Adhyaya 39
Measure of the Three Worlds, Planetary Spheres, and Sūrya as the Root of Trailokya
ପୁରାଣର ବିଶ୍ୱବର୍ଣ୍ଣନ ଅବ୍ୟାହତ ରଖି ସୂତ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ତ୍ରିଲୋକର ପରିମାଣ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ଅଣ୍ଡରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଲୋକମାନଙ୍କର କ୍ରମୋନ୍ନତି ସଂକ୍ଷେପରେ କହନ୍ତି। ଭୂର୍ଲୋକ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର କିରଣର ପହଞ୍ଚ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ଭୁବର୍ଲୋକ ତାହାର ସମବିସ୍ତାର; ସ୍ୱର୍ଗ ଧ୍ରୁବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱେ ବିସ୍ତୃତ, ଯେଉଁଠାରେ ବାୟୁର ବିଭାଗମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ପରେ ଯୋଜନ ମାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳ ଏବଂ କ୍ରମେ ବୁଧ, ଶୁକ୍ର, ମଙ୍ଗଳ, ବୃହସ୍ପତି, ଶନି, ସପ୍ତର୍ଷି ଓ ଶେଷରେ ଧ୍ରୁବର ସ୍ଥାନ ଦର୍ଶାଯାଏ; ଧ୍ରୁବକୁ ଜ୍ୟୋତିଚକ୍ରର ସ୍ଥିର ଧୁରା ଭାବେ ମାନି ସେଠାରେ ନାରାୟଣ ଧର୍ମରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟରଥ, କାଳଚକ୍ର ଓ ସପ୍ତ ଅଶ୍ୱଙ୍କର ବେଦୀୟ ଛନ୍ଦ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଶେଷରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ତ୍ରିଲୋକବ୍ୟାପୀ କିରଣଧାରୀ, ସମସ୍ତ ଦୀପ୍ତ ସତ୍ତାଙ୍କର ମୂଳତେଜ ଏବଂ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟାଂଶ ବୋଲି ମହିମା କରାଯାଇ ଉପାସନାର ପୀଠିକା ତିଆରି ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे अष्टात्रिंशो ऽध्यायः सूत उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि संक्षेपेण द्विजोत्तमाः / त्रैलोक्यस्यास्य मानं वो न शक्यं विस्तरेण तु
ଏହିପରି ଶ୍ରୀକୂର୍ମପୁରାଣର ଷଟ୍ସାହସ୍ତ୍ରୀ ସଂହିତାର ପୂର୍ବବିଭାଗରେ ଅଷ୍ଟାତ୍ରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ। ସୂତ କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ, ଏହାପରେ ମୁଁ ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟର ମାନ ତୁମକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି; ବିସ୍ତାରରେ କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 2
भूर्लोको ऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोको ऽथ महस्ततः / जनस्तपश्च सत्यं च लोकास्त्वण्डोद्भवा मताः
ଭୂର୍ଲୋକ, ପରେ ଭୁବର୍ଲୋକ, ସ୍ୱର୍ଲୋକ ଏବଂ ତାପରେ ମହର୍ଲୋକ; ତଥା ଜନଲୋକ, ତପୋଲୋକ, ସତ୍ୟଲୋକ—ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଅଣ୍ଡ (ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ) ରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି ବୋଲି ମନାଯାଏ।
Verse 3
सूर्याचन्द्रमसोर्यावत् किरणैरवभासते / तावद् भूर्लोक आख्यातः पुराणे द्विजपुङ्गवाः
ହେ ଦ୍ୱିଜପୁଙ୍ଗବମାନେ! ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କିରଣ ଯେତେଦୂର ପ୍ରକାଶ କରେ, ପୁରାଣରେ ସେତେଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୂର୍ଲୋକ ବିସ୍ତୃତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 4
यावत्प्रमाणो भूर्लोको विस्तरात् परिमण्डलात् / भुवर्लोको ऽपि तावान्स्यान्मण्डलाद् भास्करस्य तु
ଭୂର୍ଲୋକ ଯେତେ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୃତ୍ତାକାର ପରିମାଣରେ ବିସ୍ତୃତ, ଭୁବର୍ଲୋକ ମଧ୍ୟ ସେତେ—ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳର ମାନ ଅନୁସାରେ।
Verse 5
ऊर्ध्वंयन्मण्डलाद् व्योमध्रुवोयावद्व्यवस्थितः / स्वर्लोकः स समाख्यातस्तत्र वायोस्तु नेमयः
ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳର ଉପରେ ଆକାଶରେ ଧ୍ରୁବତାରା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେ ଅଞ୍ଚଳ ଅବସ୍ଥିତ, ସେହିଟି ସ୍ୱର୍ଲୋକ; ସେଠାରେ ବାୟୁର ପରିଭ୍ରମଣ-ପଥ (ନେମି) ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।
Verse 6
आवहः प्रवहश्चैव तथैवानुवहः परः / संवहो विवहश्चाथ तदूर्ध्वं स्यात् परावहः
‘ଆବହ’ ‘ପ୍ରବହ’ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ‘ଅନୁବହ’; ପରେ ‘ସଂବହ’ ‘ବିବହ’; ଏହାଙ୍କ ଉପରେ ‘ପରାବହ’—ଏମାନେ ବାୟୁର ପ୍ରଧାନ ବିଭାଗ।
Verse 7
तथा परिवहश्चोर्ध्वं वायोर्वै सप्त नेमयः / भूमेर्योजनलक्षे तु भानोर्वै मण्डलं स्थितम्
ଏହିପରି ବାୟୁ-ପ୍ରଦେଶର ଉପରେ ‘ପରିବହ’ ଅଛି, ଯାହାର ସାତ ନେମି (ପରିଧି) ଅଛି। ଭୂମିରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଦୂରେ ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 8
लक्षे दिवाकरस्यापि मण्डलं शशिनः स्मृतम् / नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं तल्लक्षेण प्रकाशते
ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟ ଏକ ଲକ୍ଷ (ଯୋଜନ) ପରିମାଣର ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଏବଂ ସମଗ୍ର ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳ ସେହି ମାପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ।
Verse 9
द्वेलक्षे ह्युत्तरे विप्रा बुधो नक्षत्रमण्डलात् / तावत्प्रमाणभागे तु बुधस्याप्युशनाः स्थितः
ହେ ବିପ୍ରମାନେ! ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଉପରେ ବୁଧ ଅବସ୍ଥିତ। ସେହି ସମାନ ପରିମାଣ ଭାଗରେ ବୁଧର ଉପରେ ଶୁକ୍ର (ଉଶନା) ନିହିତ।
Verse 10
अङ्गारको ऽपि शुक्रस्य तत्प्रमाणो व्यवस्थितः / लक्षद्वयेन भौमस्य स्थितो देवपुरोहितः
ଶୁକ୍ରଙ୍କ ସମାନ ପରିମାଣରେ ଅଙ୍ଗାରକ (ମଙ୍ଗଳ) ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ। ଭୌମ (ମଙ୍ଗଳ) ଠାରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଦୂରେ ଦେବପୁରୋହିତ ବୃହସ୍ପତି ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 11
सौरिर्द्विलक्षेण गुरोर् ग्रहाणामथ मण्डलम् / सप्तर्षिमण्डलं तस्माल्लक्षमात्रे प्रिकाशते
ଗୁରୁଙ୍କ ମଣ୍ଡଳରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଦୂରେ ସୌରି (ଶନି) ଗ୍ରହମଣ୍ଡଳରେ ଅବସ୍ଥିତ। ତାହାରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଦୂରେ ସପ୍ତର୍ଷିମଣ୍ଡଳ ଦୀପ୍ତିମାନ।
Verse 12
ऋषीणां मण्डलादूर्ध्वं लक्षमात्रे स्थितो ध्रुवः / मेढीभूतः समस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः / तत्र धर्मः स भगवान् विष्णुर्नारायणः स्थितः
ସପ୍ତର୍ଷିମଣ୍ଡଳର ଉପରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଦୂରେ ଧ୍ରୁବ ଅବସ୍ଥିତ। ଧ୍ରୁବ ହିଁ ସମସ୍ତ ଜ୍ୟୋତିଶ୍ଚକ୍ରର ଅଚଳ ଧୁରୀ-ସ୍ୱରୂପ କେନ୍ଦ୍ର। ସେଠାରେ ଧର୍ମସ୍ୱରୂପ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ-ନାରାୟଣ ନିହିତ।
Verse 13
नवयोजनसाहस्त्रो विष्कम्भः सवितुः स्मृतः / त्रिगुणस्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः
ସବିତୃ (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କ ବ୍ୟାସ ନବ ସହସ୍ର ଯୋଜନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତାଙ୍କ ମଣ୍ଡଳ ପ୍ରମାଣ ଅନୁସାରେ ତାହାର ବିସ୍ତାର ତିନିଗୁଣ।
Verse 14
द्विगुणस्तस्य विस्ताराद् विस्तारः शशिनः स्मृतः / तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात् प्रसर्पति
ସେହି ପରିମାଣର ଦ୍ୱିଗୁଣ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବିସ୍ତାର ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଭାନୁ (ରାହୁ) ତାଙ୍କ ସମାନ ହୋଇ ତଳେ ସରି ସରି ଗତି କରେ।
Verse 15
अद्धृत्य पृथिवीच्छायां निर्मितो मण्डलाकृतिः / स्वर्भानोस्तु वृहत् स्थानं तृतीयं यत् तमोमयम्
ପୃଥିବୀର ଛାୟାକୁ ଆଧାର କରି ଏକ ମଣ୍ଡଳାକୃତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଭାନୁ (ରାହୁ)ଙ୍କ ତୃତୀୟ ଏକ ବିଶାଳ ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯାହା ତମୋମୟ।
Verse 16
चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्य विधीयते / भार्गवात् पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः
ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଷୋଡଶ ଭାଗ ଭାର୍ଗବ (ଶୁକ୍ର)ଙ୍କ ପରିମାଣ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ଏବଂ ଭାର୍ଗବଠାରୁ ଏକ ପାଦ କମ୍ ବୃହସ୍ପତି (ଗୁରୁ) ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 17
बृहस्पतेः पादहीनौ वक्रसौरावुभौ स्मृतौ / विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः
ବୃହସ୍ପତିଠାରୁ ରାହୁ ଓ ଶନି—ଉଭୟ—ଏକ ପାଦ କମ୍ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏବଂ ବିସ୍ତାର ଓ ମଣ୍ଡଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବୁଧ ତାଙ୍କ ଦୁହିଁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଏକ ପାଦ କମ୍।
Verse 18
तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्तीह यानि वै / बुधेन तानि तुल्यानि विस्तारान्मण्डलात् तथा
ଏଠାରେ ତାରା ଓ ନକ୍ଷତ୍ର ରୂପେ ପରିଚିତ ଯେ କୌଣସି ଦୀପ୍ତିମାନ ରୂପ ଅଛି, ସେମାନଙ୍କର ବିସ୍ତାର ଓ ମଣ୍ଡଳ-ପରିମାଣ ମଧ୍ୟ ବୁଧ ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 19
तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परात् / शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने
ତାରା ଓ ନକ୍ଷତ୍ରରୂପଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ କ୍ରମେ କ୍ରମେ କମ୍ ଅନ୍ତରରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେମାନଙ୍କର ପରସ୍ପର ଦୂରତା ଯୋଜନରେ ପାଞ୍ଚଶେ, ଚାରିଶେ, ତିନିଶେ ଓ ଦୁଇଶେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 20
सर्वावरनिकृष्टानि तारकामण्डलानि तु / योजनान्यर्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते
ସମସ୍ତ ଆବରଣମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ ତାରକାମଣ୍ଡଳଗୁଡ଼ିକ ଅର୍ଧ ଯୋଜନ ପରିମାଣର। ଏହାଠାରୁ ଛୋଟ କିଛି କୁହାଯାଇନାହିଁ।
Verse 21
उपरिष्टात् त्रयस्तेषां ग्रहा ये दूरसर्पिणः / सौरो ऽङ्गिराश्च वक्रश्च ज्ञेया मन्दविचारिणः
ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ଦୂରଗାମୀ ତିନି ଗ୍ରହ ଅଛନ୍ତି—ସୌର (ଶନୈଶ୍ଚର), ଅଙ୍ଗିରା (ବୃହସ୍ପତି) ଓ ବକ୍ର (ମଙ୍ଗଳ)। ଏମାନେ ମନ୍ଦଗତି ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 22
तेभ्यो ऽधस्ताच्च चत्वारः पुनरन्ये महाग्रहाः / सूर्यः सौमो बुधश्चैव भार्गवश्चैव शीघ्रगाः
ସେମାନଙ୍କ ତଳେ ପୁନଃ ଚାରି ଅନ୍ୟ ମହାଗ୍ରହ—ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସୌମ (ଚନ୍ଦ୍ର), ବୁଧ ଓ ଭାର୍ଗବ (ଶୁକ୍ର)। ଏମାନେ ଶୀଘ୍ରଗାମୀ।
Verse 23
दक्षिणायनमार्गस्थो यदा चरति रश्मिमान् / तदा सर्वग्रहाणां स सूर्यो ऽधस्तात् प्रसर्पति
ଯେତେବେଳେ କିରଣମୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣାୟନ ମାର୍ଗରେ ଚଳେ, ସେତେବେଳେ ସେ ସମସ୍ତ ଗ୍ରହଙ୍କ ତୁଳନାରେ ତଳେ (ଅଧସ୍ତାତ୍) ଗତି କରେ।
Verse 24
विस्तीर्णं मण्डलं कृत्वा तस्योर्ध्वं चरते शशी / नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं सोमादूर्ध्वं प्रसर्पति
ବିସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ମଣ୍ଡଳ ଗଢ଼ି ତାହାର ଉପରେ ଶଶୀ (ଚନ୍ଦ୍ର) ଚଳେ; ଏବଂ ସୋମର ଉପରେ ସମଗ୍ର ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇ ଆଗକୁ ବଢ଼େ।
Verse 25
नक्षत्रेभ्यो बुधश्चोर्ध्वं बुधादूर्ध्वं तु भार्गवः / वक्रस्तु भार्गवादूर्ध्वं वक्रादूर्ध्वं बृहस्पतिः
ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ଉପରେ ବୁଧ ଅଛନ୍ତି; ବୁଧର ଉପରେ ଭାର୍ଗବ (ଶୁକ୍ର) ଅଛନ୍ତି। ଭାର୍ଗବର ଉପରେ ‘ବକ୍ର’ ନାମକ ଗ୍ରହ, ଏବଂ ବକ୍ରର ଉପରେ ବୃହସ୍ପତି ଅଛନ୍ତି।
Verse 26
तस्माच्छनैश्चरो ऽपुयूर्ध्वं तस्मात् सप्तर्षिमण्डलम् / ऋषीणां चैव सप्तानान्ध्रु वश्चोर्ध्वं व्यवस्थितः
ତାହାର ଉପରେ ଶନୈଶ୍ଚର (ଶନି) ମଣ୍ଡଳ ଅଛି; ତାହାର ଉପରେ ସପ୍ତର୍ଷିମଣ୍ଡଳ ଅଛି। ଏବଂ ସେହି ସାତ ଋଷିଙ୍କ ଉପରେ ଧ୍ରୁବ ସ୍ଥିର ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 27
योजनानां सहस्त्राणि भास्करस्य रथो नव / ईषादण्डस्तथैव स्याद् द्विगुणो द्विजसत्तमाः
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଭାସ୍କରଙ୍କ ରଥ ନଅ ହଜାର ଯୋଜନ; ଏବଂ ଈଷାଦଣ୍ଡ (ଧୁରା) ତାହାର ଦ୍ୱିଗୁଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 28
सार्धकोटिस्तथा सप्त नियुतान्यधिकानि तु / योजनानां तु तस्याक्षस्तत्र चक्रं प्रतिष्ठितम्
ତାହାର ଅକ୍ଷ (ଧୁର) ସାତ କୋଟି ଏବଂ ଅଧିକ ନିୟୁତ ଯୋଜନ; ସେହି ଅକ୍ଷରେ ଚକ୍ର ଦୃଢ଼ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
Verse 29
त्रिनाभिमति पञ्चारे षष्णेमिन्यक्षयात्मके / संवत्सरमेय कृत्स्नं कालचक्रं प्रतिष्ठितम्
ତିନି ନାଭି, ପାଞ୍ଚ ପରିକ୍ରମା ଓ ଛଅ ନେମିଯୁକ୍ତ, ଅକ୍ଷୟ ସ୍ୱରୂପ ଏହି କାଳଚକ୍ର ସମ୍ବତ୍ସର-ପ୍ରମାଣରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
Verse 30
चत्कारिंशत् सहस्त्राणि द्वितीयो ऽक्षो विवस्वतः / पञ्चान्यानि तु सार्धानि स्यन्दनस्य द्विजोत्तमाः
ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ! ବିବସ୍ୱାନ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅକ୍ଷ ଚାଳିଶ ହଜାର ପ୍ରମାଣର; ଏବଂ ରଥରେ ତାହା ସହିତ ଅଧିକ ସାଢେ ପାଞ୍ଚ ହଜାର ଅଛି।
Verse 31
अक्षप्रमाणमुभयोः प्रमाणं तद्युगार्धयोः / ह्रस्वो ऽक्षस्तद्युगार्धेन ध्रुवाधारे रथस्य तु
ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱର ଅକ୍ଷର ପ୍ରମାଣ ଦୁଇ ଅର୍ଧ-ଯୁଗ (ଅର୍ଧ-ଯୋକ) ର ପ୍ରମାଣ ସମାନ। ଅକ୍ଷ ଗୋଟିଏ ଅର୍ଧ-ଯୁଗ ଯେତେ ଛୋଟ; ଏବଂ ତାହାକୁ ରଥର ଧ୍ରୁବାଧାରରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 32
द्वितीये ऽक्षे तु तच्चक्रं संस्थितं मानसाचले / हयाश्च सप्त छन्दांसि तन्नामानि निबोधत
ଦ୍ୱିତୀୟ ଅକ୍ଷରେ ସେଇ ଚକ୍ର ମାନସାଚଳ ପର୍ବତରେ ସ୍ଥିତ। ଏବଂ ସାତ ହୟ ଅଛନ୍ତି—ସେମାନେ ସାତ ଛନ୍ଦ; ସେମାନଙ୍କ ନାମ ଜାଣ।
Verse 33
गायत्री च बृहत्युष्णिक् जगती पङ्क्तिरेव च / अनष्टुप् त्रिष्टुबित्युक्ताश्छन्दांसि हरयो हरेः
ଗାୟତ୍ରୀ, ବୃହତୀ, ଉଷ୍ଣିକ୍, ଜଗତୀ ଓ ପଙ୍କ୍ତି; ଏବଂ ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ଓ ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍—ଏହି ଛନ୍ଦମାନେ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କ ‘ହରୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 34
मानसोपरि माहेन्द्री प्राच्यां दिशि महापुरी / दक्षिणे न यमस्याथ वरुणस्य तु पश्चिमे
ମାନସ ସରୋବରର ଉପରେ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ‘ମାହେନ୍ଦ୍ରୀ’ ନାମକ ମହାପୁରୀ ଅଛି; ଦକ୍ଷିଣେ ଯମପୁରୀ, ପଶ୍ଚିମେ ବରୁଣଙ୍କ ନଗରୀ ଅଛି।
Verse 35
उत्तरेण तु सोमस्य तन्नामानि निबोधत / अमरावती संयमनी सुखा चैव विभा क्रमात्
ଏବେ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର)ର ଉତ୍ତରେ ଥିବା ସେହି ନଗରମାନଙ୍କ ନାମ କ୍ରମେ ଜାଣ—ଅମରାବତୀ, ସଂୟମନୀ, ସୁଖା ଓ ବିଭା।
Verse 36
काष्ठां गतो दक्षिणतः क्षिप्तेषुरिव सर्पति / ज्योतिषां चक्रमादाय देवदेवः प्रजापतिः
ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ସୀମାକୁ ପହଞ୍ଚି ସେ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ବାଣ ପରି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ସରେ; ଜ୍ୟୋତିଷମାନଙ୍କ ଚକ୍ରକୁ ଧାରଣ କରି ଦେବଦେବ ପ୍ରଜାପତି ଦିବ୍ୟ ଚକ୍ରକୁ ଆଗେ ବଢ଼ାନ୍ତି।
Verse 37
दिवसस्य रविर्मध्ये सर्वकालं व्यवस्थितः / सप्तद्वीपेषु विप्रेन्द्रा निशामध्यस्य संमुखम्
ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର! ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ସର୍ବଦା ସ୍ଥିତ; ଏବଂ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ନିଶାମଧ୍ୟ ବିନ୍ଦୁର ସମ୍ମୁଖରେ ରହି କାଳମାନ ନିୟମିତ କରେ।
Verse 38
उदयास्तमने चैव सर्वकालं तु संमुखे / अशेषासु दिशास्वेव तथैव विदिशासु च
ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ସମୟରେ ମାତ୍ର ନୁହେଁ, ସର୍ବକାଳ ସେ ସମ୍ମୁଖରେ ଥାଏ; ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଏବଂ ସେହିପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପଦିଗରେ ମଧ୍ୟ।
Verse 39
कुलालचक्रपर्यन्तो भ्रमन्नेष यथेश्वरः / करोत्यहस्तथा रात्रिं विमुञ्चन् मेदिनीं द्विजाः
ହେ ଦ୍ୱିଜ ମୁନିମାନେ, ଯେପରି କୁମ୍ଭକାରର ଚକ୍ର ଘୂରି ଘୂରି ଚାଲେ, ସେପରି ଈଶ୍ୱରାଧୀନ ଏହି ଜଗତ ପରିଭ୍ରମଣ କରେ; ସେ ମେଦିନୀକୁ ଗତିମାନ କରି ଦିନ ଏବଂ ତଦ୍ରୂପ ରାତି ଘଟାନ୍ତି।
Verse 40
दिवाकरकरैरेतत् पूरितं भुवनत्रयम् / त्रैलोक्यं कथितं सद्भिर्लोकानां मुनिपुङ्गवाः
ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣଦ୍ୱାରା ଏହି ସମଗ୍ର ଭୁବନତ୍ରୟ ପୂରିତ ଓ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ; ତେଣୁ ହେ ମୁନିପୁଙ୍ଗବମାନେ, ସଦ୍ଭିର୍ଲୋକମଧ୍ୟେ ଏହାକୁ ‘ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟ’ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।
Verse 41
आदित्यमूलमखिलं त्रिलोकं नात्र संशयः / भवत्यस्मात् जगत् कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम्
ସମଗ୍ର ତ୍ରିଲୋକର ମୂଳ ଆଦିତ୍ୟ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ତାହାଠାରୁ ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମାନବ ସହିତ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
Verse 42
रुद्रेन्द्रोपेन्द्रचन्द्राणां विप्रेन्द्राणां दिवौकसाम् / द्युतिर्द्युतिमतां कृत्स्नं यत्तेजः सार्वलौकिकम्
ଯେ ସାର୍ବଲୌକିକ ତେଜ ଦ୍ୟୁତିମାନମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ଦ୍ୟୁତିର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୟୁତି, ସେହି ତେଜରେ ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ଉପେନ୍ଦ୍ର (ବିଷ୍ଣୁ), ଚନ୍ଦ୍ର, ଏବଂ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଦିବୌକସମାନେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 43
सर्वात्मा सर्वलोकेशो महादेवः प्रजापतिः / सूर्य एव त्रिलोकस्य मूलं परमदैवतम्
ସେ ସର୍ବାତ୍ମା, ସର୍ବଲୋକେଶ୍ୱର, ମହାଦେବ ଓ ପ୍ରଜାପତି; ନିଶ୍ଚୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହିଁ ତ୍ରିଲୋକର ମୂଳ ଏବଂ ପରମ ଦୈବତ।
Verse 44
द्वादशान्ये तथादित्या देवास्ते ये ऽधिकारिणः / निर्वहन्ति पदं तस्य तदंशा विष्णुमूर्तयः
ଏହିପରି ଆଉ ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ ଅଛନ୍ତି—ଯେ ଦେବମାନେ ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥାର ଅଧିକାରୀ। ସେମାନେ ସେହି ପଦର କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ବାହ କରନ୍ତି; ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଅଂଶ, ବିଷ୍ଣୁମୂର୍ତ୍ତି।
Verse 45
सर्वे नमस्यन्ति सहस्त्रभानुं गन्धर्वदेवोरगकिन्वन्नराद्याः / यजन्ति यज्ञैर्विविधैर्द्विजेन्द्रा- श्छन्दोमयं ब्रह्ममयं पुराणम्
ଗନ୍ଧର୍ବ, ଦେବ, ଉରଗ (ନାଗ), କିନ୍ନର ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ସମସ୍ତେ ସହସ୍ରକିରଣ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି। ଏବଂ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ଛନ୍ଦୋମୟ, ବ୍ରହ୍ମମୟ ସେହି ପୁରାଣକୁ ପୂଜନ୍ତି।
Frequently Asked Questions
Bhūrloka extends as far as the illumination of the Sun and Moon reaches; Bhuvarloka is said to extend with the same breadth as Bhūrloka, measured with reference to the Sun’s orb (maṇḍala).
Dhruva is the fixed pivot (acala-kīla) of the entire wheel of luminaries; above the Saptarṣi-maṇḍala it stands as the stabilizing axis, where Nārāyaṇa abides established as Dharma.
The identification links cosmic motion to Vedic revelation: the Sun’s chariot is sustained by chandas (metres), implying that time, order, and worship are coordinated through the Veda’s sonic structure.
It presents Surya as the root and radiance sustaining trailokya, while also integrating him into a unified divinity: the Adityas are described as portions and office-bearers, and Dhruva is explicitly associated with Vishnu-Narayana—supporting the Purāṇa’s samanvaya.