Sukta 10
Sukta 2.10
Gṛtsamada (Bhārgava)
Agni
Triṣṭubh
ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ରଚିତ ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍ ସୂକ୍ତରେ ଯଜ୍ଞରେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଥମ ଏବଂ ପିତୃସଦୃଶ ଉପସ୍ଥିତି ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି—ଇଳାଙ୍କ ପବିତ୍ର ଆସନରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହୋଇ ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଓ ବିବେକ ସହ ଦୀପ୍ତିମାନ। ସୂକ୍ତଟି ଅଗ୍ନିଙ୍କ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଶ୍ୱମୟ ପ୍ରସାରକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ—ସେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଅଧିକାର କରନ୍ତି—ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ‘ଘସି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ’ କରାଯାଇ ଘୃତରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ଶୋଧକ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଏ। ଶେଷରେ କବି ଯଥାଯଥ ଭାଗରେ ଆହୁତିର ଅଂଶ ମାଗି, ମନୁଙ୍କ ପ୍ରକାରର ଦୂତ ଭାବେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି—ମଧୁରତା ଓ ପ୍ରଚୁରତା ପାଇଁ ବାଣୀର ଚମଚରେ ଡାକାଯାଇଥିବା।
Mantras
Mantra 1
जोहूत्रो अग्निः प्रथमः पितेवेळस्पदे मनुषा यत्समिद्धः । श्रियं वसानो अमृतो विचेता मर्मृजेन्यः श्रवस्यः स वाजी ॥
ବହୁ-ହୋତ୍ର (ବାରମ୍ବାର ଆହ୍ୱାନିତ) ଅଗ୍ନି ପ୍ରଥମ—ପିତା ପରି—ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଇଳାସ୍ପଦେ (ଇଳାର ସ୍ଥାନରେ) ସମିଦ୍ଧ କରନ୍ତି। ଶ୍ରିୟଂ ବସାନଃ—ସମୃଦ୍ଧିର କାନ୍ତି ଧାରଣ କରି—ଅମୃତ, ବିଚେତାଃ (ବିବେକୀ) ସେ ମର୍ମୃଜେନ୍ୟଃ (ଘସି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରିବାଯୋଗ୍ୟ) ଶୁଦ୍ଧିକର୍ତ୍ତା; ସ ବାଜୀ—ବିଜୟବଳ ଓ ଶ୍ରବସ୍ୟଃ (କୀର୍ତ୍ତିଯୋଗ୍ୟ ଯଶ) ଆଣୁଥିବା।
Mantra 2
श्रूया अग्निश्चित्रभानुर्हवं मे विश्वाभिर्गीर्भिरमृतो विचेताः । श्यावा रथं वहतो रोहिता वोतारुषाह चक्रे विभृत्रः ॥
ଚିତ୍ରଭାନୁ (ବିବିଧ ତେଜଯୁକ୍ତ) ଅଗ୍ନି ମୋ ହବକୁ ଶୁଣୁନ୍ତୁ—ଅମୃତ ବିଚେତାଃ—ମୋର ସମସ୍ତ ଗୀର୍ଭିଃ (ପ୍ରେରିତ ସ୍ତୁତିବାଣୀ) ସହିତ। ଦୁଇ ଶ୍ୟାବା ଓ ଦୁଇ ରୋହିତା ତାଙ୍କ ରଥକୁ ବହନ କରନ୍ତି—ତାଙ୍କ ଯୁକ୍ତ ଶକ୍ତିମାନ—ତାରୁଷାହ (ଦୃଢ଼ ବହନଶୀଳ) ହୋଇ, ବିଭୃତ୍ରଃ (ସ୍ଥିର ଆଧାରଦାତା) ଭାବେ ତାହାକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Mantra 3
उत्तानायामजनयन्त्सुषूतं भुवदग्निः पुरुपेशासु गर्भः । शिरिणायां चिदक्तुना महोभिरपरीवृतो वसति प्रचेताः ॥
ଉତ୍ତାନାୟାଂ (ବିସ୍ତାରିତ ଅବସ୍ଥାରେ) ସେମାନେ ସୁଜାତ—ସୁଷୂତ—କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ଅଗ୍ନି ବହୁରୂପ ପେଶାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗର୍ଭ ହେଲେ। କଠିନ ଭୂମିରେ ମଧ୍ୟ, ରାତ୍ରି ଦ୍ୱାରା ଓ ମହାଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ପ୍ରଚେତାଃ (ସଚେତନ) ସେ ଅପରିବୃତ—ଅନାବୃତ—ରୂପେ ବସନ୍ତି, ପଥ ପ୍ରତି ଜାଗ୍ରତ ରହି।
Mantra 4
जिघर्म्यग्निं हविषा घृतेन प्रतिक्षियन्तं भुवनानि विश्वा । पृथुं तिरश्चा वयसा बृहन्तं व्यचिष्ठमन्नै रभसं दृशानम् ॥
ହବିଷ ଓ ଘୃତ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରେ—ସେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଭୁବନକୁ ପ୍ରତିକ୍ଷିୟନ୍ତ (ଅଧିକାର/ନିବାସ) କରନ୍ତି। ପୃଥୁ—ବିଶାଳ—ଏବଂ ତିରଶ୍ଚା—ଆଡ଼େ ବ୍ୟାପୁଥିବା—ବୟସରେ ବୃହନ୍ତ, ବ୍ୟଚିଷ୍ଠ—ସର୍ବବ୍ୟାପୀ—ଅନ୍ନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଭସ—ତୀବ୍ର ଶକ୍ତି—ରୂପେ ଦୃଶ୍ୟମାନ।
Mantra 5
आ विश्वतः प्रत्यञ्चं जिघर्म्यरक्षसा मनसा तज्जुषेत । मर्यश्रीः स्पृहयद्वर्णो अग्निर्नाभिमृशे तन्वा जर्भुराणः ॥
ବିଶ୍ୱତଃ ମୁଁ ପ୍ରତ୍ୟଞ୍ଚ—ଅନ୍ତର୍ମୁଖ—ତାହାକୁ ମୋ ପାଖକୁ ଆକର୍ଷଣ କରେ, ରକ୍ଷସ-ବଳରୁ ମୁକ୍ତ ମନରେ; ତତ୍ (ସେହି) ଭୋଗ୍ୟ ହେବାକୁ ସମ୍ମତ ହେଉ। ମର୍ୟଶ୍ରୀ—ଯୁବ ତେଜସ୍ବୀ—ଅଗ୍ନି, ପ୍ରକାଶର ବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତି ସ୍ପୃହା ଧରି, ନିଜ ତନୁଦ୍ୱାରା ନାଭି-କେନ୍ଦ୍ରକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି; ଜର୍ଭୁରାଣ—ଅବିରତ କାର୍ଯ୍ୟରତ—ହୋଇ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଆକାର ଦିଅନ୍ତି।
Mantra 6
ज्ञेया भागं सहसानो वरेण त्वादूतासो मनुवद्वदेम । अनूनमग्निं जुह्वा वचस्या मधुपृचं धनसा जोहवीमि ॥
ବରିତ ଶ୍ରେୟକୁ ଜିତାଇଦେଇଥିବା ସହସ-ବଳ ଦ୍ୱାରା ସେ ଭାଗ ସତ୍ୟରେ ଜଣାଯାଉ ଓ ବିବେଚିତ ହେଉ। ତୁମକୁ ଦୂତ କରି ଆମେ ମନୁଙ୍କ ପରି ଭାବେ ବାଣୀ କହିବା। ବାଣୀରୂପ ଜୁହୂ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଅଚ୍ୟୁତ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରୁଛି—ମଧୁମିଶ୍ରିତ, ଏବଂ ସତ୍ତାର ଧନରେ ସମୃଦ୍ଧି ଦାନକର୍ତ୍ତା।
Frequently Asked Questions
It presents Agni as the first power of the sacrifice—father-like, purifying, and discerning—who also pervades the cosmos and carries offerings as the divine messenger.
Ghee (ghṛta) is a primary Vedic oblation that strengthens and brightens the fire; symbolically it ‘feeds’ Agni so he can convey the offering and illuminate the rite.
Manu represents the archetypal human sacrificer and lawgiver of right ritual; invoking Agni ‘manuvat’ means following the ancient, proper tradition of speech and offering.
Ask anything about Sukta 10 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.