukta 40
Sukta 2.40
ਇਹ ਛੇ ਪਦਾਂ ਵਾਲਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਭਜਨ ਦੋਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸੋਮ ਅਤੇ ਪੂਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਜਨਕਾਂ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆਕਰਤਿਆਂ ਵਜੋਂ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਪਾਸਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਮਰਤਾ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ “ਨਾਭੀ” ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਧੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰੋਤ—ਧਨ, ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਫਲਦਾਇਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ—ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਅੰਤਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਖ਼ਸ਼ਣ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਦਿਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆਕ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sukta 41
Sukta 2.41
ਇਹ ਸੂਕਤ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਤੇਜ਼ ਜੀਵਨ-ਵਾਯੂ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਜ਼ਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਰਥਾਂ ‘ਤੇ ਜਲਦੀ ਆਵੇ ਅਤੇ ਸੋਮ ਪੀਵੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਪਾਸਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਯਜ್ಞ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮੰਗਲਤਾ ਵੱਲ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇੰਦਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਲਈ ਵੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਯਜ್ಞਯੋਗ (ਯਜ्ञੀਯ) ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਸਨਾਂ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਭਾਗ ਲੈਣ ਅਤੇ ਭੋਗ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਲਾਂਦੀ ਹੈ।
Sukta 42
Sukta 2.42
ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਅਪੋਤ੍ਰੋਪਾਇਕ ਸੂਕਤ ਸ਼ਕੁਨੀ (ਸ਼ਗੁਨ-ਪੰਛੀ) ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੋਲਣ/ਚੀਕਣ ਅਤੇ ਘਰਾਣੇ ਤੇ ਯਾਤਰੀ ਦੀ ਵੈਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਹਮਲਾਵਰ, ਚੋਰ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਟ-ਸੁਰ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਦੇ ਵੀ ਵੱਸ ਨਾ ਪਾ ਲਵੇ; ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸਮੁਦਾਇ “ਬ੍ਰਿਹਤ” (ਵਿਸ਼ਾਲ, ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ) ਉਚਾਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੂਕਤ ਪੰਛੀ ਦੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਰਗੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਕੇਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਠੀਕ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸਫਲ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਰਸਮੀ ਭਰੋਸੇਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Sukta 43
Sukta 2.43
ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਸੂਕਤ ਸ਼ਕੁਨੀ/ਸ਼ਕੁੰਤ (ਸ਼ਗੁਨ-ਪੰਛੀ) ਨੂੰ ਤ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਸੱਚਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨ ਕੇ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਯਜ्ञ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਮਰ੍ਹਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਰਥਪੂਰਨ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਪੰਛੀ ਦੀ “ਦੋਹਰੀ ਆਵਾਜ਼” ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਗਾਇਕ/ਜਾਪਕ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਕਤ ਸ਼ਗੁਨ-ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਧੁਨੀ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ, ਠੀਕ ਸਮਝ (ਸੁਮਤੀ), ਅਤੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Deities of Mandala 2
Inside Mandala 2
Principal rishis
- Gṛtsamada (Gṛtsamada Bhārgava)Eponymous seer of Mandala 2; renowned for integrating ritual precision with powerful, ṛta-aligned speech, and for the celebrated propitiatory Rudra hymn. 43 hymns, famous hymns RV 2.33 (Rudra hymn), RV 2.1 (Agni), RV 2.12 (Indra).
What sets it apart
- Family Book (2–7) attributed to the Gṛtsamada family tradition
- Strong emphasis on vāc (inspired speech) harmonized with ṛta as an effective, path-opening power
- Prominent Rudra material: restrained propitiation paired with requests for healing and protection
- Ritual clarity: sacrifice portrayed as the primary conduit of divine ‘impulsion’ (codana) and wealth
- Agni-centered liturgical architecture with Indra–Marut martial-royal motifs supporting patronage and victory
Language and style
- Relatively archaic diction and compact, formulaic praise typical of the Family Books
- High density of ritual-technical vocabulary (yajña, hotṛ, havis, iṣṭi) and fixed epithets
- Frequent ṛta/ satya (cosmic order/truth) collocations linking speech efficacy to right order
- Predominantly triṣṭubh and jagatī meters with brisk, hymn-invocation structure (āhvāna → stuti → dāna-prārthanā)
Frequently Asked Questions
Mandala 2 belongs to the Family Books (Mandalas 2–7), each associated with a particular seer-lineage. It is traditionally attributed to the Gṛtsamada family, with Gṛtsamada as the principal ṛṣi.
Mandala 2 repeatedly links effective sacred speech (vāc) with ṛta (cosmic order): when utterance and ritual are rightly aligned, they ‘open the path’ for divine presence, protection, and the bestowal of wealth.
The mandala contains the celebrated Rudra hymn (RV 2.33), a classic model of propitiation: Rudra’s fierce power is respectfully restrained through praise and supplication, asking him to avert harm and grant healing and well-being.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
