
Prayāga-māhātmya and Ṛṇa-pramocana-tīrtha — Māgha-snāna, Austerities, and Release from Debts
ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତି ପରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପ୍ରୟାଗର ମାଘମାସ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଗଙ୍ଗା–ଯମୁନା ସଙ୍ଗମକୁ ପରମ ପାବନ କହି, ତାହାର ପୁଣ୍ୟ ଗୋଦାନ ଆଦି ମହାଦାନ ସମତୁଳ୍ୟ ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଅନ୍ତର୍ବେଦୀ ଅଞ୍ଚଳରେ କର୍ଷାଗ୍ନି ପରି ତପସ୍ୟା, ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ ଆଦି କର୍ମ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ତାହାର ଫଳକୁ ଏକ କ୍ରମଚକ୍ରରେ ଦେଖାନ୍ତି—ସୋମଲୋକ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି, ପରେ ପତନ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜକୁଳରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ, ଭୋଗ, ଏବଂ ପୁନଃ ସେହି ତୀର୍ଥକୁ ଫେରି ଶୁଦ୍ଧି ଓ ପୁଣ୍ୟସଞ୍ଚୟ। ସଙ୍ଗମସ୍ନାନ, ଉଲ୍ଟା ହୋଇ ପ୍ରବାହଜଳ ପାନ, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦେହାର୍ପଣ ପରି ତୀବ୍ର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ତପ ଓ ତୀର୍ଥ ସେବା ମିଶି ପାପକ୍ଷୟ କରି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ-ସାମାଜିକ ଉତ୍କର୍ଷ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ। ପରେ ପ୍ରୟାଗର ଦକ୍ଷିଣେ ଯମୁନାର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଥିବା ଋଣପ୍ରମୋଚନ ତୀର୍ଥ ପରିଚୟ—ଏକ ରାତି ବାସ ଓ ସ୍ନାନରେ ଋଣମୁକ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ଦୀର୍ଘକାଳ ଋଣରହିତତା; ଏଭଳି ଭାବେ ସାଧାରଣ ପ୍ରୟାଗ-ସ୍ତୁତିରୁ ବିଶେଷ ଉପତୀର୍ଥକୁ କଥା ଆଗେଇଯାଏ।
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे पञ्चत्रिंशो ऽध्यायः मार्कण्डेय उवाच षष्टिस्तीर्थसहस्त्राणि षष्टिस्तीर्थशतानि च / माघमासे गमिष्यन्ति गङ्गायमुनसंगमम्
ଏହିପରି ଶ୍ରୀକୂର୍ମପୁରାଣର ଷଟ୍ସାହସ୍ତ୍ରୀ ସଂହିତାର ପୂର୍ବବିଭାଗର ପଞ୍ଚତ୍ରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ଷଷ୍ଟି ସହସ୍ର ତୀର୍ଥ ଓ ଷଷ୍ଟି ଶତ ତୀର୍ଥସ୍ଥାନ ମାଘମାସେ ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ସଙ୍ଗମକୁ ଯାଆନ୍ତି।
Verse 2
गवां शतसहस्त्रस्य सम्यग् दत्तस्य यत् फलम् / प्रयागे माघमासे तु त्र्यहं स्नातस्य तत् फलम्
ଲକ୍ଷ ଗୋଧେନୁକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଦାନ କଲେ ଯେ ପୁଣ୍ୟଫଳ ମିଳେ, ମାଘମାସରେ ପ୍ରୟାଗରେ ତିନି ଦିନ ସ୍ନାନ କଲେ ସେଇ ଫଳ ମିଳେ।
Verse 3
गङ्गायमुनयोर्मध्ये कार्षाग्निं यस्तु साधयेत् / अहीनाङ्गो ऽप्यरोगश्च पञ्चेन्द्रियसमन्वितः
ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ମଧ୍ୟଭୂମିରେ ଯେ ‘କାର୍ଷାଗ୍ନି’ ନାମକ ତପକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସାଧନ କରେ, ସେ ଅଙ୍ଗଦୋଷ ଓ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିୟର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 4
जलप्रवेशं यः कुर्यात् संगमे लोकविश्रुते / राहुग्रस्तो यथा सोमो विमुक्तः सर्वपातकैः
ଲୋକବିଖ୍ୟାତ ସଙ୍ଗମତୀର୍ଥରେ ଯେ ଜଳରେ ନିମଜ୍ଜନ କରି ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ—ରାହୁଗ୍ରସ୍ତ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର) ପୁନଃ ମୁକ୍ତ ହେବା ପରି।
Verse 5
ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टो जम्बूद्वीपपतिर्भवेत् / स भुक्त्वा विपुलान् भोगांस्तत् तीर्थं भजते पुनः
ତାପରେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୋଇ ସେ ଜମ୍ବୂଦ୍ୱୀପର ଅଧିପତି ରାଜା ହୁଏ। ବିପୁଳ ଭୋଗ ଭୋଗି ପୁନଃ ସେଇ ତୀର୍ଥକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ।
Verse 7
सोमलोकमवाप्नोति सोमेन सह मोदते / षष्टिं वर्षसहस्त्राणि षष्टिं वर्षशतानि च
ସେ ସୋମଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ସୋମଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କରେ—ଷାଠି ହଜାର ବର୍ଷ ଓ ଆଉ ଷାଠି ଶତ ବର୍ଷ।
Verse 8
स्वर्गतः शक्रलोके ऽसौ मुनिगन्धर्वसेवितः / ततो भ्रष्टस्तु राजेन्द्र समृद्धे जायते कुले
ସେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଶକ୍ରଲୋକ (ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକ)କୁ ଯାଇ ମୁନି ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ହୁଏ। ପରେ ସେଠାରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୋଇ, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ସମୃଦ୍ଧ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଏ।
Verse 9
अधः शिरास्त्वयोधारामुर्ध्वपादः पिबेन्नरः / शतं वर्षसहस्त्राणि स्वर्गलोके महीयते
ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ମୁଣ୍ଡ ତଳେ ଓ ପାଦ ଉପରେ ରଖି ଉଲ୍ଟା ହୋଇ ଧାରାଜଳ ପାନ କରେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।
Verse 10
तस्माद् भ्रष्टस्तु राजेन्द्र अग्निहोत्री भवेन्नरः / भुक्त्वा तु विपुलान् भोगांस्तत् तीर्थं भजते पुनः
ଏହେତୁ, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଯେ ନର ସ୍ୱଧର୍ମରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେ ପୁନର୍ବାର ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରୀ ହୁଏ। ବିପୁଳ ଭୋଗ ଭୋଗି ସେ ପୁଣି ସେହି ତୀର୍ଥକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ।
Verse 11
यः स्वदेहं विकर्तेद् वा शकुनिभ्यः प्रयच्छति / विहगैरुपभुक्तस्य शृणु तस्यापि यत्फलम्
ଯେ କେହି ନିଜ ଦେହକୁ କାଟି ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରେ—ପକ୍ଷୀମାନେ ଭୋଗ କରିଥିବା ତାହାର ମାଂସର ମଧ୍ୟ ଯେ ଫଳ ହୁଏ, ତାହା ଶୁଣ।
Verse 12
शतं वर्षसहस्त्राणि सोमलोके महीयते / ततस्तस्मात् परिभ्रष्टो राजा भवति धार्मिकः
ସେ ଏକ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ସୋମଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ପରେ ସେଠାରୁ ପତିତ ହୋଇ ଧାର୍ମିକ ରାଜା ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
Verse 13
गुणवान् रूपसंपन्नो विद्वान् सुप्रियवाक्यवान् / भुक्त्वा तु विपुलान् भोगांस्तततीर्थं भजते पुनः
ଗୁଣବାନ, ରୂପସମ୍ପନ୍ନ, ବିଦ୍ୱାନ ଓ ମଧୁରବାକ୍ୟବାନ ହୋଇ ସେ ବିପୁଳ ଭୋଗ ଭୋଗେ; ତଥାପି ଶେଷେ ପୁଣି ସେହି ତୀର୍ଥକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ।
Verse 14
उत्तरे यमुनातीरे प्रयागस्य तु दक्षिणे / ऋणप्रमोचनं नाम तीर्थं तु परमं स्मृतम्
ଯମୁନାର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଏବଂ ପ୍ରୟାଗର ଦକ୍ଷିଣେ ‘ଋଣପ୍ରମୋଚନ’ ନାମକ ତୀର୍ଥ ଅଛି; ତାହା ପରମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 15
एकरात्रोषितः स्नात्वा ऋणैस्तत्र प्रमुच्यते / सूर्यलोकमवाप्नोति अनृणश्च सदा भवेत्
ସେଠାରେ ଏକ ରାତି ବାସ କରି ସ୍ନାନ କଲେ ମଣିଷ ଋଣବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକ ପାଏ ଏବଂ ସଦା ଅନୃଣ ରହେ।
It elevates three days of bathing at Prayāga in Māgha as equivalent in merit to an immense go-dāna (gifting a hundred thousand cows), presenting the saṅgama as a premier purifier that destroys sin and generates lasting spiritual and worldly uplift.
It is placed on the northern bank of the Yamunā, to the south of Prayāga; staying one night and bathing there is said to release one from debts, grant attainment of Sūrya-loka, and establish enduring freedom from indebtedness.
Tapas (such as kārṣāgni and other severe observances) is portrayed as amplifying the tīrtha’s purificatory power, yielding health, sensory completeness, heavenly honor, and righteous rebirth—yet repeatedly redirecting the practitioner back to the tīrtha as the ongoing locus of dharmic renewal.