Adhyaya 12
Genealogies from Dakṣa’s Daughters: Ṛṣi Lines, Agni-Forms, Pitṛ Classes, and the Transition to Manu’s Progeny
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ପୂର୍ବ ଵଂଶାନୁକ୍ରମକୁ ସମାପ୍ତ କରି ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା-ରେଖା ସହ ସଂପୃକ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ସନ୍ତତିମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଭୃଗୁ–ଖ୍ୟାତିଠାରୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଜନ୍ମ, ଆୟତି–ନିୟତି ମାଧ୍ୟମରେ ଧାତା–ବିଧାତାଙ୍କର ମେରୁକୁଳ ସହ ବିବାହସମ୍ବନ୍ଧ, ତାହାରୁ ପ୍ରାଣ ଓ ମୃକଣ୍ଡୁ, ଏବଂ ମୃକଣ୍ଡୁଠାରୁ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ଉଦ୍ଭବ କଥା ଆସେ। ଅନ୍ୟ ଋଷି-ସନ୍ତତି—କ୍ଷମାଠାରୁ ପୁଲହ, ଅନସୂୟାଠାରୁ ଅତ୍ରି ସହ ସୋମ, ଦୁର୍ବାସା, ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ, ସ୍ମୃତି—ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରସମ୍ବନ୍ଧୀ ସିନୀବାଳୀ, କୁହୂ, ରାକା, ଅନୁମତି ଉଲ୍ଲେଖିତ। ପରେ ଯଜ୍ଞତତ୍ତ୍ୱରେ ଅଗ୍ନିବଂଶ: ସ୍ୱାହାଙ୍କ ତିନି ଅଗ୍ନି—ପାବକ, ପବମାନ, ଶୁଚି—ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟଭେଦ ସହ, ରୁଦ୍ରସ୍ୱଭାବ ଓ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ଯଜ୍ଞଭାଗୀଦାରୀ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପିତୃମାନେ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ ଓ ବର୍ହିଷଦ ଭାବେ ବିଭକ୍ତ; ସ୍ୱଧାଠାରୁ ମେନା ଓ ବୈତରଣୀ ଜନ୍ମନେଇ, ମେନାର ହିମବତ ଓ ଗଙ୍ଗା ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ଦେଖାଇ ଦେବୀଙ୍କ ଯୋଗଶକ୍ତି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ଦକ୍ଷ-କନ୍ୟା-ସନ୍ତତି ବର୍ଣ୍ଣନ ସମାପ୍ତ କରି, ଆଗାମୀରେ ମନୁଙ୍କ ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟି ଓ ମନ୍ୱନ୍ତରକ୍ରମ ଉପରେ ପ୍ରବେଶ ସୂଚିତ ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकादशो ऽध्यायः सूत उवाच भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना लक्ष्मीर्नारायणप्रिया / देवौ धाताविधातारौ मेरोर्जामातरौ तथा
ଏହିପରି ଶ୍ରୀକୂର୍ମପୁରାଣର ଷଟ୍ସାହସ୍ତ୍ରୀ ସଂହିତାର ପୂର୍ବବିଭାଗରେ ଏକାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ସୂତ କହିଲେ—ଭୃଗୁ ଓ ଖ୍ୟାତିଠାରୁ ନାରାୟଣପ୍ରିୟା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଜନ୍ମିଲେ; ଏବଂ ଧାତା ଓ ବିଧାତା ନାମକ ଦୁଇ ଦେବ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମି ମେରୁଙ୍କ ଜାମାତା ହେଲେ।
Verse 2
आयतिर्नियतिर्मेरोः कन्ये चैव महात्मनः / धाताविधात्रोस्ते भार्ये तयोर्जातौ सुतावुभौ
ମହାତ୍ମା ମେରୁଙ୍କ ଆୟତି ଓ ନିୟତି ନାମରେ ଦୁଇ କନ୍ୟା ଥିଲେ। ସେମାନେ ଧାତା ଓ ବିଧାତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେଲେ, ଏବଂ ସେଇ ଦୁଇ ସଂଯୋଗରୁ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 3
प्राणश्चैव मृकण्डुश्च मार्कण्डेयो मृकण्डुतः / तथा वेदशिरा नाम प्राणस्य द्युतिमान् सुतः
ପ୍ରାଣ ଓ ମୃକଣ୍ଡୁ ଜନ୍ମିଲେ; ମୃକଣ୍ଡୁଠାରୁ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁତ୍ର ହେଲେ। ଏବଂ ପ୍ରାଣଙ୍କ ଦ୍ୟୁତିମାନ ପୁତ୍ରର ନାମ ବେଦଶିରା ଥିଲା।
Verse 4
मरीचेरपि संभूतिः पौर्णमासमसूयत / कन्याचतुष्टयं चैव सर्वलक्षणसंयुतम्
ମରୀଚିଠାରୁ (ଉତ୍ପନ୍ନ) ସମ୍ଭୂତି ପୌର୍ଣ୍ଣମାସକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶୁଭଲକ୍ଷଣରେ ସଂଯୁକ୍ତ ଚାରି କନ୍ୟାକୁ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
Verse 5
तुष्टिर्ज्येष्ठा तथा वृष्टिः कृष्टिश्चापचितिस्तथा / विरजाः पर्वश्चैव पौर्णमासस्य तौ सुतौ
ତୁଷ୍ଟି, ଜ୍ୟେଷ୍ଠା, ବୃଷ୍ଟି, କୃଷ୍ଟି ଓ ଅପଚିତି; ଏବଂ ବିରଜା, ପର୍ବ—ଏମାନେ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୋଲି କଥିତ।
Verse 6
क्षमा तु सुषुवे पुत्रान् पुलहस्य प्रजापतेः / कर्दमं च वरीयांसं सहिष्णुं मुनिसत्तमम्
କ୍ଷମା ପ୍ରଜାପତି ପୁଲହଙ୍କୁ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—କର୍ଦମ, ବରୀୟାନ ଓ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ସହିଷ୍ଣୁ।
Verse 7
तथैव च कनीयासं तपोनिर्धूतकल्पषम् / अनसूया तथैवात्रेर्जज्ञे पुत्रानकल्पषान्
ସେହିପରି ସେ କନିଷ୍ଠ ପୁତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯିଏ ତପସ୍ୟାରେ ସମସ୍ତ କଳୁଷ ଧୋଇ ଶୁଦ୍ଧ। ଏହିପରି ଅନସୂୟା ମଧ୍ୟ ଅତ୍ରିଙ୍କ ଗୃହେ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
Verse 8
सोमं दुर्वाससं चैव दत्तात्रेयं च योगिनम् / स्मृतिश्चाङ्गिरसः पुत्रीर्जज्ञे लक्षणसंयुताः
ତାଙ୍କଠାରୁ ସୋମ, ଦୁର୍ବାସା ଓ ଯୋଗୀ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ଜନ୍ମିଲେ; ସ୍ମୃତି ମଧ୍ୟ। ଏବଂ ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କ କନ୍ୟାମାନେ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ-ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
Verse 9
सिनीवालीं कुहूं चैव राकामनुमतिं तथा / प्रीत्यां पुलस्त्यो भगवान् दत्तात्रिमसृजत् प्रभुः
ପ୍ରୀତିଠାରୁ ଭଗବାନ୍ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ପ୍ରଭୁ ପୂଜ୍ୟ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏବଂ ସିନୀବାଳୀ, କୁହୂ, ରାକା ଓ ଅନୁମତିକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ କଲେ।
Verse 10
पूर्वजन्मनि सो ऽगस्त्यः स्मृतः स्वायंभुवे ऽन्तरे / वेदबाहुं तथा कन्यां सन्नतिं नाम नामतः
ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ସେଇ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ସ୍ମୃତ। ସେଠାରେ ବେଦବାହୁ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ, ଏବଂ ‘ସନ୍ନତି’ ନାମରେ ଏକ କନ୍ୟା ନାମତଃ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲା।
Verse 11
पुत्राणां षष्टिसाहस्त्रं संततिः सुषुवे क्रतोः / ते चोर्ध्वरेतसः सर्वे बालखिल्या इति स्मृताः
କ୍ରତୁଙ୍କ ସନ୍ତତିରୁ ଷଷ୍ଟି ସାହସ୍ର ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଊର୍ଧ୍ୱରେତସ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟପରାୟଣ ତପସ୍ବୀ; ପରମ୍ପରାରେ ‘ବାଲଖିଲ୍ୟ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 12
वसिष्ठश्च तथोर्जायां सप्तपुत्रानजीजनत् / कन्यां च पुण्डरीकाक्षां सर्वेशोभासमन्विताम्
ଏହିପରି ବସିଷ୍ଠ ଊର୍ଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସପ୍ତ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ କରାଇଲେ। ଏକ କନ୍ୟା ମଧ୍ୟ—‘ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷା’—ସମସ୍ତ ଶୋଭା ଓ ମଙ୍ଗଳତେଜରେ ସମନ୍ୱିତା।
Verse 13
रजोहश्चोर्ध्वबाहुश्च सवनश्चानघस्तथा / सुतपाः शुक्र इत्येते सप्त पुत्रा महौजसः
ରଜୋହ, ଊର୍ଧ୍ୱବାହୁ, ସବନ ଏବଂ ଅନଘ; ସୁତପା ଓ ଶୁକ୍ର—ଏମାନେ ମହୌଜସଙ୍କ ସପ୍ତ ମହାବଳ ପୁତ୍ର।
Verse 14
यो ऽसौ रुद्रात्मको वह्निर्ब्रह्मणस्तनयो द्विजाः / स्वाहा तस्मात् सुतान् लेभे त्रीनुदारान् महौजसः
ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ! ଯେ ଅଗ୍ନି ରୁଦ୍ରାତ୍ମକ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର—ତାହାର ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାହା ତିନି ଉଦାର, ମହାତେଜସ୍ବୀ ପୁତ୍ର ପାଇଲେ।
Verse 15
पावकः पवमानश्च शुचिरग्निश्च ते त्रयः / निर्मथ्यः पवमानः स्याद् वैद्युतः पावकः स्मृतः
ପାବକ, ପବମାନ ଓ ଶୁଚି—ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଏହି ତିନି ରୂପ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅରଣି-ମନ୍ଥନଜନିତ ଅଗ୍ନି ‘ପବମାନ’ ଏବଂ ବିଦ୍ୟୁତ୍ଜନିତ ଅଗ୍ନି ‘ପାବକ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 16
यश्चासौ तपते सूर्यः शुचिरग्निस्त्वसौ स्मृतः / तेषां तु संततावन्ये चत्वारिंश्च पञ्च च
ଯେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତପି ଦୀପ୍ତିମାନ, ସେଇ ଏଠାରେ ‘ଶୁଚି-ଅଗ୍ନି’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ତାଙ୍କ ସନ୍ତତିରେ ଆଉ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ—ସଂଖ୍ୟାରେ ପଞ୍ଚଚାଳିଶ।
Verse 17
पावकः पवमानश्च शुचिस्तेषां पिता च यः / एते चैकोनपञ्चाशद् वह्नयः परिकीर्तितः
ପାବକ, ପବମାନ, ଶୁଚି ଏବଂ ଯିଏ ତାଙ୍କ ପିତା—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ‘ବହ୍ନି’ ବୋଲି ପରିକୀର୍ତିତ; ଏହି ଗଣନାରେ ଗୋଟିଏ କମି ‘ଏକୋନ ପଞ୍ଚାଶତ୍’ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 18
सर्वे तपस्विनः प्रोक्ताः सर्वे यज्ञेषु भागिनः / रुद्रात्मकाः स्मृताः सर्वे त्रिपुण्ड्राङ्कितमस्तकाः
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ତପସ୍ବୀ ବୋଲି ପ୍ରୋକ୍ତ, ଏବଂ ସମସ୍ତେ ଯଜ୍ଞରେ ଭାଗୀ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ରୁଦ୍ରାତ୍ମକ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ତାଙ୍କ ଲଲାଟରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଚିହ୍ନ ଅଙ୍କିତ।
Verse 19
अयज्वानश्च यज्वानः पितरो ब्रह्मणः स्मृताः / अग्निष्वात्ता बर्हिषदो द्विधा तेषां व्यवस्थितिः
ପିତୃମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସନ୍ତାନ ବୋଲି ସ୍ମୃତ—ଦୁଇ ଶ୍ରେଣୀ: ଅୟଜ୍ୱାନ (ଯଜ୍ଞ ନ କରିଥିବା) ଓ ଯଜ୍ୱାନ (ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା)। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ ଓ ବର୍ହିଷଦ—ଏହି ଦ୍ୱିବିଧ ବ୍ୟବସ୍ଥା।
Verse 20
तेभ्यः स्वधा सुतां जज्ञे मेनां वैतरणीं तथा / ते उभे ब्रह्मवादिन्यौ योगिन्यौ मुनिसत्तमाः
ତାଙ୍କଠାରୁ ସ୍ୱଧା ଦୁଇ କନ୍ୟାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ମେନା ଓ ବୈତରଣୀ। ଉଭୟେ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର ପ୍ରବକ୍ତ୍ରୀ, ସିଦ୍ଧ ଯୋଗିନୀ ଓ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠା ଥିଲେ।
Verse 21
असूत मेना मैनाकं क्रौञ्चं तस्यानुजं तथा / गङ्गा हिमवतो जज्ञे सर्वलोकैकपावनी
ମେନା ମୈନାକ ଓ ତାହାର ଅନୁଜ କ୍ରୌଞ୍ଚକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଏବଂ ହିମବତଠାରୁ ଗଙ୍ଗା ଜନ୍ମିଲେ—ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ପାବନକାରିଣୀ।
Verse 22
स्वयोगाग्निबलाद् देवीं लेभे पुत्रीं महेश्वरीं / यथावत् कथितं पूर्वं देव्या माहात्म्यमुत्तमम्
ନିଜ ଯୋଗାଗ୍ନିର ବଳରେ ଦେବୀ ମହେଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ କନ୍ୟାରୂପେ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଏଭଳି ପୂର୍ବୋକ୍ତ କ୍ରମାନୁସାରେ ଦେବୀଙ୍କ ଉତ୍ତମ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଯଥାବତ୍ କଥିତ ହେଲା।
Verse 23
एषा दक्षस्य कन्यानां मयापत्यानुसंततिः / व्याख्याता भवतामद्य मनोः सृष्टिं निबोधत
ଏହିପରି ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟାମାନଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସନ୍ତତି-ପରମ୍ପରାକୁ ମୁଁ ଆଜି ତୁମମାନଙ୍କୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲି। ଏବେ ମନୁଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି—ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟି—ନିବୋଧ କର।
Frequently Asked Questions
It completes the descendant-map arising from Dakṣa’s daughters and allied unions, then explicitly announces a shift to ‘Manu’s progeny-creation’ (manu-sarga), moving from family-lines to manvantara-governed population and social-cosmic order.
They represent three principal forms of Agni tied to sacrificial function and cosmic operation; the chapter differentiates their manifestations (e.g., araṇi-produced fire and lightning-born fire) and frames their lineage as ascetic, yajña-sharing, and marked by Rudra-nature, reinforcing the Purāṇa’s synthesis of ritual and theology.
They are the two principal classes of Pitṛs (ancestral beings) described as Brahmā’s progeny, distinguished by sacrificial relation—forming a twofold structure that anchors śrāddha/ancestral rites within the broader yajña-based cosmology.