Pūrva-bhāga: Invocation, Purāṇa Lakṣaṇas, and the Kurma–Indradyumna Upadeśa (Samanvaya of Hari–Hara–Śrī)

ପୂର୍ବଭାଗର ପ୍ରଥମ ବିଭାଗ କୂର୍ମପୁରାଣକୁ ପାରମ୍ପରିକ ମଙ୍ଗଳାଚରଣ ଓ ନୈମିଷାରଣ୍ୟର କଥା-ଢାଞ୍ଚା ସହ ଆରମ୍ଭ କରେ। ସେଠାରେ ଋଷିମାନେ ସୂତ ରୋମହର୍ଷଣଙ୍କୁ ବ୍ୟାସପ୍ରଣୀତ ପୁରାଣ-ସଂହିତା ଶୁଣାଇବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି; ଏହାଦ୍ୱାରା ପରମ୍ପରା, ଶ୍ରବଣ ଓ ଧର୍ମକଥାର ପବିତ୍ରତା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଏଠାରେ ‘ପୁରାଣ’ର ସ୍ୱରୂପ ପଞ୍ଚଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ସର୍ଗ, ପ୍ରତିସର୍ଗ, ବଂଶ, ମନ୍ୱନ୍ତର, ବଂଶାନୁଚରିତ। ଅଷ୍ଟାଦଶ ମହାପୁରାଣମଧ୍ୟରେ କୂର୍ମପୁରାଣର ସ୍ଥାନ ଓ ତାହାର ଆନ୍ତରିକ ସଂହିତା-ବିଭାଗ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ଯାହା ଗ୍ରନ୍ଥର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପ୍ରାମାଣ୍ୟକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ। କଥା ପରେ ସମୁଦ୍ରମନ୍ଥନକୁ ମୁହାଁ ନେଇଥାଏ; ବିଷ୍ଣୁ କୂର୍ମରୂପେ ମନ୍ଦରଗିରିକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଶ୍ରୀ/ଲକ୍ଷ୍ମୀକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାୟାଶକ୍ତି—ପ୍ରକୃତି, ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମିକା—ଭାବେ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ: ସେଇ ଶକ୍ତି ଜୀବକୁ ମୋହିତ କରେ, କିନ୍ତୁ ବିବେକୀଙ୍କ ପାଇଁ ମୋକ୍ଷସାଧନ ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ଆଦର୍ଶ ଭକ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଦିବ୍ୟ କୃପାରେ ଜ୍ଞାନ ପାଆନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମାଧାରିତ ଉପାସନା, କର୍ମଯୋଗ ଓ ତ୍ରିବିଧ ଭାବନା ଉପଦେଶ ମିଳେ; ଏହା କ୍ରମେ ଶୁଦ୍ଧି କରି ଅଦ୍ୱୈତ ଧ୍ୟାନ ଓ ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାରକୁ ନେଇଯାଏ। ଏହି ବିଭାଗର ବିଶେଷତା ହରି–ହର–ଶ୍ରୀ ସମନ୍ୱୟ। ନାରାୟଣଭକ୍ତି ସହ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ-ଭକ୍ତିରେ ପୂଜିବା ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ବୈଷ୍ଣବ, ଶୈବ ଓ ଶାକ୍ତ ଶବ୍ଦାବଳୀ ବେଦାନ୍ତମୁଖ ମୋକ୍ଷତତ୍ତ୍ୱରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ମାୟା ଓ ଲୋକଶ୍ରୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ପରମ ମୋକ୍ଷକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରେ।