Adhyaya 48

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साह्स्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे सप्तचत्वारिंशोध्यायः सूत उवाच शाकद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन व्यवस्थितः / क्षीरार्णवं समाश्रित्य द्वीपः पुष्करसंवृतः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀକୂର୍ମପୁରାଣର ଷଟ୍ସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ପୂର୍ବବିଭାଗର ସପ୍ତଚତ୍ୱାରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ। ସୂତ କହିଲେ—ଶାକଦ୍ୱୀପର ବିସ୍ତାରର ଦ୍ୱିଗୁଣ ପୁଷ୍କରଦ୍ୱୀପ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ; କ୍ଷୀରାର୍ଣ୍ଣବକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ପୁଷ୍କର-ପ୍ରଦେଶରେ ପରିବୃତ।

Verse 2

एक एवात्र विप्रेन्द्राः पर्वतो मानसोत्तरः / योजनानां सहस्त्राणि सार्धं पञ्चाशदुच्छ्रितः / तावदेव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः

ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରମାନେ, ଏଠାରେ ‘ମାନସୋତ୍ତର’ ନାମର ଗୋଟିଏମାତ୍ର ପର୍ବତ ଅଛି। ତାହାର ଉଚ୍ଚତା ଏକ ହଜାର ପଞ୍ଚାଶ ଯୋଜନ, ପ୍ରସ୍ଥ ମଧ୍ୟ ସେତେ; ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃତ୍ତାକାର।

Verse 3

स एव द्वीपः पश्चार्धे मानसोत्तरसंज्ञितः / एक एव महासानुः संनिवेशाद् द्विधा कृतः

ସେଇ ଦ୍ୱୀପର ପଶ୍ଚିମାର୍ଧ ‘ମାନସୋତ୍ତର’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହା ଗୋଟିଏମାତ୍ର ମହା ଉଚ୍ଚଭୂମି, କିନ୍ତୁ ବିନ୍ୟାସ ହେତୁ ଦ୍ୱିଧା ହୋଇଥିବା ପରି ବର୍ଣ୍ଣିତ।

Verse 4

तस्मिन् द्वीपे स्मृतौ द्वौ तु पुण्यौ जनपदौ शुभौ / अपरौ मानसस्याथ पर्वतस्यानुमण्डलौ / महावीतं स्मृतं वर्षं धातकीखण्डमेव च

ସେହି ଦ୍ୱୀପରେ ଦୁଇଟି ଶୁଭ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଜନପଦ ସ୍ମୃତିରେ କୁହାଯାଇଛି—ଏକଟି ‘ମାନସ୍ୟ’, ଅନ୍ୟଟି ପର୍ବତର ପରିମଣ୍ଡଳ-ପ୍ରଦେଶ। ସେଠାର ବର୍ଷ ‘ମହାବୀତ’ ଏବଂ ‘ଧାତକୀଖଣ୍ଡ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 5

स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः / तस्मिन् द्वीपे महावृक्षो न्यग्रोधो ऽमरपूजितः

ମିଠା ଜଳର ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘେରା ପୁଷ୍କର (ଦ୍ୱୀପ) ଅଛି। ସେହି ଦ୍ୱୀପରେ ଅମରମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରୁଥିବା ମହାବୃକ୍ଷ ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ (ବଟ) ଅଛି।

Verse 6

तस्मिन् निवसति ब्रह्मा विश्वात्मा विश्वभावनः / तत्रैव मुनिशार्दूलाः शिवनारायणालयः

ସେହି ସ୍ଥାନରେ ବ୍ରହ୍ମା ବସନ୍ତି—ସେ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ଓ ଜଗତକୁ ଭାବି-ପୋଷି ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ହିଁ, ହେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଳମାନେ, ଶିବ-ନାରାୟଣଙ୍କ ଧାମ ଅଛି।

Verse 7

वसत्यत्र महादेवो हरोर्ऽद्धहरिरव्ययः / संपूज्यमानो ब्रह्माद्यैः कुमाराद्यैश्च योगिभिः / गन्धर्वैः किन्नरैर्यक्षैरीश्वरः कृष्णपिङ्गलः

ଏଠାରେ ମହାଦେବ ବସନ୍ତି—ଅବ୍ୟୟ ପ୍ରଭୁ, ଯିଏ ଅର୍ଧ ହର ଓ ଅର୍ଧ ହରି। ବ୍ରହ୍ମାଦି ଦେବମାନେ ଓ କୁମାରାଦି ଯୋଗନିଷ୍ଠ ମୁନିମାନେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜନ୍ତି; ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର ଓ ଯକ୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ କୃଷ୍ଣ-ପିଙ୍ଗଳ ବର୍ଣ୍ଣର ସେହି ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରନ୍ତି।

Verse 8

स्वस्थास्तत्र प्रजाः सर्वा ब्रह्मणा सदृशत्विषः / निरामया विशोकाश्च रागद्वेषविवर्जिताः

ସେଠାର ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ସ୍ୱସ୍ଥ ଓ ସୁସ୍ଥିତ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସଦୃଶ ତେଜସ୍ୱୀ। ସେମାନେ ନିରାମୟ, ବିଶୋକ ଏବଂ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷବିହୀନ।

Verse 9

सत्यानृते न तत्रास्तां नोत्तमाधममध्यमाः / न वर्णाश्रमधर्माश्च न नद्यो न च पर्वताः

ସେଠାରେ ନ ସତ୍ୟ ଅଛି, ନ ଅସତ୍ୟ; ନ ଉତ୍ତମ‑ଅଧମ‑ମଧ୍ୟମ ଭେଦ। ସେଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମ ନାହିଁ; ନଦୀ ନାହିଁ, ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।

Verse 10

परेण पुष्करस्याथ स्थितो महान् / स्वादूदकसमुद्रस्तु समन्ताद् द्विजसत्तमाः

ପୁଷ୍କରର ପଶ୍ଚିମେ ମହାନ୍ ମିଠାଜଳ ସମୁଦ୍ର ଅଛି; ସେ ଅଞ୍ଚଳକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଘେରି ରହେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ।

Verse 11

परेण तस्य महती दृश्यते लोकसंस्थितिः / काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वा चैव शिलोपमा

ତାହାର ପରେ ବିଶାଳ ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥା ଦେଖାଯାଏ। ସେଠାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଭୂମି ଅଛି; ତାହା ଦ୍ୱିଗୁଣ ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ସର୍ବତ୍ର ଶିଳାସଦୃଶ ଦୃଢ।

Verse 12

तस्याः परेण शैलस्तु मर्यादात्मात्ममण्डलः / प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोकः स उच्यते

ତାହାର ପରେ ଏକ ପର୍ବତ ଅଛି; ସେ ଆତ୍ମମଣ୍ଡଳକୁ ଘେରିଥିବା ମର୍ଯ୍ୟାଦାରୂପ ସୀମା। ସେ ପ୍ରକାଶମୟ ମଧ୍ୟ, ଅପ୍ରକାଶମୟ ମଧ୍ୟ; ତେଣୁ ‘ଲୋକାଲୋକ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 13

योजनानां सहस्त्राणि दश तस्योच्छ्रयः स्मृतः / तावानेव च विस्तारो लोकालोको महागिरिः

ମହାଗିରି ଲୋକାଲୋକର ଉଚ୍ଚତା ଦଶ ସହସ୍ର ଯୋଜନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତାହାର ବିସ୍ତାର ମଧ୍ୟ ସେତେଇ।

Verse 14

समावृत्य तु तं शैलं सर्वतो वै तमः स्थितम् / तमश्चाण्डकटाहेन समन्तात् परिवेष्टितम्

ଯେତେବେଳେ ସେଇ ପର୍ବତ ଆବୃତ ହେଲା, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଘୋର ତମସ୍ ରହିଲା; ଏବଂ ସେଇ ଅନ୍ଧକାର ମହା କଟାହ ପରି, ଚାରିପାଖରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତାହାକୁ ଘେରି ରହିଲା।

Verse 15

एतै सप्त महालोकाः पातालाः सप्तकीर्तिताः / ब्रह्माण्डस्यैष विस्तारः संक्षेपेण मयोदितः

ଏହିପରି ଏହି ସାତ ମହାଲୋକ ଓ ସାତ ପାତାଳ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଏହି ବିସ୍ତାର ଓ ଗଠନକୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲି।

Verse 16

अण्डानामीदृशानां तु कोट्यो ज्ञेयाः सहस्त्रशः / सर्वगत्वात् प्रधानस्य कारणस्याव्ययात्मनः

ଏପରି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ଅଣ୍ଡ କୋଟି କୋଟି—ହଜାରେ ହଜାର—ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; କାରଣ ଅବ୍ୟୟ ସ୍ୱରୂପ କାରଣ ‘ପ୍ରଧାନ’ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ।

Verse 17

अण्डेष्वेतेषु सर्वेषु भुवनानि चतुर्दश / तत्र तत्र चतुर्वक्त्रा रुद्रा नारायणादयः

ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ଅଣ୍ଡମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଭୁବନ ଅଛି; ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ନାରାୟଣ ଆଦି ଦିବ୍ୟଶକ୍ତିମାନେ ଅଛନ୍ତି।

Verse 18

दशोत्तरमथैकैकमण्डावरणसप्तकम् / समन्तात् संस्थितं विप्रा यत्र यान्ति मनीषिणः

ଏବଂ ପରେ, ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଚାରିପାଖରେ ସାତ-ସାତ ଆବରଣର ସତର ମଣ୍ଡଳ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସ୍ଥିତ—ଯାହାଙ୍କ ଦିଗକୁ ମନୀଷୀମାନେ ଧ୍ୟାନ-ଯାତ୍ରାରେ ଯାଆନ୍ତି।

Verse 19

अनन्तमेकमव्यक्तनादिनिधनं महत् / अतीत्य वर्तते सर्वं जगत् प्रकृतिरक्षरम्

ଅନନ୍ତ, ଏକ, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଆଦି-ଅନ୍ତହୀନ ମହତ୍—ଏହି ଅକ୍ଷର ପ୍ରକୃତି ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ମଧ୍ୟ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛି।

Verse 20

अनन्तत्वमनन्तस्य यतः संख्या न विद्यते / तदव्यक्तमिति ज्ञेयं तद् ब्रह्म परमं पदम्

ଅନନ୍ତର ଅନନ୍ତତ୍ୱ ଏହିପାଇଁ ଯେ ତାହାର କୌଣସି ସଂଖ୍ୟା-ପରିମାଣ ନାହିଁ; ତେଣୁ ତାହାକୁ ‘ଅବ୍ୟକ୍ତ’ ଜାଣ—ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ, ସେଇ ପରମ ପଦ।

Verse 21

अनन्त एष सर्वत्र सर्वस्थानेषु पठ्यते / तस्य पूर्वं मयाप्युक्तं यत्तन्माहात्म्यमव्ययम्

ଅନନ୍ତଙ୍କ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର/ଉପଦେଶ ସର୍ବତ୍ର, ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ପଠିତ ହୁଏ; ତାହାର ଅବ୍ୟୟ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ କହିଛି।

Verse 22

गतः स एष सर्वत्र सर्वस्थानेषु वर्तते / भूमौ रसातले चैव आकाशे पवने ऽनले / अर्णवेषु च सर्वेषु दिवि चैव न सशयः

ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ହୋଇ ସର୍ବତ୍ର, ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ବର୍ତ୍ତମାନ—ଭୂମିରେ, ରସାତଳରେ, ଆକାଶରେ, ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନିରେ, ସମସ୍ତ ସମୁଦ୍ରରେ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 23

तथा तमसि सत्त्वे च एष एव महाद्युतिः / अनेकधा विभक्ताङ्गः क्रीडते पुरुषोत्तमः

ତଥା ତମସ ଓ ସତ୍ତ୍ୱରେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ମହାଦ୍ୟୁତି ଏକାଇ ପ୍ରକାଶିତ; ଅନେକ ଭାବେ ଅଙ୍ଗ ବିଭକ୍ତ କରି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଲୀଳାରେ ଜଗତକୁ ପ୍ରକଟ କରନ୍ତି।

Verse 24

महेश्वरः परो ऽव्यक्तादण्डमव्यक्तसंभवम् / अण्डाद् ब्रह्मा समुत्पन्नस्तेन सृष्टमिदं जगत्

ପରମେଶ୍ୱର ମହେଶ୍ୱର ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ରୂପ ଅଣ୍ଡକୁ ପ୍ରକାଶ କଲେ। ସେଇ ଅଣ୍ଡରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା।