Sukta 2
Sukta 2.2
Gṛtsamada
Jagatī (probable for RV 2.2.1; longer pādas typical of Jagatī)
ଏହି ସୂକ୍ତରେ ଜାତବେଦସ୍ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି—ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ବୃଦ୍ଧି କରାଯାଉ, ଏବଂ ଆହୁତି, ଶରୀର ଓ ପ୍ରେରିତ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତି କରାଯାଉ। ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋତା ଭାବେ ଚିତ୍ରିତ କରାଯାଇଛି, ଯିଏ ବଳ ଓ ସମୃଦ୍ଧିର ‘ଦ୍ୱାର’ ଖୋଲନ୍ତି, ଦ୍ୟାବାପୃଥିବୀକୁ ଅନୁକୂଳ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯଜମାନ ଓ ଗାୟକମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ଓ ବୃହତ୍ (ବିଶାଳ) ପଥ ଦିଗରେ ନେଇଯାନ୍ତି।
In this hymn
Addressed to
Mantras
Mantra 1
यज्ञेन वर्धत जातवेदसमग्निं यजध्वं हविषा तना गिरा । समिधानं सुप्रयसं स्वर्णरं द्युक्षं होतारं वृजनेषु धूर्षदम् ॥
ଯଜ୍ଞେନ ଜାତବେଦସ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ବର୍ଧିତ କର; ହବିଷା, ନିଜ ତନା (ଦେହ) ଓ ଗିରା (ବାଣୀ) ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଯଜନ କର। ସମିଧାନ, ସୁପ୍ରୟସ—ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ—ସ୍ୱର୍ଣର, ଦ୍ୟୁକ୍ଷ (ପ୍ରକାଶମାନ), ସେ ହୋତା; ଆମ ଜୀବନର କ୍ଷେତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧୂର୍ଷଦ—ସ୍ଥିରାସନରେ ବସିଥିବା।
Mantra 2
अभि त्वा नक्तीरुषसो ववाशिरेऽग्ने वत्सं न स्वसरेषु धेनवः । दिव इवेदरतिर्मानुषा युगा क्षपो भासि पुरुवार संयतः ॥
ହେ ଅଗ୍ନେ, ନକ୍ତୀର (ରାତ୍ରିମାନେ) ଓ ଉଷସ (ଉଷାମାନେ) ତୁମକୁ ଡାକୁଛନ୍ତି—ଯେପରି ଧେନୁମାନେ ନିଜ ଗୋଶାଳାରେ ବତ୍ସକୁ ଡାକନ୍ତି। ଦିବରୁ ଆସିଥିବା ଦୂତ (ଅରତି) ପରି ତୁମେ ଦୀପ୍ତ; ମାନୁଷ ଯୁଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ହେ ପୁରୁବାର (ବିଶାଳ-ଦାନୀ), ରାତ୍ରିମାନେ ତୁମେ ଜ୍ୱଳ; ସଂୟତ, ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ନିଜ ତେଜରେ ସଂଘଟିତ।
Mantra 3
तं देवा बुध्ने रजसः सुदंससं दिवस्पृथिव्योररतिं न्येरिरे । रथमिव वेद्यं शुक्रशोचिषमग्निं मित्रं न क्षितिषु प्रशंस्यम् ॥
ତାଙ୍କୁ ଦେବମାନେ ରଜସଃ ବୁଧ୍ନେ—ମଧ୍ୟଲୋକର ଆଧାରସ୍ଥାନରେ—ସୁଦଂସ (ସୁକାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା) ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କଲେ; ଦିବ ଓ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟରେ ଦୂତ (ଅରତି) ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ। ବେଦୀକୁ ଆଣିବାଯୋଗ୍ୟ ରଥ ପରି, ଶୁକ୍ରଶୋଚିଷ୍—ଶୁଦ୍ଧ ତେଜରେ ଜ୍ୱଳିତ—ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ସେମାନେ ସ୍ଥାପନ କଲେ; ମିତ୍ର ପରି, କ୍ଷିତିଷୁ (ଜନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ) ପ୍ରଶଂସ୍ୟ—ମାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଋତ-ସୌହାର୍ଦ୍ଦର ଶକ୍ତି।
Mantra 4
तमुक्षमाणं रजसि स्व आ दमे चन्द्रमिव सुरुचं ह्वार आ दधुः । पृश्न्याः पतरं चितयन्तमक्षभिः पाथो न पायुं जनसी उभे अनु ॥
ତାହାକୁ—ନିଜ ରଜସି (ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ)ରେ ଓ ନିଜ ଧାମରେ—ବର୍ଧମାନକୁ, ସେମାନେ ଆବରଣରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ସୁରୁଚିମୟ ଦୀପ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ସେ ନିଜ କିରଣଦ୍ୱାରା ପୃଶ୍ନୀ ମାତାଙ୍କ ପକ୍ଷକୁ ଜାଗ୍ରତ କରେ; ପଥର ପାଳକ ପରି, ଯାତ୍ରାର ପଥକୁ ରକ୍ଷା କରି, ସେ ଦ୍ୟୌ ଓ ପୃଥିବୀ—ଏହି ଉଭୟ ଜନ୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କରେ।
Mantra 5
स होता विश्वं परि भूत्वध्वरं तमु हव्यैर्मनुष ऋञ्जते गिरा । हिरिशिप्रो वृधसानासु जर्भुरद्द्यौर्न स्तृभिश्चितयद्रोदसी अनु ॥
ସେ ସମଗ୍ର ଅଧ୍ୱରକୁ ପରିବ୍ୟାପି ହୋତା ହୁଏ; ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ ତାହାକୁ ହବ୍ୟ ଓ ଗିରା (ସ୍ତୁତି-ବାଣୀ)ଦ୍ୱାରା ଅଲଙ୍କୃତ କରେ। ହିରିଶିପ୍ର (ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ଜହ୍ନୁବାନ) ସେ ବର୍ଧମାନ ସତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରିଶ୍ରମ କରେ; ଦ୍ୟୌ ପରି ନିଜ ଆଧାରଦ୍ୱାରା, ଦୀପ୍ତ ଚେତନାରେ, ରୋଦସୀ (ଦ୍ୟୌ–ପୃଥିବୀ)କୁ ଜାଗ୍ରତ କରି, ସେମାନଙ୍କ ଅନୁସରଣରେ ରହେ।
Mantra 6
स नो रेवत्समिधानः स्वस्तये संददस्वान्रयिमस्मासु दीदिहि । आ नः कृणुष्व सुविताय रोदसी अग्ने हव्या मनुषो देव वीतये ॥
ହେ ଅଗ୍ନେ, ସମିଧାନ ହୋଇ ତୁମେ ଆମ ସ୍ୱସ୍ତି ପାଇଁ ରେବତ୍ (ସମୃଦ୍ଧିମୟ) ହୁଅ; ରୟି (ଧନ—ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସମ୍ପଦ)କୁ ସଂଗ୍ରହ କରି ଆମ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାପନ କର—ଆମ ଅନ୍ତରେ ତାହାକୁ ଦୀପ୍ତ କର। ସୁବିତାୟ (ସୁଗମ ଗତି/ଶୁଭ ପଥ) ପାଇଁ ଆମ ହିତରେ ରୋଦସୀ (ଦ୍ୟୌ–ପୃଥିବୀ)କୁ ବିସ୍ତୃତ କର; ହେ ଦେବ, ମନୁଷ୍ୟର ହବ୍ୟମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ଆସ୍ୱାଦ କର।
Mantra 7
दा नो अग्ने बृहतो दाः सहस्रिणो दुरो न वाजं श्रुत्या अपा वृधि । प्राची द्यावापृथिवी ब्रह्मणा कृधि स्वर्ण शुक्रमुषसो वि दिद्युतः ॥
ହେ ଅଗ୍ନି, ଆମକୁ ବିଶାଳ ଦାନ ଦିଅ; ସହସ୍ରଗୁଣ ଦାନ ଦିଅ। ଯେପରି ଦ୍ୱାର ଖୋଲାଯାଏ, ସେପରି ବଳ-ସମୃଦ୍ଧିର ଦ୍ୱାରଗୁଡ଼ିକୁ ଆମ ଶ୍ରୁତି ପାଇଁ ଖୋଲିଦିଅ। ମନ୍ତ୍ରବଳରେ ଦ୍ୟାବା-ପୃଥିବୀକୁ ଆମ ପ୍ରତି ପ୍ରାଚୀ (ଅଭିମୁଖ) କର; ସୂର୍ଯ୍ୟର ନିଜ ଦୀପ୍ତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି, ଉଷାମାନେ ନିଜ ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରଭାକୁ ଝଲମଲ କରନ୍ତୁ।
Mantra 8
स इधान उषसो राम्या अनु स्वर्ण दीदेदरुषेण भानुना । होत्राभिरग्निर्मनुषः स्वध्वरो राजा विशामतिथिश्चारुरायवे ॥
ପ୍ରଜ୍ୱଲିତ ହୋଇ ସେ, ରମଣୀୟ ଉଷାମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରି, ସୂର୍ଯ୍ୟର ନିଜ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଲୋକ ପରି, ଅରୁଣ କିରଣ-ଭାନୁରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ। ହୋତ୍ରଶକ୍ତି (ହୋତ୍ରାଭିଃ) ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ସୁମାର୍ଗିତ ଯଜ୍ଞ ହୁଏ; ବିଶମାନଙ୍କର ରାଜା ହୋଇ, ସେ ଅତିଥି—ସମୃଦ୍ଧି-ସାଧକ ପାଇଁ ମନୋହର—ସ୍ୱାଗତାର୍ହ ଅତିଥି।
Mantra 9
एवा नो अग्ने अमृतेषु पूर्व्य धीष्पीपाय बृहद्दिवेषु मानुषा । दुहाना धेनुर्वृजनेषु कारवे त्मना शतिनं पुरुरूपमिषणि ॥
ଏଭଳି, ହେ ଅଗ୍ନି, ଅମୃତ-ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ହେ ପୂର୍ବ୍ୟ (ପ୍ରାଚୀନ), ମନୁଷ୍ୟର ବିଶାଳ ଦିବ୍ୟ-ବ୍ୟାପ୍ତିମାନେ ଆମ ଧୀ (ଚିନ୍ତାଶକ୍ତି)କୁ ପୋଷଣ କର। ଆମ କର୍ମକ୍ଷେତ୍ରମାନେ ଦୋହୁଥିବା ଧେନୁ ପରି, ସେ (ଧୀ/ବାଣୀ) ନିଜ ଶକ୍ତିରେ କର୍ତ୍ତା ପାଇଁ ଶତଗୁଣ ପୋଷଣ ଦୋହୁ—ବହୁରୂପ, ବୃଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରେରଣ କରୁଥିବା ଇଷଣା।
Mantra 10
वयमग्ने अर्वता वा सुवीर्यं ब्रह्मणा वा चितयेमा जनाँ अति । अस्माकं द्युम्नमधि पञ्च कृष्टिषूच्चा स्वर्ण शुशुचीत दुष्टरम् ॥
ହେ ଅଗ୍ନି, ଆମେ ବଳର ଅଶ୍ୱଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ମନ୍ତ୍ର-ବ୍ରହ୍ମର ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ-ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଉଠିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁ। ଆମର ଦ୍ୟୁମ୍ନ (ତେଜୋମୟ ଗୌରବ) ପଞ୍ଚ କୃଷ୍ଟିର ଉପରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ରହୁ; ସୂର୍ଯ୍ୟର ସତ୍ୟ-ପ୍ରକାଶ ପରି ଉଚ୍ଚରେ ଜ୍ୱଳ—ଅଜେୟ, ଅତିକ୍ରମଣ ଅସମ୍ଭବ।
Mantra 11
स नो बोधि सहस्य प्रशंस्यो यस्मिन्त्सुजाता इषयन्त सूरयः । यमग्ने यज्ञमुपयन्ति वाजिनो नित्ये तोके दीदिवांसं स्वे दमे ॥
ହେ ସହସ୍ୟ (ମହାବଳବାନ) ଅଗ୍ନି, ଆମ ପାଇଁ ଜାଗ୍ରତ ହେ—ପ୍ରଶଂସ୍ୟ ସେ, ଯାହାରେ ସୁଜାତ ଋଷିମାନେ ପ୍ରେରଣାକୁ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ହେ ଅଗ୍ନି, ବଳବାନ ବାଜିନମାନେ ଯଜ୍ଞରୂପେ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସନ୍ତି; ତୁମେ ନିତ୍ୟ ସ୍ୱଦମରେ, ନିତ୍ୟ ତୋକେ (ବଂଶରେ) ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ନିବାସରେ ଦୀପ୍ତିମାନ।
Mantra 12
उभयासो जातवेदः स्याम ते स्तोतारो अग्ने सूरयश्च शर्मणि । वस्वो रायः पुरुश्चन्द्रस्य भूयसः प्रजावतः स्वपत्यस्य शग्धि नः ॥
ହେ ଜାତବେଦସ, ଆମେ ତୁମର ଉଭୟରୂପ ସହଚର ହେବାକୁ ପାରୁ—ହେ ଅଗ୍ନି, ତୁମ ସ୍ତୋତାମାନେ ଓ ପ୍ରକାଶିତ ସୂରୟଃ (ଋଷିମାନେ) ଭାବେ—ତୁମ ଶର୍ମଣି (ଶାନ୍ତି-ଆଶ୍ରୟ)ରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ। ହେ ବସୁମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ବହୁଚନ୍ଦ୍ର ସମୃଦ୍ଧିର ଅଧିକ ଅଂଶ ଆମକୁ ଦିଅ—ବୃଦ୍ଧିଦାୟକ ଧନ, ପ୍ରଜାବନ୍ତ, ଏବଂ ଉତ୍ତମ ବଂଶ-ପରମ୍ପରାଯୁକ୍ତ ସ୍ୱପତ୍ୟ।
Mantra 13
ये स्तोतृभ्यो गोअग्रामश्वपेशसमग्ने रातिमुपसृजन्ति सूरयः । अस्माञ्च ताँश्च प्र हि नेषि वस्य आ बृहद्वदेम विदथे सुवीराः ॥
ଯେ ପ୍ରକାଶମୟ ଦାତା ସୂରୟଃ ସ୍ତୋତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରାତି (ଦାନ) ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି—ଯାହାର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଆଲୋକର କିରଣ ଅଛି ଏବଂ ଅଶ୍ୱବଳର ଶକ୍ତିରେ ଆବୃତ—ହେ ଅଗ୍ନି, ସେମାନଙ୍କୁ ଓ ଆମକୁ ଉଭୟଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଲ୍ୟାଣ ଦିଗକୁ ଆଗେଇ ନେଇଯା। ଯଜ୍ଞର ବିଦଥ-ସଭାମାନେ ଆମେ ବୃହତ୍ (ବିଶାଳ ତତ୍ତ୍ୱ) କଥା କହିବା; ସୁବୀରାଃ—ଅନ୍ତର୍ଗତ ବୀର୍ୟଶକ୍ତିରେ ସମୃଦ୍ଧ ହେବା।
Inside Sukta 2
How it unfolds
- Where it opens
A direct injunction to increase Jātavedas by sacrifice and to worship Agni with offering, one’s whole being, and inspired word.
- Development
Agni is unfolded as the shining Hotṛ seated among human spaces, the one who grants ‘right delight,’ opens access to vāja, and aligns cosmic powers (Heaven–Earth, Dawn’s radiance) with the sacrificer.
- Climax
The prayer to ‘open the doors’ of plenitude and to make Heaven and Earth turn toward the worshipper through brahman (mantric power), culminating in a vision of Dawn-like radiance breaking forth.
- Where it settles
The hymn closes by asking Agni to lead both generous patrons and the singers into the better good, so the community may speak the Vast in the ritual assembly, endowed with heroic powers.
The deity: Agni
- In the VedaAs Jātavedas, he is the knower of births and the one who knows all beings and their right paths.
- Cosmic functionMediator between earth and heaven: he conveys oblations to the devas, kindles the sacrifice, opens passages to vitality (vāja), and harmonizes the powers of Heaven and Earth for human flourishing.
- Inner significanceThe awakened will and discernment (inner fire) that transforms raw impulse into offering, turns speech into mantra, and leads the seeker from limitation to the ‘Vast’ (bṛhat) through clarity and aspiration.
The seer
- GṛtsamadaBhārgava (of the Bhr̥gu line) · A principal seer of Maṇḍala 2, renowned for powerful Agni hymns that frame Agni as Hotṛ and as the awakener of divine order and abundance.
Famous verses
yajñena vardhata jātavedasam
duro na vājaṃ
ā bṛhad vadema
Attributes of the deity
- Hotṛ (chief priest of the sacrifice)
- Jātavedas (all-knowing, knower of births)
- Dūta/mediator who carries offerings
- Illuminant and purifier
- Opener of doors to strength and plenty
- Leader (netṛ) toward the better good (vasyas)
Also by this seer
- Primary attribution of most of Rig Veda Maṇḍala 2 (many sūktas to Agni and allied deities)
- Several hymns that emphasize yajña as the means to widen prosperity and to establish right relations between gods and humans
The rite, step by step
- Prepare the altar and fuel (samidh), establishing cleanliness and silence.
- Kindle Agni and ‘increase’ him with yajña—steady feeding of the fire and sustained recitation.
- Offer ghee and other oblations with mantras, uniting haviṣ (offering), tanū (one’s being), and girā (speech).
- Invoke Agni as Hotṛ to carry offerings and open the ‘doors’ of vāja (strength/plenty).
- Conclude with petitions for wide abundance, favorable turning of Dyāvā-Pṛthivī, and guidance for patrons and singers alike.
Offerings
- Ghee (ājya)
- Samidh (fuel sticks)
- Grain/food oblations (anna, puroḍāśa in broader rite)
- Soma-related offerings where applicable
Frequently Asked Questions
The hymn praises Agni, especially as Jātavedas—Agni who “knows all births” and acts as the priest (Hotṛ) carrying offerings to the gods.
It means kindling and sustaining the sacred fire through offerings and mantra, so Agni becomes strong and luminous—able to bring divine help, prosperity, and clarity to the worshippers.
The hymn asks Agni to open the doors to strength and abundance, make the cosmic powers favorable, and lead both donors and singers toward the “better good” and the spiritual Vast (bṛhat).
Ask anything about Sukta 2 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
