Sukta 40
Sukta 2.40
Gṛtsamada (and/or the Gṛtsamada lineage)
Soma-Pūṣan (dual)
Triṣṭubh (likely for RV 2.40)
ଏହି ଛଅ-ମନ୍ତ୍ରୀ ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍ ସୂକ୍ତରେ ଯୁଗଳ ଦେବତା ସୋମ ଓ ପୂଷଣଙ୍କୁ ଏକାସାଥି ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି—ସମୃଦ୍ଧିର ସଂଯୁକ୍ତ ଜନକ ଭାବେ ଏବଂ ଏମିତି ରକ୍ଷକ ଭାବେ, ଯେମାନେ ଲୋକମାନଙ୍କରେ ଓ ଉପାସକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅମରତ୍ୱ ଓ ସମୃଦ୍ଧିର “ନାଭି” (nābhi) ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କୁ ବୃଦ୍ଧିର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସ୍ରୋତ—ଧନ, ପୋଷଣ ଓ ଫଳଦାୟକ ଶକ୍ତି—ବିସ୍ତାର କରିବାକୁ, ସହିତେ ବୁଦ୍ଧି-ଦୃଷ୍ଟିକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରି ସୁରକ୍ଷା ଦେବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଇଛି; ଶେଷରେ ଅଦିତିଙ୍କ ରକ୍ଷାମୟ ଉପସ୍ଥିତି ସହ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଏହା ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
Mantras
Mantra 1
सोमापूषणा जनना रयीणां जनना दिवो जनना पृथिव्याः । जातौ विश्वस्य भुवनस्य गोपौ देवा अकृण्वन्नमृतस्य नाभिम् ॥
ହେ ସୋମ ଓ ପୂଷନ, ରୟି (ସମୃଦ୍ଧି)ର ଜନକ, ଦ୍ୟୌ (ଆକାଶ)ର ଜନକ, ପୃଥିବୀର ଜନକ—ସମସ୍ତ ଭୁବନ (ଜଗତ-ଭବନ)ର ଦୁଇ ଗୋପ (ରକ୍ଷକ) ଭାବେ ଜନ୍ମିତ; ଦେବମାନେ ତୁମକୁ ଅମୃତର ନାଭି-କେନ୍ଦ୍ର କରି ସ୍ଥାପନ କଲେ।
Mantra 2
इमौ देवौ जायमानौ जुषन्तेमौ तमांसि गूहतामजुष्टा । आभ्यामिन्द्रः पक्वमामास्वन्तः सोमापूषभ्यां जनदुस्रियासु ॥
ଏହି ଦୁଇ ଦେବ ଜନ୍ମ ନେଇ ସହସା ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ଦୁଇ ଅଜୁଷ୍ଟ (ଅସମ୍ମତ) ଅନ୍ଧକାରମାନଙ୍କୁ ଗୁପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ର ଅପକ୍ୱର ଭିତରେ ଥିବା ପକ୍ୱକୁ ଭିତରୁ ଉଦ୍ଘାଟିତ କରନ୍ତି; ସୋମ-ପୂଷନ ଦ୍ୱାରା ସେ ଉସ୍ରିୟା (ପ୍ରକାଶମୟ) ଗୋମାନେ—ପ୍ରକାଶର ଝୁଣ୍ଡ—ଜନ୍ମାୟନ କରନ୍ତି।
Mantra 3
सोमापूषणा रजसो विमानं सप्तचक्रं रथमविश्वमिन्वम् । विषूवृतं मनसा युज्यमानं तं जिन्वथो वृषणा पञ्चरश्मिम् ॥
ହେ ସୋମ ଓ ପୂଷଣ! ତୁମେ ରଜସ୍ (ମଧ୍ୟଲୋକ)କୁ ମାପୁଥିବା, ସପ୍ତଚକ୍ର, ସର୍ବକୁ ଗତି ଦେଉଥିବା ରଥକୁ ପ୍ରେରଣା କର। ମନସା ଯୁକ୍ତ, ବିଷୂବୃତ (ବିଶାଳ ଭାବେ ଘୁରୁଥିବା)—ହେ ବୃଷଣଦ୍ୱୟ, ସେହି ପଞ୍ଚରଶ୍ମି (ପାଞ୍ଚ ଲଗାମବାହୀ) ଶକ୍ତିକୁ ତୁମେ ଚଳାଉଛ।
Mantra 4
दिव्यन्यः सदनं चक्र उच्चा पृथिव्यामन्यो अध्यन्तरिक्षे । तावस्मभ्यं पुरुवारं पुरुक्षुं रायस्पोषं वि ष्यतां नाभिमस्मे ॥
ଏକଙ୍କ ସଦନ ଦିବ୍ୟଲୋକରେ ଉଚ୍ଚରେ ସ୍ଥାପିତ; ଅନ୍ୟଙ୍କ ସଦନ ପୃଥିବୀରେ ଓ ଅନ୍ତରିକ୍ଷରେ। ସେ ଦୁଇଜଣ ଆମ ପାଇଁ ବୃଦ୍ଧିର ନାଭିକେନ୍ଦ୍ର—ରାୟସ୍ପୋଷ (ଧନସମୃଦ୍ଧିର ପୋଷଣ), ପୁରୁବାର (ବହୁ ଦ୍ୱାରବାହୀ), ପୁରୁକ୍ଷୁ (ବହୁ ଇଚ୍ଛିତ ଶକ୍ତିବାହୀ), ଅନେକ ବୃଦ୍ଧିରେ ଫଳଦାୟୀ—ଆମ ମଧ୍ୟରେ ବିସ୍ତାର କରୁନ୍ତୁ।
Mantra 5
विश्वान्यन्यो भुवना जजान विश्वमन्यो अभिचक्षाण एति । सोमापूषणाववतं धियं मे युवाभ्यां विश्वाः पृतना जयेम ॥
ଏକଜଣ ସମସ୍ତ ଭୁବନକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ଅନ୍ୟଜଣ ସବୁକୁ ଦେଖି ଗତି କରନ୍ତି। ହେ ସୋମ-ପୂଷଣ! ମୋର ଧି (ଚିନ୍ତା-ପ୍ରେରଣା)କୁ ଅବଲମ୍ବନ କର; ତୁମ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ସମସ୍ତ ପୃତନା (ଯୁଦ୍ଧ) ଜୟ କରିବୁ।
Mantra 6
धियं पूषा जिन्वतु विश्वमिन्वो रयिं सोमो रयिपतिर्दधातु । अवतु देव्यदितिरनर्वा बृहद्वदेम विदथे सुवीराः ॥
ବିଶ୍ୱକୁ ପ୍ରେରଣ କରୁଥିବା ପୂଷା ଆମ ଧୀ (ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି)କୁ ପ୍ରବଳ କରୁନ୍ତୁ; ରୟିପତି ସୋମ ଆମ ଭିତରେ ରୟି (ସମୃଦ୍ଧି) ସ୍ଥାପନ କରୁନ୍ତୁ। ଅନର୍ବା, ଦିବ୍ୟ ଅଦିତି ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ; ସୁବୀରମାନଙ୍କରେ ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇ ଆମେ ବିଦଥ (ସଭା/ଯଜ୍ଞସଭା)ରେ ବୃହତ୍—ବିଶାଳ ସତ୍ୟ—ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା।
Frequently Asked Questions
Soma represents the sacred, invigorating essence that supports vitality and immortality, while Pūṣan is the nourishing protector and guide of right paths. Invoked together, they unite inner inspiration with outward nourishment and safe, fruitful increase.
It means “the navel (center/hub) of immortality.” The hymn imagines Soma–Pūṣan as a central source from which life, prosperity, and divine vitality radiate into the worlds and into the worshipper.
It asks for prosperity and nourishment (rāyas-poṣa), the quickening of insight (dhī), protection (especially through Aditi), and the strength to speak truthfully and expansively (“the Vast”) in the communal assembly.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.