Adhyaya 30
Oṅkāra-Liṅga and the Secret Pañcāyatana Liṅgas of Kāśī: Kṛttivāseśvara-Māhātmya
କାଶୀ-ତୀର୍ଥ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସୂତ କହନ୍ତି—ବ୍ୟାସ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ବିଶାଳ ଓଁକାର-ଲିଙ୍ଗଙ୍କୁ ଆସନ୍ତି; ଏହା ପ୍ରଣବସ୍ୱରୂପ ଓ ଶୁଦ୍ଧି-ମୋକ୍ଷର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସାଧନ ବୋଲି ସ୍ତୁତ। ଅଧ୍ୟାୟ ଓଁକାର-ଲିଙ୍ଗକୁ ପଞ୍ଚାୟତନ ପୂଜାରେ ପ୍ରକାଶିତ ‘ପରବିଦ୍ୟା’ ଏବଂ ପାଶୁପତ ‘ପଞ୍ଚାର୍ଥ’ (ଶାନ୍ତି/ଅତୀତତ୍ୱ, ଜ୍ଞାନ, ପ୍ରକଟନ-ଶକ୍ତି, ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ସଂହାର)ର ଆଧାର ଭାବେ ଉନ୍ନତ କରେ। ପରେ ବାରାଣସୀର ଗୁପ୍ତ ଭୂଗୋଳରେ ପାଞ୍ଚ ଗୁପ୍ତ ଲିଙ୍ଗ—କୃତ୍ତିବାସେଶ୍ୱର, ମଧ୍ୟମେଶ୍ୱର, ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ଓଁକାର, କପର୍ଦେଶ୍ୱର—ଶିବକୃପାରେ ମାତ୍ର ଜଣାଯାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବ୍ୟାସ କୃତ୍ତିବାସେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଯାଇ, ପୂଜାରତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ଗଜରୂପ ଦୈତ୍ୟକୁ ବଧ କରି ଶିବ ‘କୃତ୍ତିବାସ’ ନାମ ପାଇଥିବା କଥା ଶୁଣନ୍ତି। ଶେଷରେ କାଶୀର ବିଶେଷ ମୋକ୍ଷଧର୍ମ—କୃତ୍ତିବାସରେ ଦୃଢ଼ ଶରଣ ଏକ ଜୀବନରେ ମୋକ୍ଷ ଦେଏ; ସିଦ୍ଧ, ରୁଦ୍ର ଓ ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ବେଦପାଠ ତାହାର ସାକ୍ଷୀ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वंविभागे एकोनत्रिशो ऽध्यायः सूत उवाच स शिष्यैः संवृतो धीमान् गुरुर्द्वैपायनो मुनिः / जगाम विपुलं लिङ्गमोङ्कारं मुक्तिदायकम्
ଏହିପରି ଶ୍ରୀକୂର୍ମପୁରାଣର ଷଟ୍ସାହସ୍ତ୍ରୀ ସଂହିତାର ପୂର୍ବବିଭାଗରେ ତ୍ରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ। ସୂତ କହିଲେ—ଶିଷ୍ୟମାନେ ଘେରିଥିବା ଧୀମାନ୍ ଗୁରୁ ଦ୍ୱୈପାୟନ ମୁନି (ବ୍ୟାସ) ମୁକ୍ତିଦାୟକ ବିଶାଳ ଓଙ୍କାର-ଲିଙ୍ଗକୁ ଗଲେ।
Verse 2
तत्राभ्यर्च्य महादेवं शिष्यैः सह महामुनिः / प्रोवाच तस्य माहात्म्यं मुनीनां भावितात्मनाम्
ସେଠାରେ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଅଭ୍ୟର୍ଚ୍ୟ କରି, ମହାମୁନି ଭାବିତାତ୍ମା ମୁନିମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଲେ।
Verse 3
इदं तद् विमलं लिङ्गमोङ्कारं नाम शोभनम् / अस्य स्मरणमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः
ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ବିମଳ ଲିଙ୍ଗ, ଶୁଭ ‘ଓଙ୍କାର’ ନାମରେ ଶୋଭିତ; ଏହାକୁ କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
Verse 4
एतत् परतरं ज्ञानं पञ्चयतनमुत्तमम् / सेवितं सूरिभिर्नित्यं वाराणस्यां विमोक्षदम्
ଏହିଏ ପରତର ଜ୍ଞାନ—ଉତ୍ତମ ପଞ୍ଚାୟତନ ଉପାସନା। ସୂରିମାନେ ନିତ୍ୟ ସେବନ କରନ୍ତି; ବାରାଣସୀରେ ଏହା ମୋକ୍ଷ ଦେଏ।
Verse 5
अत्र साक्षान्महादेवः पञ्चायतनविग्रहः / रमते भगवान् रुद्रो जन्तूनामपवर्गदः
ଏଠାରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ମହାଦେବ ପଞ୍ଚାୟତନ-ବିଗ୍ରହରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ। ଏଠାରେ ଭଗବାନ୍ ରୁଦ୍ର ରମଣ କରନ୍ତି; ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଅପବର୍ଗ (ପରମ ମୁକ୍ତି) ଦେଉଥିବା।
Verse 6
यत् तत् पाशुपतं ज्ञानं पञ्चार्थमिति शब्द्यते / तदेतद् विमलं लिङ्गमोङ्कारे समवस्थितम्
ଯେ ପାଶୁପତ ଜ୍ଞାନ ‘ପଞ୍ଚାର୍ଥ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଇ ଏହି ବିମଳ ଲିଙ୍ଗ; ଓଙ୍କାରରେ ଏହା ସମବସ୍ଥିତ।
Verse 7
शान्त्यतीता तथा शान्तिर्विद्या चैव परा कला / प्रतिष्ठा च निवृत्तिश्च पञ्चार्थं लिङ्गमैश्वरम्
ଶାନ୍ତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଅବସ୍ଥା ଓ ଶାନ୍ତି; ତଥା ବିଦ୍ୟା ଓ ପରା କଳା; ଏବଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ନିବୃତ୍ତି—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ହେଉଛି ଈଶ୍ୱର-ଲିଙ୍ଗର ପଞ୍ଚାର୍ଥ।
Verse 8
पञ्चानामपि देवानां ब्रह्मादीनां सदाश्रयम् / ओङ्कारबोधकं लिङ्गं पञ्चायतनमुच्यते
ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ପାଞ୍ଚ ଦେବତାଙ୍କର ସଦା ଆଶ୍ରୟ ଓ ଓଙ୍କାରର ବୋଧକ ଯେ ଲିଙ୍ଗ, ସେହିକୁ ‘ପଞ୍ଚାୟତନ’ କୁହାଯାଏ।
Verse 9
संस्मरेदैश्वरं लिङ्गं पञ्चायतनमव्ययम् / देहान्ते तत्परं ज्योतिरानन्दं विशते बुधः
ବୁଦ୍ଧିମାନ ସାଧକ ସଦା ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଅବ୍ୟୟ ପଞ୍ଚାୟତନ-ଲିଙ୍ଗକୁ ସ୍ମରଣ କରୁ। ଦେହାନ୍ତେ ତାହାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତନ୍ମୟ ହୋଇ ସେ ଆନନ୍ଦମୟ ଦୀପ୍ତ ଜ୍ୟୋତିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।
Verse 10
अत्र देवर्षयः पूर्वं सिद्धा ब्रह्मर्षयस्तथा / उपास्य देवमीशानं प्राप्तवन्तः परं पदम्
ଏଠାରେ ପୂର୍ବକାଳରେ ଦେବର୍ଷି, ସିଦ୍ଧଗଣ ଓ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଈଶାନ ଦେବଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ।
Verse 11
मत्स्योदर्यास्तटे पुण्यं स्थानं गुह्यतमं शुभम् / गोचर्ममात्रं विप्रेन्द्रा ओङ्कारेश्वरमुत्तमम्
ମତ୍ସ୍ୟୋଦରୀ ତଟରେ ପୁଣ୍ୟମୟ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁହ୍ୟ ଓ ଶୁଭ ତୀର୍ଥସ୍ଥାନ ଅଛି। ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରମାନେ, ଗୋଚର୍ମମାତ୍ର ପରିମାଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେହିଏ ଉତ୍ତମ ଓଙ୍କାରେଶ୍ୱର ଧାମ।
Verse 12
कृत्तिवासेश्वरं लिङ्गः मध्यमेश्वरमुत्तमम् / विश्वेश्वरं तथोङ्कारं कपर्देश्वरमेव च
(ଏଠାର) ଶିବଲିଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ହେଲା—କୃତ୍ତିବାସେଶ୍ୱର, ଉତ୍ତମ ମଧ୍ୟମେଶ୍ୱର, ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ତଥା ଓଙ୍କାର, ଏବଂ କପର୍ଦେଶ୍ୱର ମଧ୍ୟ।
Verse 13
एतानि गुह्यलिङ्गानि वाराणस्यां द्विजोत्तमाः / न कश्चिदिह जानाति विना शंभोरनुग्रहात्
ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ, ବାରାଣସୀରେ ଏଗୁଡ଼ିକ ଗୁହ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ; ଶମ୍ଭୁ (ଶିବ)ଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ବିନା ଏଠାରେ କେହି ମଧ୍ୟ ଏମାନଙ୍କୁ ଯଥାର୍ଥ ଜାଣେ ନାହିଁ।
Verse 14
एवमुक्त्वा ययौ कृष्णः पाराशर्यो महामुनिः / कृत्तिवासेश्वरं लिङ्गं द्रष्टुं देवस्य शूलिनः
ଏପରି କହି ପରାଶରପୁତ୍ର ମହାମୁନି କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱୈପାୟନ ଶୂଳଧାରୀ ଦେବଙ୍କ କୃତ୍ତିବାସେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ ଦର୍ଶନକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 15
समभ्यर्च्य तथा शिष्यैर्माहात्म्यं कृत्तिवाससः / कथयामास शिष्येभ्यो भगवान् ब्रह्मवित्तमः
ତାପରେ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି, ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବାନ କୃତ୍ତିବାସ (ଶିବ)ଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 16
अस्मिन् स्थाने पुरा दैत्यो हस्ती भूत्वा भवान्तिकम् / ब्राह्मणान् हन्तुमायातो ये ऽत्र नित्यमुपासते
ଏହି ସ୍ଥାନରେ ପୁରାତନକାଳେ ଗୋଟିଏ ଦୈତ୍ୟ ହାତୀର ରୂପ ଧାରଣ କରି ନିକଟକୁ ଆସିଥିଲା; ଏଠାରେ ନିତ୍ୟ ଉପାସନା କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ତାହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା।
Verse 17
तेषां लिङ्गान्महादेवः प्रादुरासीत् त्रिलोचनः / रक्षणार्थं द्विजश्रेष्ठा भक्तानां भक्तवत्सलः
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେମାନଙ୍କ ଲିଙ୍ଗରୁ ତ୍ରିଲୋଚନ ମହାଦେବ ରକ୍ଷାର୍ଥେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ; କାରଣ ସେ ଭକ୍ତବତ୍ସଳ, ଉପାସକମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସଦା ସ୍ନେହଶୀଳ।
Verse 18
हत्वा गजाकृतिं दैत्यं शूलेनावज्ञया हरः / वसस्तस्याकरोत् कृत्तिं कृत्तिवासेश्वरस्ततः
ହାତୀର ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଥିବା ସେହି ଦୈତ୍ୟକୁ ହର ଅବଜ୍ଞାଭାବରେ ନିଜ ଶୂଳଦ୍ୱାରା ବଧ କରି, ତାହାର ଚର୍ମକୁ ବସ୍ତ୍ର କଲେ; ତେଣୁ ସେ କୃତ୍ତିବାସେଶ୍ୱର ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।
Verse 19
अत्र सिद्धिं परां प्राप्ता मुनयो मुनिपुङ्गवाः / तेनैव च शरीरेण प्राप्तास्तत् परमं पदम्
ଏଠାରେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ପରମ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ଏବଂ ସେଇ ଦେହରେ ହିଁ ପରମ ପଦ (ପରମ ଧାମ)କୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 20
विद्या विद्येश्वरा रुद्राः शिवाये च प्रकीर्तिताः / कृत्तिवासेश्वरं लिङ्गं नित्यमावृत्य संस्थिताः
ଦିବ୍ୟ ବିଦ୍ୟାମାନେ, ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱରମାନେ, ରୁଦ୍ରଗଣ ଓ ‘ଶିବ’ ଭାବେ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ ଶିବଗଣ—କୃତ୍ତିବାସେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗକୁ ନିତ୍ୟ ଆବୃତ୍ତ କରି ସେଠାରେ ସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି।
Verse 21
ज्ञात्वा कलियुगं घोरमधर्मबहुलं जनाः / कृत्तिवासं न मुञ्चन्ति कृतार्थास्ते न संशयः
କଳିଯୁଗ ଘୋର ଓ ଅଧର୍ମବହୁଳ ବୋଲି ଜାଣି ଲୋକେ କୃତ୍ତିବାସକୁ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ କୃତାର୍ଥ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 22
जन्मान्तरसहस्त्रेण मोक्षो ऽन्यत्राप्यते न वा / एकेन जन्मना मोक्षः कृत्तिवासे तु लभ्यते
ଅନ୍ୟତ୍ର ସହସ୍ର ଜନ୍ମରେ ମୋକ୍ଷ ମିଳିପାରେ—କିମ୍ବା ନ ମିଳିପାରେ; କିନ୍ତୁ କୃତ୍ତିବାସରେ ଏକ ଜନ୍ମରେ ହିଁ ମୋକ୍ଷ ଲଭ୍ୟ।
Verse 23
आलयः सर्वसिद्धानामेतत् स्थानं वदन्ति हि / गोपितं देवदेवेन महादेवेन शंभुना
ସତ୍ୟକୁହିଲେ ଏହି ସ୍ଥାନ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କର ଆଳୟ ବୋଲି ସେମାନେ କହନ୍ତି; ଦେବଦେବ ମହାଦେବ ଶମ୍ଭୁ ଏହାକୁ ଗୋପନ ରଖି ରକ୍ଷା କରିଛନ୍ତି।
Verse 24
युगे युगे ह्यत्र दान्ता ब्राह्मणा वेदपारागाः / उपासते महादेवं जपन्ति शतरुद्रियम्
ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଏଠାରେ ଦମନଶୀଳ, ବେଦପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି ଏବଂ ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ଜପ କରନ୍ତି।
Verse 25
स्तुवन्ति सततं देवं त्र्यम्बकं कृत्तिवाससम् / ध्यायन्ति हृदये देवं स्थाणुं सर्वान्तरं शिवम्
ସେମାନେ ସଦା କୃତ୍ତିବାସ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ ଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି ଏବଂ ହୃଦୟରେ ସର୍ବାନ୍ତର୍ୟାମୀ ସ୍ଥାଣୁ-ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି।
Verse 26
गायन्ति सिद्धाः किल गीतकानि ये वाराणस्यां निवसन्ति विप्राः / तेषामथैकेन भवेन मुक्तिर् ये कृत्तिवासं शरणं प्रपन्नाः
ବାରାଣସୀରେ ବସୁଥିବା ସେହି ବିପ୍ରମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ସିଦ୍ଧମାନେ ପବିତ୍ର ଗୀତ ଗାନ୍ତି; ଯେମାନେ କୃତ୍ତିବାସଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଏକ ଭବରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
Verse 27
संप्राप्य लोके जगतामभीष्टं सुदुर्लभं विप्रकुलेषु जन्म / ध्याने समाधाय जपन्ति रुद्रं ध्यायन्ति चित्ते यतयो महेशम्
ଜଗତର ସମସ୍ତଙ୍କ ଅଭୀଷ୍ଟ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଳ ଜନ୍ମ ପାଇ, ଯତିମାନେ ଧ୍ୟାନ-ସମାଧିରେ ନିବିଡ଼ ହୋଇ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଜପ କରନ୍ତି ଏବଂ ଚିତ୍ତରେ ମହେଶଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି।
Verse 28
आराधयन्ति प्रभुमीशितारं वाराणसीमध्यगता मुनिन्द्राः / यजन्ति यज्ञैरभिसंधिहीनाः स्तुवन्ति रुद्रं प्रणमन्ति शंभुम्
ବାରାଣସୀର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ପ୍ରଭୁ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରନ୍ତି; ଅଭିସନ୍ଧିହୀନ ଭାବେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି ଏବଂ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି।
Verse 29
नमो भवायामलयोगधाम्ने स्थाणुं प्रपद्ये गिरिशं पुराणम् / स्मरामि रुद्रं हृदये निविष्टं जाने महादेवमनेकरूपम्
ନିର୍ମଳ ଯୋଗଧାମ ଭବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ପୁରାତନ ଗିରୀଶ ସ୍ଥାଣୁଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି। ହୃଦୟେ ନିବିଷ୍ଟ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ମରେ; ଅନେକରୂପୀ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଜାଣେ।
Frequently Asked Questions
It presents the liṅga as the stainless, radiant form of Oṃ itself—both a sacred emblem and a metaphysical disclosure—where remembrance purifies sin and devotion culminates in entry into blissful light.
It is the fivefold sanctuary in which Mahādeva is manifest as the refuge of five deities (beginning with Brahmā) and as a liberating mode of worship tied to the meaning of Oṃ.
Kṛttivāseśvara, Madhyameśvara, Viśveśvara, Oṅkāra, and Kapardeśvara—stated to be truly known only through Śambhu’s grace.
The chapter emphasizes Īśvara as the inner presence (Sthāṇu within the heart) and the goal of final release; liberation is portrayed as entering radiant bliss through exclusive devotion and contemplative establishment in that inner Lord.