Adhyaya 35
Prayāga–Gaṅgā Tīrtha-māhātmya and Rules of Pilgrimage (Yātrā-vidhi)
ତାପରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ତୀର୍ଥସେବନର ଯଥାକ୍ରମ ଓ ଶିଷ୍ଟାଚାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ଗଙ୍ଗା–ଯମୁନା ସଙ୍ଗମ ପ୍ରୟାଗର ପବିତ୍ରତାକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରନ୍ତି। ଯାତ୍ରାରେ ନୀତିନିୟମ—ଲୋଭ କିମ୍ବା ଦେଖାଦେଖି ପାଇଁ ଯାନରେ ଆଡମ୍ବର ଯାତ୍ରା ନିଷ୍ଫଳ ଓ ନିନ୍ଦିତ; ବିଶେଷତଃ ବଳଦ/ବୃଷଭ ଉପରେ ଚଢ଼ି ପ୍ରୟାଗକୁ ବାହାରିବା ଘୋର ପାପଫଳଦାୟକ, ଏପରି କଲେ ପିତୃମାନେ ତର୍ପଣ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ—ବୋଲି ସତର୍କ କରାଯାଏ। ପରେ ପ୍ରୟାଗର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା—ସ୍ନାନ ଓ ଅଭିଷେକ ରାଜସୂୟ/ଅଶ୍ୱମେଧ ସମ ଫଳଦାୟକ, ପ୍ରୟାଗ ଅସଂଖ୍ୟ ତୀର୍ଥର ସାର, ଏବଂ ସଙ୍ଗମରେ ମୃତ୍ୟୁ ଯୋଗୀଙ୍କୁ ପରମ ଅବସ୍ଥା ଦିଏ। ତା’ପରେ ନାଗସ୍ଥାନ, ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ, ହଂସପ୍ରପତନ, ଉର୍ବଶୀତଟ, ସନ୍ଧ୍ୟାବଟ, କୋଟିତୀର୍ଥ ଆଦି ଉପତୀର୍ଥର ବ୍ରତନିୟମ ଓ ଫଳ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଗଙ୍ଗାସ୍ତୁତି—ତ୍ରିପଥଗା ଗଙ୍ଗା ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର, ପ୍ରୟାଗ ଓ ସାଗରସଙ୍ଗମରେ ବିଶେଷ ଦୁର୍ଲଭ; କଳିଯୁଗରେ ପରମ ଆଶ୍ରୟ, ପାପନାଶିନୀ ଓ ନରକନିବାରିଣୀ—ବୋଲି ତୀର୍ଥଧର୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷଚିନ୍ତାର ଭୂମିକା ଗଢ଼ାଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे चतुस्त्रिशो ऽध्यायः मार्कण्डेय उवाच कथयिष्यामि ते वत्स तीर्थयात्राविधिक्रमम् / आर्षेण तु विधानेन यथा दृष्टं यथा श्रुतम्
ଏହିପରି ଶ୍ରୀକୂର୍ମପୁରାଣର ଷଟ୍ସାହସ୍ତ୍ରୀ ସଂହିତାର ପୂର୍ବବିଭାଗରେ ପଞ୍ଚତ୍ରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ବତ୍ସ! ଋଷିପ୍ରଣୀତ ବିଧାନ ଅନୁସାରେ, ଯଥା ଦୃଷ୍ଟଂ ଯଥା ଶ୍ରୁତଂ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ବିଧିକ୍ରମ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।
Verse 2
प्रयागतीर्थयात्रार्थो यः प्रयाति नरः क्वचित् / बलीवर्दं समारूढः शृणु तस्यापि यत्फलम्
ଯେ କେହି ମନୁଷ୍ୟ କେଉଁଠୁ ହେଉନାହିଁ ପ୍ରୟାଗ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ପାଇଁ ବଳୀବର୍ଦ୍ଦ ଉପରେ ଆରୋହଣ କରି ଯାତ୍ରା କରେ, ତାହାର ମଧ୍ୟ ଯେ ଫଳ ହୁଏ, ସେଥି ଶୁଣ।
Verse 3
नरके वसते घोरे समाः कल्पशतायुतम् / ततो निवर्तते घोरो गवां क्रोधो हि दारुणः / सलिलं च न गृह्णन्ति पितरस्तस्य देहिनः
ସେ ଘୋର ନରକରେ କଳ୍ପଶତାୟୁତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବସେ। ତଥାପି ଗାଈମାନଙ୍କ ଦାରୁଣ କ୍ରୋଧ ଶାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ; ଏବଂ ସେହି ଦେହୀର ପିତୃମାନେ ତାଙ୍କ ତର୍ପଣଜଳ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 4
यस्तु पुत्रांस्तथा बालान् स्नापयेत् पाययेत् तथा / यथात्मना तथा सर्वान् दानं विप्रेषु दापयेत्
ଯେ ନିଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଓ ଛୋଟ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଏ, ପାନ କରାଏ ଓ ପୋଷଣ କରେ, ଏବଂ ନିଜ ପରି ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରିତଙ୍କୁ ଦେଖେ—ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରୁ।
Verse 5
ऐश्वर्याल्लोभमोहाद् वा गच्छेद् यानेन यो नरः / निष्फलं तस्य तत् तीर्थं तसमाद्यानं विवर्जयेत्
ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଦେଖାଦେଖି, ଲୋଭ କିମ୍ବା ମୋହରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଯାନରେ ତୀର୍ଥକୁ ଯାଏ, ତାହାର ସେଇ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ; ତେଣୁ ଏପରି ଯାନଯାତ୍ରା ବର୍ଜନୀୟ।
Verse 6
गङ्गायमुनयोर्मध्ये यस्तु कन्यां प्रयच्छति / आर्षेण तु विवाहेन यथा विभवविस्तरम्
ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଯେ ନିଜ ବିଭବାନୁସାରେ ଋଷି-ସମ୍ମତ ଆର୍ଷ ବିବାହରେ କନ୍ୟାଦାନ କରେ, ସେ ମହାନ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ।
Verse 7
न स पश्यति तं घोरं नरकं तेन कर्मणा / उत्तरान् स कुरून् गत्वा मोदते कालमक्षयम्
ସେହି ଧର୍ମକର୍ମରେ ସେ ଘୋର ନରକକୁ ଦେଖେ ନାହିଁ। ଉତ୍ତର କୁରୁକୁ ଯାଇ ସେ ଅକ୍ଷୟ କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ କରେ।
Verse 8
वटमूलं समाश्रित्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत् / सर्वलोकानतिक्रम्य रुद्रलोकं स गच्छति
ଯେ ବଟବୃକ୍ଷର ମୂଳକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଅତିକ୍ରମ କରି ରୁଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 9
तत्र ब्रह्मादयो देवा दिशश्च सदिगीश्वराः / लोकपालाश्च सिद्धाश्च पितरो लोकसंमताः
ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଦି ଦେବଗଣ, ଦିଗମାନେ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଅଧୀଶ୍ୱର, ଲୋକପାଳ, ସିଦ୍ଧଗଣ ଏବଂ ସର୍ବଲୋକସମ୍ମତ ପିତୃଗଣ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
Verse 10
सनत्कुमारप्रमुखास्तथा ब्रह्मर्षयो ऽपरे / नागाः सुपार्णाः सिद्धाश्च तथा नित्यं समासते / हरिश्च भगवानास्ते प्रजापतिपुरस्कृतः
ସେଠାରେ ସନତ୍କୁମାର ପ୍ରମୁଖ ଋଷିମାନେ, ଅନ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ, ନାଗ, ସୁପର୍ଣ (ଗରୁଡାଦି ଦିବ୍ୟ ପକ୍ଷୀ) ଓ ସିଦ୍ଧଗଣ ନିତ୍ୟ ସମବେତ ହୋଇ ଆସୀନ ରହନ୍ତି। ଏବଂ ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ୍ ହରି ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଆସୀନ।
Verse 11
गङ्गायमुनयोर्मध्ये पृथिव्या जघनं स्मृतम् / प्रयागं राजशार्दूल त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନାର ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ପୃଥିବୀର ‘ଜଘନ’ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ହେ ରାଜଶାର୍ଦୂଳ! ସେହି ସ୍ଥାନଟି ହିଁ ପ୍ରୟାଗ, ଯାହା ତ୍ରିଲୋକରେ ବିଶ୍ରୁତ।
Verse 12
तत्राभिषेकं यः कुर्यात् संगमे संशितव्रतः / तुल्यं फलवाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः
ଯେ ନିୟମବ୍ରତଧାରୀ ସେହି ସଙ୍ଗମରେ ଅଭିଷେକ (ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ) କରେ, ସେ ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ସମାନ ଫଳ ପାଏ।
Verse 13
न मातृवचनात् तात न लोकवचनादपि / मतिरुत्क्रमणीया ते प्रयागगामनं प्रति
ତାତ, ମାତୃବଚନରୁ ନୁହେଁ, ଲୋକବଚନରୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ—ପ୍ରୟାଗଗମନ ପ୍ରତି ତୋର ସଙ୍କଳ୍ପ କେବେ ଡଗମଗ ହେଉ ନାହିଁ।
Verse 14
दश तीर्थ सहस्त्राणि षष्टिकोट्यस्तथापरे / तेषां सान्निध्यमत्रैव तीर्थानां कुरुनन्दन
ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ, ଦଶ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଷଷ୍ଟି କୋଟି—ସେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଏଠାରେଇ ଅଛି।
Verse 15
या गतिर्योगयुक्तस्य सत्त्वस्थस्य मनीषिणः / सा गतिस्त्यजतः प्राणान् गङ्गायमुनसंगमे
ଯୋଗଯୁକ୍ତ, ସତ୍ତ୍ୱସ୍ଥ ମନୀଷୀ ଯେ ପରମ ଗତି ପାଏ, ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ସଙ୍ଗମେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରୁଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଗତି ପାଏ।
Verse 16
न ते जीवन्ति लोके ऽस्मिन् यत्र तत्र युधिष्ठिर / ये प्रयागं न संप्राप्तास्त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ସେମାନେ ଯେଉଁଠି ସେଉଁଠି ରହୁନ୍ତୁ, ତ୍ରିଲୋକେ ବିଶ୍ରୁତ ପ୍ରୟାଗକୁ ଯେ ନ ପହଞ୍ଚିଲେ—ସେମାନେ ଏହି ଲୋକରେ ଯେନେ ଜୀବନ୍ତ ନୁହନ୍ତି।
Verse 17
एवं दृष्ट्वा तु तत् तीर्थं प्रयागं परमं पदम् / मुच्यते सर्वपापेभ्यः शशाङ्क इव राहुणा
ଏଭଳି ସେଇ ତୀର୍ଥ—ପରମ ପଦ ପ୍ରୟାଗ—କେବଳ ଦର୍ଶନ କରିଲେ ମାତ୍ରେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ଯେପରି ରାହୁର ଗ୍ରାସରୁ ଶଶାଙ୍କ (ଚନ୍ଦ୍ର) ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 18
कम्बलाश्वतरौ नागौ यमुनादक्षिणे तटे / तत्र स्नात्वा च पीत्वा च मुच्यते सर्वपातकैः
ଯମୁନାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ କମ୍ବଳ ଓ ଅଶ୍ୱତର ନାମକ ଦୁଇ ନାଗ ଅଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଜଳ ପାନ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
Verse 19
तत्र गत्वा नरः स्थानं महादेवस्य धीमतः / आत्मानं तारयेत् पूर्वं दशातीतान् दशापरान्
ସେଠାକୁ ଯାଇ ଧୀମାନ ମହାଦେବଙ୍କ ପବିତ୍ର ଧାମରେ ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରଥମେ ନିଜକୁ ତାରିବ; ସେହି ପୁଣ୍ୟରେ ସେ ଦଶ ପୂର୍ବଜ ଓ ଦଶ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସନ୍ତାନକୁ ମଧ୍ୟ ତାରେ।
Verse 20
कृत्वाभिषेकं तु नरः सो ऽश्वमेधफलं लभेत् / स्वर्गलोकमवाप्नोति यावदाहूतसंप्लवम्
ଅଭିଷେକ କରିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ। ସେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ନିୟତ ସମୟର ମହାପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଠାରେ ରହେ।
Verse 21
पूर्वपार्श्वे तु गङ्गायास्त्रैलोक्यख्यातिमान् नृप / अवचः सर्वसामुद्रः प्रतिष्ठानं च विश्रुतम्
ହେ ରାଜନ୍! ଗଙ୍ଗାର ପୂର୍ବ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ତ୍ରିଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅବଚ ଅଛି; ଏବଂ ସେଠାରେ ସମୁଦ୍ରଗାମୀ ସମସ୍ତ ଧାରାର ମହାସଙ୍ଗମ ଭାବେ ବିଶ୍ରୁତ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Verse 22
ब्रह्मचारी जितक्रोधस्त्रिरात्रं यदि तिष्ठति / सर्वपापविशुद्धात्मा सो ऽश्वमेधफलं लभेत्
ଯଦି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ କ୍ରୋଧକୁ ଜୟ କରି ତିନି ରାତି ନିୟମରେ ରହେ, ତେବେ ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ହୋଇ ଅଶ୍ୱମେଧ ଫଳ ସମ ପୁଣ୍ୟ ପାଏ।
Verse 23
उत्तरेण प्रतिष्ठानं भागीरथ्यास्तु सव्यतः / हंसप्रपतनं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्
ଉତ୍ତରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ଅଛି, ଏବଂ ଭାଗୀରଥୀର ବାମ ତଟରେ ‘ହଂସ-ପ୍ରପତନ’ ନାମକ ତୀର୍ଥ ତ୍ରିଲୋକବିଖ୍ୟାତ।
Verse 24
अश्वमेधफलं तत्र स्मृतमात्रात् तु जायते / यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च तावत् स्वर्गे महीयते
ସେଠାରେ କେବଳ ସ୍ମରଣମାତ୍ରରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞସମ ଫଳ ଜନ୍ମେ; ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ଥିବାଯାଏଁ ସ୍ୱର୍ଗେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।
Verse 25
उर्वशीपुलिने रम्ये विपुले हंसपाण्डुरे / परित्यजतियः प्राणान् शृणु तस्यापि यत् फलम्
ହଂସପରି ଧବଳ, ରମ୍ୟ ଓ ବିପୁଳ ଉର୍ବଶୀ-ତଟରେ ଯେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରେ—ତାହାର ଫଳ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ।
Verse 26
षष्टिवर्षसहस्त्राणि षष्टिवर्षशतानि च / आस्ते स पितृभिः सार्धं स्वर्गलोके नराधिप
ହେ ନରାଧିପ! ସେ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ବର୍ଷ ଏବଂ ଅଧିକ ଛଅଶେ ବର୍ଷ ପିତୃମାନଙ୍କ ସହ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ବସେ।
Verse 27
अथं संध्यावटे रम्ये ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः / नरः शुचिरुपासीत ब्रह्मलोकमवाप्नुयात्
ତାପରେ ରମ୍ୟ ସନ୍ଧ୍ୟା-ବଟରେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଶୁଚି ନର ଉପାସନା କରୁ; ତେଣୁ ସେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପାଇପାରେ।
Verse 28
कोटितीर्थं समाश्रित्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत् / कोटिवर्षसहस्त्राणि स्वर्गलोके महीयते
ଯେ କୋଟିତୀର୍ଥକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସେଠାରେ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ କୋଟି-ସହସ୍ର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।
Verse 29
यत्र गङ्गा महाभागा बहुतीर्थतपोवना / सिद्धक्षेत्रं हि तज्ज्ञेयं नात्र कार्या विचारणा
ଯେଉଁଠାରେ ପରମ ଭାଗ୍ୟଶାଳିନୀ ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା ବହୁ ତୀର୍ଥ ଓ ତପୋବନରେ ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇ ପ୍ରବାହିତ, ସେଠାକୁ ସିଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଏଥିରେ ଆଉ ବିଚାର ନାହିଁ।
Verse 30
क्षितौ तारयते मर्त्यान् नागांस्तारयते ऽप्यधः / दिवि तारयते देवांस्तेन त्रिपथगा स्मृता
ପୃଥିବୀରେ ସେ ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ତାରେ, ଅଧୋଲୋକରେ ନାଗମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତାରେ, ଦିବ୍ୟଲୋକରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପାର କରାଏ—ତେଣୁ ସେ ‘ତ୍ରିପଥଗା’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 31
यावदस्थीनि गङ्गायां तिष्ठन्ति पुरुषस्य तु / तावद् वर्षसहस्त्राणि स्वर्गलोके महीयते
ମନୁଷ୍ୟର ଅସ୍ଥି ଯେତେଦିନ ଗଙ୍ଗାରେ ରହେ, ସେତେ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ସେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।
Verse 32
तीर्थानां परमं तीर्थं नदीनां परमा नदी / मोक्षदा सर्वभूतानां महापातकिनामपि
ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ପରମ ତୀର୍ଥ, ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ପରମ ନଦୀ; ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କୁ—ମହାପାତକୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ—ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ।
Verse 33
सर्वत्र सुलभा गङ्गा त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा / गङ्गाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसंगमे
ଗଙ୍ଗା ସର୍ବତ୍ର ସୁଲଭ, କିନ୍ତୁ ତିନି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ସେ ସତ୍ୟରେ ଦୁର୍ଲଭ—ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର, ପ୍ରୟାଗ ଓ ଗଙ୍ଗାସାଗର-ସଙ୍ଗମରେ।
Verse 34
सर्वेषामे भूतानां पापोपहतचेतसाम् / गतिमन्वेषमाणानां नास्ति गङ्गासमा गतिः
ପାପରେ ଆହତ ଚେତନା ଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଯେମାନେ ସତ୍ୟ ଗତି ଖୋଜନ୍ତି—ଗଙ୍ଗା ସମ ଗତି/ଆଶ୍ରୟ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।
Verse 35
पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मङ्गलम् / माहेश्वरात् परिभ्रष्टा सर्वपापहरा शुभा
ସେ ପବିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ପବିତ୍ର, ମଙ୍ଗଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ମଙ୍ଗଳ; ଯେ ମାହେଶ୍ୱର ମାର୍ଗରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେ ସର୍ବପାପହରା ସେଇ ଶୁଭଶକ୍ତିକୁ ହରାଏ।
Verse 36
कृते युगे तु तीर्थानि त्रेतायां पुष्करं परम् / द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं कलौ गङ्गां विशिष्यते
କୃତଯୁଗରେ ତୀର୍ଥମାନେ ସାଧାରଣତଃ ପ୍ରଧାନ; ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ପୁଷ୍କର ପରମ; ଦ୍ୱାପରରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ପରମ; କଳିଯୁଗରେ ଗଙ୍ଗା ବିଶେଷ ଭାବେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 37
गङ्गामेव निषेवेत प्रयागे तु विशेषतः / नान्यत् कलियुगोद्भूतं मलं हन्तुं सुदुष्कृतम्
ଗଙ୍ଗାକୁ ମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ କରି ସେବନ କରିବା ଉଚିତ—ବିଶେଷତଃ ପ୍ରୟାଗରେ; କାରଣ କଳିଯୁଗଜନିତ, ଅତିଦୁଷ୍କୃତରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଘୋର ମଳିନତାକୁ ନାଶ କରିବାକୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।
Verse 38
अकामो वा सकामो वा गङ्गायां यो विपद्यते / स मृतो जायते स्वर्गे नरकं च न पश्यति
ନିଷ୍କାମ ହେଉ କି ସକାମ—ଯେ ଗଙ୍ଗାରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ପାଏ; ନରକ ଦେଖେ ନାହିଁ।
Frequently Asked Questions
The chapter condemns conveyance-based pilgrimage when driven by display, greed, or delusion, stating such motivation renders the yātrā fruitless; the emphasis is on humility, vow-discipline, and non-attachment rather than mere arrival.
Prayāga is presented as the locus where innumerable tīrthas are present, where ablution and abhiṣeka equal the fruits of Rājasūya and Aśvamedha, and where death at the confluence grants the highest yogic state and freedom from sin.
It means Gaṅgā ‘moves through three paths/worlds’: she ferries humans on earth, delivers beings below (including Nāgas), and conveys the gods in heaven—marking her as a cosmic purifier across realms.
It states: in Kṛta, tīrthas generally are foremost; in Tretā, Puṣkara; in Dvāpara, Kurukṣetra; and in Kali, Gaṅgā is especially pre-eminent—most particularly at Prayāga.