Adhyaya 3
Varnāśrama-Krama, Vairāgya as the Ground of Saṃnyāsa, and Brahmārpaṇa Karma-yoga
ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟରେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମବିଧି ଶୁଣି ଋଷିମାନେ ଆଶ୍ରମଧର୍ମର କ୍ରମ ପଚାରନ୍ତି। ଭଗବାନ କୂର୍ମ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଗୃହସ୍ଥ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଯତି/ସନ୍ନ୍ୟାସ—ଏହି ସାଧାରଣ ପ୍ରଗତି କହି, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟଜ୍ଞାନ, ବିବେକ ଓ ତୀବ୍ର ବୈରାଗ୍ୟ ଉଦୟ ପରି ‘ଯୁକ୍ତ କାରଣ’ ଥିଲେ ଅପବାଦକୁ ମଧ୍ୟ ମାନନ୍ତି। ଗୃହସ୍ଥର ବିବାହ, ଯଜ୍ଞ, ସନ୍ତାନଧର୍ମ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ପ୍ରବଳ ବୈରାଗ୍ୟ ଥିଲେ କିଛି ବିଧି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସନ୍ନ୍ୟାସାଧିକାର ଥାଏ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଏବଂ ଆଶ୍ରମକୁ ପୁନଃ ଫେରିବା ନିୟମ-ନିଷେଧ ମଧ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ଶିକ୍ଷା ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗକୁ ଯାଏ: ଫଳାସକ୍ତିହୀନ କର୍ମ ମୁକ୍ତିଦାୟକ; ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବ ‘ବ୍ରହ୍ମାର୍ପଣ’—ସମସ୍ତ କର୍ମ ଓ ଫଳକୁ ବ୍ରହ୍ମ/ଇଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ। ଶୁଦ୍ଧ କର୍ମରୁ ଶାନ୍ତି, ଶାନ୍ତିରୁ ବ୍ରହ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାର; ଜ୍ଞାନ ଓ ନିୟମିତ କର୍ମ ମିଶି ଯୋଗ ଓ ନୈଷ୍କର୍ମ୍ୟ ଦେଇ, ଶେଷେ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତି ଓ ପରମାତ୍ମା (ମହେଶ୍ୱର/ପରମେଶ୍ୱର)ରେ ଲୟ ହୁଏ। ଏହି ସମନ୍ୱିତ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନିଲେ ହିଁ ସିଦ୍ଧି—ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे द्वितीयो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः वर्णा भगवतोद्दिष्टाश्चत्वारो ऽप्याश्रमास्तथा / इदानीं क्रममस्माकमाश्रमाणां वद प्रभो
ଏହିପରି ଶ୍ରୀକୂର୍ମପୁରାଣର ଷଟ୍ସାହସ୍ତ୍ରୀ ସଂହିତାର ପୂର୍ବବିଭାଗରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ଭଗବାନ୍ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ସେହିପରି ଚାରି ଆଶ୍ରମ ଉପଦେଶ କରିଛନ୍ତି; ଏବେ, ହେ ପ୍ରଭୋ, ଆମ ଆଶ୍ରମମାନଙ୍କର କ୍ରମ କହନ୍ତୁ।
Verse 2
श्रीकूर्म उवाच ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा / क्रमेणैवाश्रमाः प्रोक्ताः कारणादन्यथा भवेत्
ଶ୍ରୀକୂର୍ମ କହିଲେ—ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଗୃହସ୍ଥ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଯତି—ଏହି ଆଶ୍ରମଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମେ ଘୋଷିତ; ଯଥୋଚିତ କାରଣ ଥିଲେ ମାତ୍ର ଅନ୍ୟଥା ହେବ।
Verse 3
उत्पन्नज्ञानविज्ञानो वैराग्यं परमं गतः / प्रव्रजेद् ब्रह्मचर्यात् तु यदिच्छेत् परमां गतिम्
ଯେତେବେଳେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନୁଭୂତିସହିତ ବିବେକ ଉଦିତ ହୁଏ ଏବଂ ପରମ ବୈରାଗ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ, ତେବେ ପରମଗତି (ମୋକ୍ଷ) ଇଚ୍ଛୁକ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟରୁ ହିଁ ପ୍ରବ୍ରଜ୍ୟା ଗ୍ରହଣ କରୁ।
Verse 4
दारानाहृत्य विधिवदन्यथा विविधैर्मखैः / यजेदुत्पादयेत् पुत्रान् विरक्तो यदि संन्यसेत्
ବିଧିମତେ ପତ୍ନୀକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ପରେ ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ଯଜନ କରୁ ଏବଂ ପୁତ୍ର ଉତ୍ପାଦନ କରୁ; ବୈରାଗ୍ୟ ହେଲେ ତେବେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରୁ।
Verse 5
अनिष्ट्वा विधिवद् यज्ञैरनुत्पाद्य तथात्मजम् / नगार्हस्थ्यं गृहीत्यक्त्वा संन्यसेद् बुद्धिमान् द्विजः
ବିଧିମତେ ଯଜ୍ଞ କରିନଥିବା ଏବଂ ପୁତ୍ର ଉତ୍ପାଦନ କରିନଥିବା ବୁଦ୍ଧିମାନ ଦ୍ୱିଜ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମ ତ୍ୟାଗ କରି ସନ୍ନ୍ୟାସ ନ ଗ୍ରହଣ କରୁ।
Verse 6
अथ वैराग्यवेगेन स्थातुं नोत्सहते गृहे / तत्रैव संन्यसेद् विद्वाननिष्ट्वापि द्विजोत्तमः
ତାପରେ ବୈରାଗ୍ୟର ପ୍ରବଳ ବେଗରେ ଯଦି ଗୃହେ ରହିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ, ତେବେ ବିଦ୍ୱାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ସେଠାରେ ହିଁ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରୁ—ଯଦିଓ ଯଜ୍ଞ କରିନଥାଏ।
Verse 7
अन्यथा विविधैर्यज्ञैरिष्ट्वा वनमथाक्षयेत् / तपस्तप्त्वा तपोयोगाद् विरक्तः संन्यसेद् यदि
ନହେଲେ ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ କରି ପରେ ବନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ଉଚିତ। ତପୋଯୋଗର ଶିଷ୍ଟାଚାରରେ ତପ କରି ବୈରାଗ୍ୟ ହେଲେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରି ପ୍ରବ୍ରଜିତ ହେବ।
Verse 8
वानप्रस्थाश्रमं गत्वा न गृहं प्रविशेत् पुनः / न संन्यासी वनं चाथ ब्रह्माचर्यं न साधकः
ବାନପ୍ରସ୍ଥ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ ପୁଣି ଗୃହସ୍ଥ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସେପରି ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ବାନପ୍ରସ୍ଥ ରୀତିକୁ ଫେରିବେ ନାହିଁ; ଏବଂ ସାଧକ ନିଜ ଯଥୋଚିତ ସାଧନାଧର୍ମ ଛାଡ଼ି ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପଛକୁ ଯିବେ ନାହିଁ।
Verse 9
प्राजापत्यां निरूप्येष्टिमाग्नेयीमथवा द्विजः / प्रव्रजेत गृही विद्वान् वनाद् वा श्रुतिचोदनात्
ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ଇଷ୍ଟି କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କ୍ରିୟାକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି ସମ୍ପାଦନ କରି, ବିଦ୍ୱାନ ଦ୍ୱିଜ ଗୃହସ୍ଥ ଶ୍ରୁତିର ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ପ୍ରବ୍ରଜିତ ହେବ। କିମ୍ବା ବାନପ୍ରସ୍ଥ ହୋଇ ବନରେ ରହି ପରେ ମଧ୍ୟ ବେଦବିଧି ଅନୁସାରେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରିପାରେ।
Verse 10
प्रकर्तुमसमर्थो ऽपि जुहोतियजतिक्रियाः / अन्धः पङ्गुर्दरिद्रो वा विरक्तः संन्यसेद् द्विजः
ଦ୍ୱିଜ ହୋମ-ଯଜ୍ଞାଦି କ୍ରିୟା କରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ଅନ୍ଧ, ପଙ୍ଗୁ, ଦରିଦ୍ର, କିମ୍ବା ଅନ୍ତରେ ବୈରାଗ୍ୟ ଥିଲେ—ସନ୍ନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 11
सर्वेषामेव वैराग्यं संन्यासाय विधीयते / पतत्येवाविरक्तो यः संन्यासं कर्तुमिच्छति
ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସନ୍ନ୍ୟାସର ମୂଳ ଆଧାର ଭାବେ ବୈରାଗ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଯେ ଅବୈରାଗୀ ହୋଇ ସନ୍ନ୍ୟାସ କରିବାକୁ ଚାହେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ପତିତ ହୁଏ।
Verse 12
एकस्मिन्नथवा सम्यग् वर्तेतामरणं द्विजः / श्रद्धावनाश्रमे युक्तः सो ऽमृतत्वाय कल्पते
ଯେ ଦ୍ୱିଜ ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରମରେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଆଶ୍ରମଧର୍ମରେ ନିୟମବଦ୍ଧ ହୋଇ ସମ୍ୟକ୍ ଆଚରଣ କରେ, ସେ ଅମୃତତ୍ୱ (ମୋକ୍ଷ) ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 13
न्यायागतधनः शान्तो ब्रह्मविद्यापरायणः / स्वधर्मपालको नित्यं सो ऽमृतत्वाय कल्पते
ଯାହାର ଧନ ନ୍ୟାୟମାର୍ଗରେ ଅର୍ଜିତ, ଯେ ଶାନ୍ତ, ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାରେ ପରାୟଣ ଏବଂ ନିତ୍ୟ ସ୍ୱଧର୍ମ ପାଳନ କରେ—ସେ ଅମୃତତ୍ୱ (ମୋକ୍ଷ) ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 14
ब्रह्मण्याधाय क्रमाणि निःसङ्गः कामवर्जितः / प्रसन्नेनैव मनसा कुर्वाणो याति तत्पदम्
ଯେ ନିଜ କର୍ମସମୂହକୁ ବ୍ରହ୍ମରେ ଅର୍ପଣ କରି, ନିଃସଙ୍ଗ ଓ କାମନାବର୍ଜିତ ହୋଇ, ପ୍ରସନ୍ନ ମନରେ କର୍ମ କରେ—ସେ ସେହି ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 15
ब्रह्मणा दीयते देयं ब्रह्मणे संप्रदीयते / ब्रह्मैव दीयते चेति ब्रह्मार्पणमिदं परम्
ଦାନ ବ୍ରହ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଏ, ବ୍ରହ୍ମକୁ ହିଁ ସମର୍ପିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଯାହା ଦିଆଯାଏ ସେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ—ଏହା ପରମ ବ୍ରହ୍ମାର୍ପଣ।
Verse 16
नाहं कर्ता सर्वमेतद् ब्रह्मैव कुरुते तथा / एतद् ब्रह्मार्पणं प्रोक्तमृषिभिः तत्त्वदर्शिभिः
“ମୁଁ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ; ଏ ସବୁ ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ ଯଥାରୀତି କରନ୍ତି”—ଏହିପରି ‘ବ୍ରହ୍ମାର୍ପଣ’କୁ ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି।
Verse 17
प्रीणातु भगवानीशः कर्मणानेन शाश्वतः / करोति सततं बुद्ध्या ब्रह्मार्पणमिदं परम्
ଏହି କର୍ମଦ୍ୱାରା ଶାଶ୍ୱତ ଭଗବାନ୍ ଈଶ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ। ଯେ ଷ୍ଠିରବୁଦ୍ଧିରେ ସଦା ସମସ୍ତ କର୍ମକୁ ବ୍ରହ୍ମରେ ଅର୍ପଣ କରେ, ସେଇ ପରମ ବ୍ରହ୍ମାର୍ପଣ।
Verse 18
यद्वा फलानां संन्यासं प्रकुर्यात् परमेश्वरे / कर्मणामेतदप्याहुः ब्रह्मार्पणमनुत्तमम्
କିମ୍ବା ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ କର୍ମଫଳର ସନ୍ନ୍ୟାସ କରୁ; ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କର୍ମର ଅନୁତ୍ତମ ବ୍ରହ୍ମାର୍ପଣ ବୋଲି କହନ୍ତି।
Verse 19
कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं सङ्गवर्जितम् / क्रियते विदुषा कर्म तद्भवेदपि मोक्षदम्
‘ଏହା କରିବା ଉଚିତ’ ବୋଲି ଭାବି, ନିୟତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରୂପେ, ଆସକ୍ତି ବିନା ଯେ କର୍ମ କରାଯାଏ—ବିଦ୍ୱାନ କଲେ ସେ କର୍ମ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ହୁଏ।
Verse 20
अन्यथा यदि कर्माणि कुर्यान्नित्यमपि द्विजः / अकृत्वा फलसंन्यासं बध्यते तत्फलेन तु
ନହେଲେ, ଦ୍ୱିଜ ନିତ୍ୟ କର୍ମ କଲେ ମଧ୍ୟ ଫଳସନ୍ନ୍ୟାସ ନ କଲେ, ସେ ତାହାର ଫଳଦ୍ୱାରା ହିଁ ବନ୍ଧିତ ହୁଏ।
Verse 21
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन त्यक्त्वा कर्माश्रितं फलम् / अविद्वानपि कुर्वोत कर्माप्नोत्यचिरात् पदम्
ଏହେତୁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରୟତ୍ନରେ କର୍ମାଶ୍ରିତ ଫଳକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅବିଦ୍ୱାନ ମଧ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକର୍ମ କରୁ; ଏପରି କର୍ମଦ୍ୱାରା ସେ ଶୀଘ୍ର ପରମ ପଦ ପାଏ।
Verse 22
कर्मणा क्षीयते पापमैहिकं पौर्विकं तथा / मनः प्रसादमन्वेति ब्रह्म विज्ञायते ततः
ଧର୍ମଯୁକ୍ତ କର୍ମଦ୍ୱାରା ଏହି ଜୀବନର ଓ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ପାପ କ୍ଷୟ ହୁଏ। ତାପରେ ମନରେ ପ୍ରସାଦ ଆସେ, ଏବଂ ସେଥିରୁ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ଯଥାର୍ଥ ଜଣାଯାଏ।
Verse 23
कर्मणा सहिताज्ज्ञानात् सम्यग् योगो ऽबिजायते / ज्ञानं च कर्मसहितं जायते दोषवर्जितम्
କର୍ମସହିତ ଜ୍ଞାନରୁ ସମ୍ୟକ୍ ଯୋଗ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଏବଂ କର୍ମଯୁକ୍ତ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଦୋଷରହିତ ଭାବେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
Verse 24
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तत्र तत्राश्रमे रतः / कर्माणीश्वरतुष्ट्यर्थं कुर्यान्नैष्कर्म्यमाप्नुयात्
ଏହେତୁ ଯେଉଁ ଯେଉଁ ଆଶ୍ରମଧର୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେଠାରେ ସର୍ବ ପ୍ରୟାସରେ ଈଶ୍ୱରତୁଷ୍ଟି ପାଇଁ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ; ତାହାଦ୍ୱାରା ନୈଷ୍କର୍ମ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 25
संप्राप्य परमं ज्ञानं नैष्कर्म्यं तत्प्रसादतः / एकाकी निर्ममः शान्तो जीवन्नेव विमुच्यते
ତାଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ପରମ ଜ୍ଞାନ ଓ ନୈଷ୍କର୍ମ୍ୟ ଲଭି, ସାଧକ ଏକାକୀ (ଅନ୍ତର୍ନିମଗ୍ନ), ନିର୍ମମ, ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ଜୀବନ୍ତାବସ୍ଥାରେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 26
वीक्षते परमात्मानं परं ब्रह्म महेश्वरम् / नित्यानन्दं निराभासं तस्मिन्नेव लयं व्रजेत्
ପରମାତ୍ମା—ପରବ୍ରହ୍ମ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ—ନିତ୍ୟାନନ୍ଦମୟ, ଆଭାସାତୀତ (ନିରାଭାସ) ଭାବେ ଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ଲୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 27
तस्मात् सेवेत सततं कर्मयोगं प्रसन्नधीः / तृप्तये परमेशस्य तत् पदं याति शाश्वतम्
ଏହେତୁ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧିରେ ସଦା କର୍ମଯୋଗ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ତୃପ୍ତି ପାଇଁ ସେ ଶାଶ୍ୱତ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 28
एतद् वः सथितं सर्वं चातुराश्रम्यमुत्तमम् / न ह्येतत् समतिक्रम्य सिद्धिं विन्दति मानवः
ତୁମମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଚାତୁରାଶ୍ରମ୍ୟର ଏହି ସମଗ୍ର ଉତ୍ତମ ବିଧାନ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି। ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଉନାହିଁ।
Frequently Asked Questions
Saṃnyāsa is authorized primarily by the rise of true knowledge (jñāna), realized discernment, and intense vairāgya; without dispassion, taking renunciation is said to lead to a fall.
It presents the normative expectation for a twice-born householder—proper marriage, prescribed sacrifices, and progeny—yet permits renunciation when overpowering dispassion makes household life untenable, even if customary sacrifices are incomplete.
Brahmārpaṇa is the inner offering in which the agent, action, and oblation are contemplated as Brahman; one acts without doership and offers deeds (or their fruits) to the Supreme, making karma itself a means toward purification and liberation.
Ordained duty performed without attachment to results purifies sin, yields serenity, and supports Brahman-realization; action bound to desire and fruit-binding attachment produces bondage, whereas niṣkāma karma can be liberative.
It speaks of the Supreme Self as highest Brahman and also as Maheśvara/Parameśvara, reflecting the Purāṇa’s Samanvaya tendency—uniting Vedāntic Brahman-realization with Īśvara-devotion vocabulary.