Adhyaya 27
Yuga-Dharma: The Four Ages, Decline of Dharma, and the Rise of Social Order
କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପରମଧାମଗମନ ପରେ ଅନ୍ତ୍ୟକ୍ରିୟା ସମାପ୍ତ କରି ଶୋକାକୁଳ ଅର୍ଜୁନ ପଥରେ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଭେଟି ଉପଦେଶ ଚାହେ। ବ୍ୟାସ ଭୟଙ୍କର କଳିଯୁଗର ଆଗମନ ଘୋଷଣା କରି କହନ୍ତି—କଳିରେ ପାପପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରୟ ବାରାଣସୀ; ସେଠାକୁ ସେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବେ। ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ସେ ସଂକ୍ଷେପରେ ଯୁଗଧର୍ମ କହନ୍ତି—କୃତରେ ଧ୍ୟାନ, ତ୍ରେତାରେ ଜ୍ଞାନ, ଦ୍ୱାପରରେ ଯଜ୍ଞ, କଳିରେ ଦାନ; ଯୁଗାନୁସାର ଅଧିଷ୍ଠାତୃ ଦେବତାଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ସମସ୍ତ ଯୁଗରେ ରୁଦ୍ରପୂଜାର ନିତ୍ୟତା ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି। ପରେ ଧର୍ମର ଚାରି ପାଦରୁ ଗୋଟିଏ ପାଦକୁ କ୍ରମେ ଅବନତି, କୃତରେ ସ୍ୱାଭାବିକ ସମରସତା, ତ୍ରେତାରେ ଗୃହବୃକ୍ଷର ଉଦୟ-ଲୟ, ଲୋଭବୃଦ୍ଧି, ଶୀତ-ଉଷ୍ଣ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ଆବରଣ-ବସ୍ତ୍ର, ବାଣିଜ୍ୟ ଓ କୃଷିର ଆରମ୍ଭ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସଂଘର୍ଷ ବଢ଼ିଲେ ବ୍ରହ୍ମା କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବର୍ଣାଶ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଅହିଂସକ ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଦ୍ୱାପରରେ ମତଭେଦ, ବେଦବିଭାଗ, ରଜ-ତମର ପ୍ରାବଲ୍ୟ; ତାହାରୁ ବୈରାଗ୍ୟ, ବିବେକଜ୍ଞାନ ଓ ଆତ୍ମଚିନ୍ତନ ଜାଗେ। ଶେଷରେ ଦ୍ୱାପରରେ ଧର୍ମ ଅସ୍ଥିରତା ଓ କଳିରେ ପ୍ରାୟ ଲୋପ ପୁନରୁକ୍ତ ହୋଇ, ଅବନତ କାଳରେ ଧର୍ମଧାରଣର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉପଦେଶ ପାଇଁ ଭୂମିକା ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षड्विंशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् / एषां स्वभावं सूताद्य कथयस्व समासतः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀକୂର୍ମପୁରାଣର ଷଟ୍ସାହସ୍ତ୍ରୀ ସଂହିତାର ପୂର୍ବଭାଗରେ ଷଡ୍ବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ। ଋଷିମାନେ କହିଲେ—କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି—ଏହି ଚାରି ଯୁଗ ହେଉଛି ଚତୁର୍ୟୁଗ; ହେ ସୂତ, ଏମାନଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ସଂକ୍ଷେପରେ କହ।
Verse 2
सूत उवाच गते नारायणे कृष्णे स्वमेव परमं पदम् / पार्थः परमधर्मात्मा पाण्डवः शत्रुतापनः
ସୂତ କହିଲେ—ନାରାୟଣସ୍ୱରୂପ କୃଷ୍ଣ ନିଜ ପରମ ପଦକୁ ଗତ ହେଲେ, ତେବେ ପରମଧର୍ମାତ୍ମା ପାଣ୍ଡବ ପାର୍ଥ, ଶତ୍ରୁତାପନ, (ତାହା ପରେ…).
Verse 3
कृत्वा चेवोत्तरविधिं शोकेन महतावृतः / अपश्यत् पथि गच्छन्तं कृष्णद्वैपायनं मुनिम्
ଉତ୍ତରବିଧିକୁ ଯଥାବିଧି କରି, ମହାଶୋକରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ପଥରେ ଯାଉଥିବା ମୁନି କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ (ବ୍ୟାସ)ଙ୍କୁ ସେ ଦେଖିଲା।
Verse 4
शिष्यैः प्रशिष्यैरभितः संवृतं ब्रह्मवादिनम् / पपात दण्डवद् भूमौ त्यक्त्वा शोकं तदार्ऽजुनः
ଶିଷ୍ୟ ଓ ପ୍ରଶିଷ୍ୟମାନେ ଚାରିଦିଗରୁ ଘେରିଥିବା ସେହି ବ୍ରହ୍ମବାଦୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ, ତେବେ ଅର୍ଜୁନ ଶୋକ ତ୍ୟାଗ କରି ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପଡ଼ିଲେ।
Verse 5
उवाच परमप्रीतः कस्माद् देशान्महामुने / इदानीं गच्छसि क्षिप्रं कं वा देशं प्रति प्रभो
ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୀତିରେ ସେ କହିଲେ—ହେ ମହାମୁନେ, ଆପଣ କେଉଁ ଦେଶରୁ ଆସିଛନ୍ତି? ଏବେ ଏତେ ଶୀଘ୍ର କେଉଁଠାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି—ହେ ପ୍ରଭୋ, କେଉଁ ଦେଶ ପ୍ରତି?
Verse 6
संदर्शनाद् वै भवतः शोको मे विपुलो गतः / इदानीं मम यत् कार्यं ब्रूहि पद्मदलेक्षण
ତୁମ ଦର୍ଶନରେ ମୋର ବିପୁଳ ଶୋକ ଦୂର ହେଲା। ଏବେ ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କ’ଣ, କହ, ହେ ପଦ୍ମଦଳନୟନ।
Verse 7
तमुवाच महायोगी कृष्णद्वैपायनः स्वयम् / उपविश्य नदीतिरे शिष्यैः परिवृतो मुनिः
ତେବେ ମହାଯୋଗୀ କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ (ବ୍ୟାସ) ସ୍ୱୟଂ ତାହାକୁ କହିଲେ—ନଦୀତୀରେ ଉପବିଷ୍ଟ, ଶିଷ୍ୟମାନେ ଘେରିଥିବା ମୁନି।
Verse 8
इदं कलियुगं घोरं संप्राप्तं पाण्डुनन्दन / ततो गच्छामि देवस्य वाराणसीं महापुरीम्
ହେ ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନ, ଏହି ଘୋର କଳିଯୁଗ ଆସିପହଞ୍ଚିଛି। ତେଣୁ ମୁଁ ଦେବଙ୍କ ମହାପୁରୀ ବାରାଣସୀକୁ ଯାଉଛି।
Verse 9
अस्मिन् कलियुगे घोरे लोकाः पापानुवर्तिनः / भविष्यन्ति महापापा वर्णाश्रमविवर्जिताः
ଏହି ଘୋର କଳିଯୁଗରେ ଲୋକେ ପାପମାର୍ଗକୁ ଅନୁସରିବେ; ସେମାନେ ମହାପାପୀ ହୋଇ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗିବେ।
Verse 10
नान्यत् पश्यामि जन्तूनांमुक्त्वा वाराणसीं पुरीम् / सर्वपापप्रशमनं प्रायश्चित्तं कलौ युगे
କଳିଯୁଗରେ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବାରାଣସୀ ପୁରୀ ବ୍ୟତୀତ ସମସ୍ତ ପାପ ଶମନ କରିପାରୁଥିବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ।
Verse 11
कृतं त्रेता द्वापरं च सर्वेष्वेतेषु वै नराः / भविष्यन्ति महात्मानो धार्मिकाः सत्यवादिनः
କୃତ, ତ୍ରେତା ଓ ଦ୍ୱାପର—ଏହି ସମସ୍ତ ଯୁଗରେ ନିଶ୍ଚୟ ମହାତ୍ମା ପୁରୁଷ ହେବେ; ସେମାନେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ହେବେ।
Verse 12
त्वं हि लोकेषु विख्यातो धृतिमाञ् जनवत्सलः / पालयाद्य परं धर्मं स्वकीयं मुच्यसे भयात्
ତୁମେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଖ୍ୟାତ—ଧୃତିମାନ ଓ ପ୍ରଜାବତ୍ସଳ। ତେଣୁ ଏବେ ପରମ ଧର୍ମ, ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମ, ପାଳନ କର; ଏହାଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହେବ।
Verse 13
एवमुक्तो भगवता पार्थः परपुरञ्जयः / पृष्टवान् प्रणिपत्यासौ युगधर्मान् द्विजोत्तमाः
ଭଗବାନ ଏପରି କହିବା ପରେ, ଶତ୍ରୁପୁରଞ୍ଜୟ ପାର୍ଥ ପ୍ରଣାମ କରି, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ, ଯୁଗଧର୍ମ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ।
Verse 14
तस्मै प्रोवाच सकलं मुनिः सत्यवतीसुतः / प्रणम्य देवमीशानं युगधर्मान् सनातनान्
ତାପରେ ସତ୍ୟବତୀପୁତ୍ର ମୁନି (ବ୍ୟାସ) ଈଶାନ ଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଯୁଗଧର୍ମ ସନାତନଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିଲେ।
Verse 15
वक्ष्यामि ते समासेन युगधर्मान् नरेश्वर / न शक्यते मया पार्थ विस्तरेणाभिभाषितुम्
ହେ ନରେଶ୍ୱର, ମୁଁ ତୁମକୁ ଯୁଗଧର୍ମ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି। ହେ ପାର୍ଥ, ମୋ ପକ୍ଷରେ ଏହାକୁ ବିସ୍ତାରରେ କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 16
आद्यं कृतयुगं प्रोक्तं ततस्त्रेतायुगं बुधैः / तृतीयं द्वापरं पार्थ चतुर्थं कलिरुच्यते
ପ୍ରଥମ ଯୁଗକୁ କୃତଯୁଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତାପରେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ତ୍ରେତାଯୁଗ କହନ୍ତି। ତୃତୀୟ ଦ୍ୱାପର, ହେ ପାର୍ଥ, ଚତୁର୍ଥ କଳିଯୁଗ ବୋଲି ଉଚ୍ୟତେ।
Verse 17
ध्यानं परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते / द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेव कलौ युगे
କୃତଯୁଗରେ ପରମ ସାଧନ ଧ୍ୟାନ; ତ୍ରେତାରେ ଜ୍ଞାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦ୍ୱାପରେ ଯଜ୍ଞକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କହନ୍ତି, ଏବଂ କଳିଯୁଗରେ ଦାନକୁ ମୁଖ୍ୟ ଧର୍ମ ଭାବେ ଶିଖାନ୍ତି।
Verse 18
ब्रह्मा कृतयुगे देवस्त्रेतायां भगवान् रविः / द्वापरे दैवतं विष्णुः कलौ रुद्रो महेश्वरः
କୃତଯୁଗରେ ବ୍ରହ୍ମା ଅଧିଷ୍ଠାତା ଦେବ; ତ୍ରେତାରେ ଭଗବାନ୍ ରବି (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ପ୍ରଭୁ। ଦ୍ୱାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଆରାଧ୍ୟ ଦେବତା; କଳିଯୁଗରେ ରୁଦ୍ର—ମହେଶ୍ୱର—ଅଧିଷ୍ଠାତା ଈଶ୍ୱର।
Verse 19
ब्रह्मा विष्णुस्तथा सूर्यः सर्व एव कलिष्वपि / पूज्यते भगवान् रुद्रश्चतुर्ष्वपि पिनाकधृक्
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ—ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ—ଚାରିଯୁଗରେ ପୂଜିତ; ଏବଂ ଚାରିଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ ପିନାକଧାରୀ ଭଗବାନ୍ ରୁଦ୍ର ପୂଜ୍ୟ।
Verse 20
आद्ये कृतयुगे धर्मश्चतुष्पादः सनातनः / त्रेतायुगे त्रिपादः स्याद् द्विपादो द्वापरे स्थितः / त्रिपादहीनस्तिष्ये तु सत्तामात्रेण तिष्ठति
ଆଦ୍ୟ କୃତଯୁଗରେ ସନାତନ ଧର୍ମ ଚାରି ପାଦରେ ଦୃଢ଼ ରହେ। ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ସେ ତିନି ପାଦ ହୁଏ; ଦ୍ୱାପରେ ଦୁଇ ପାଦରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ। କିନ୍ତୁ ତିଷ୍ୟ (କଳି) ଯୁଗରେ ତିନି ପାଦ ହୀନ ହୋଇ, କେବଳ ସତ୍ତାମାତ୍ରେ ଟିକି ରହେ।
Verse 21
कृते तु मिथुनोत्पत्तिर्वृत्तिः साक्षाद् रसोल्लसा / प्रजास्तृप्ताः सदा सर्वाः सदानन्दाश्च भोगिनः
କୃତଯୁଗରେ ପୁରୁଷ-ସ୍ତ୍ରୀର ସଂଯୋଗ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ହେଉଥିଲା, ଏବଂ ଜୀବନବୃତ୍ତି ସାକ୍ଷାତ୍ ରସୋଲ୍ଲାସରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ସଦା ତୃପ୍ତ, ଭୋଗୀମାନେ ନିରନ୍ତର ଆନନ୍ଦମୟ ଥିଲେ।
Verse 22
अधमोत्तमत्वं नास्त्यासां निर्विशेषाः पुरञ्जय / तुल्यमायुः सुखं रूपं तासां तस्मिन् कृते युगे
ହେ ପୁରଞ୍ଜୟ! ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ଅଧମ’ ‘ଉତ୍ତମ’ ଭାବ ନାହିଁ; ସେମାନେ ନିର୍ବିଶେଷ। ସେହି କୃତଯୁଗରେ ସେମାନଙ୍କ ଆୟୁ, ସୁଖ ଓ ରୂପ ସବୁ ସମାନ ଥିଲା।
Verse 23
विशोकाः सत्त्वबहुला एकान्तबहुलास्तथा / ध्याननिष्ठास्तपोनिष्ठा महादेवपरायणाः
ସେମାନେ ଶୋକରହିତ, ସତ୍ତ୍ୱବହୁଳ, ଏକାନ୍ତପ୍ରିୟ; ଧ୍ୟାନ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ—ଏମିତି ଲୋକ ମହାଦେବଙ୍କୁ ହିଁ ପରାୟଣ କରନ୍ତି।
Verse 24
ता वै निष्कामचारिण्यो नित्यं मुदितमानसाः / पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनिकेतः परन्तप
ହେ ପରନ୍ତପ! ସେମାନେ ନିଷ୍କାମ ଭାବେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କ ମନ ସଦା ପ୍ରସନ୍ନ। ପର୍ବତ ଓ ସମୁଦ୍ରତଟରେ ବାସ କରି, କୌଣସି ନିଶ୍ଚିତ ଘରରେ ବନ୍ଧା ନୁହନ୍ତି।
Verse 25
रसोल्लासा कालयोगात् त्रेताख्ये नश्यते ततः / तस्यां सिद्धौ प्रणष्टायामन्या सिद्धिरवर्तत
କାଳଯୋଗର ପ୍ରଭାବରୁ ତ୍ରେତା ନାମକ ଯୁଗରେ ‘ରସୋଲ୍ଲାସା’ ନାମକ ସିଦ୍ଧି ତେବେ ନଶିଯାଏ। ସେହି ସିଦ୍ଧି ଲୁପ୍ତ ହେଲେ ତାହାର ସ୍ଥାନରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରବଳ ହୁଏ।
Verse 26
अपां सौक्ष्म्ये प्रतिहते तदा मेघात्मना तु वै / मेघेभ्यः स्तनयित्नुभ्यः प्रवृत्तं वृष्टिसर्जनम्
ଯେତେବେଳେ ଜଳର ସୂକ୍ଷ୍ମ ବାଷ୍ପାବସ୍ଥା ରୋକାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ତାହା ମେଘରୂପ ଧାରଣ କରେ; ଏବଂ ଗର୍ଜନଶୀଳ ମେଘମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ବର୍ଷାସୃଷ୍ଟି ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।
Verse 27
सकृदेव तया वृष्ट्या संयुक्ते पृथिवीतले / प्रादुरासंस्तदा तासां वृक्षा वै गृहसंज्ञिताः
ସେଇ ବର୍ଷା ଏକଥର ମାତ୍ର ପୃଥିବୀତଳକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ସହିତ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ‘ଗୃହ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ବୃକ୍ଷମାନେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ—ପ୍ରାକୃତିକ ଆଶ୍ରୟରୂପେ।
Verse 28
सर्वप्रत्युपयोगस्तु तासां तेभ्यः प्रजायते / वर्तयन्ति स्म तेभ्यस्तास्त्रेतायुगमुखे प्रजाः
ସେମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ପରସ୍ପର ଉପଯୋଗ ଓ ବ୍ୟବହାର ଜନ୍ମ ନେଲା; ତ୍ରେତାୟୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରଜାମାନେ ସେହି ଅନୁସାରେ ଜୀବନବ୍ୟବସ୍ଥା ଚାଲାଇଥିଲେ।
Verse 29
ततः कालेन महता तासामेव विपर्यतात् / रागलोभात्मको भावस्तदा ह्याकस्मिको ऽभवत्
ତାପରେ ଦୀର୍ଘ କାଳ ପରେ, ସେମାନଙ୍କ ଅବସ୍ଥାର ବିପର୍ୟୟ (ପତନ) ଦ୍ୱାରା, ରାଗ-ଲୋଭମୟ ଭାବ ହଠାତ୍ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।
Verse 30
विपर्ययेण तासां तु तेन तत्कालभाविना / प्रणश्यन्ति ततः सर्वे वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः
କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ବିପରୀତ ହେଲେ—ସେହି କାଳସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା—‘ଗୃହ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ସେଇ ସମସ୍ତ ବୃକ୍ଷ ତେବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଶିଗଲେ।
Verse 31
ततस्तेषु प्रनष्टेषु विभ्रान्ता मैथुनोद्भवाः / अभिध्यायन्ति तां सिद्धिं सत्याभिध्यायिनस्तदा
ତେବେ ସେଇ ଆଶ୍ରୟଗୁଡ଼ିକ ଲୁପ୍ତ ହେଲାପରେ, ମୈଥୁନଜନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ସେଇ ପରମ ସିଦ୍ଧିକୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ; ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ସତ୍ୟଧ୍ୟାୟୀ ହେଲେ।
Verse 32
प्रादुर्बभूवुस्तासां तु वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः / वस्त्राणि ते प्रसूयन्ते फलान्याभरणानि च
ତାପରେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ‘ଗୃହ-ବୃକ୍ଷ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ବୃକ୍ଷମାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ସେମାନେ ବସ୍ତ୍ର ଜନ୍ମାଇଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଫଳ ଆଭୂଷଣ ହେଲା।
Verse 33
तेष्वेव जायते तासां गन्धवर्णरसान्वितम् / अमाक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ହିଁ ସୁଗନ୍ଧ-ବର୍ଣ୍ଣ-ରସଯୁକ୍ତ ମଧୁ ଜନ୍ମିଲା—ମାଛିବିହୀନ, ମହାବୀର୍ୟଶାଳୀ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ଛୋଟ ପୁଟକରେ ପୁଟକରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 34
तेन ता वर्तयन्ति स्म त्रेतायुगमुखे प्रिजाः / हृष्टपुष्टास्तया सिद्ध्या सर्वा वै विगतज्वराः
ସେଇ ଧର୍ମାଚରଣରେ ତ୍ରେତାୟୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରଜାମାନେ ଜୀବନ ଚାଲାଇଲେ; ସେଇ ସିଦ୍ଧିରେ ସମସ୍ତେ ହର୍ଷିତ, ପୁଷ୍ଟ ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ ଜ୍ୱର-କ୍ଲେଶରହିତ ହେଲେ।
Verse 35
ततः कालान्तरेणैव पुनर्लोभावृतास्तदा / वृक्षांस्तान् पर्यगृह्णन्त मधु चामाक्षिकं बलात्
ତାପରେ କିଛି କାଳ ପରେ ସେମାନେ ପୁନର୍ବାର ଲୋଭରେ ଆବୃତ ହେଲେ; ସେଇ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ଘେରି ଧରି, ମାଛିବିହୀନ ମଧୁକୁ ବଳପୂର୍ବକ ଛିନିନେଲେ।
Verse 36
तासां तेनापचारेण पुनर्लोभकृतेन वै / प्रणष्टामधुना सार्धं कल्पवृक्षाः क्वचित् क्वचित्
ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କରାଯାଇଥିବା ସେଇ ଅପଚାର ଓ ପୁନଃ ଲୋଭର କାରଣରୁ, ମଧୁ ସହିତ କଳ୍ପବୃକ୍ଷଗୁଡ଼ିକ କେଉଁଠି କେଉଁଠି ଲୁପ୍ତ ହେଲା।
Verse 37
शीतवर्षातपैस्तीव्रै स्ततस्ता दुः खिता भृशम् / द्वन्द्वैः संपीड्यमानास्तु चक्रुरावरणानि च
ତୀବ୍ର ଶୀତ, ବର୍ଷା ଓ ଦହନକାରୀ ତାପରେ ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟ ପାଇଲେ; ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ସବୁଦିଗରୁ ଚାପି ହୋଇ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଆବରଣ ମଧ୍ୟ ତିଆରି କଲେ।
Verse 38
कृत्वा द्वन्द्वप्रतीघातान् वार्तोपायमचिन्तयन् / नष्टेषु मधुना सार्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा
ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତିହତ କରି ସେ ଜୀବିକା ଓ ବାଣିଜ୍ୟର ଉପାୟ (ବାର୍ତ୍ତା) ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କଲେ; ସେତେବେଳେ ମଧୁ ସହିତ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା।
Verse 39
ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे पुनः / वार्तायाः साधिका ह्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः
ତାପରେ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ସେମାନଙ୍କ ସିଦ୍ଧି ପୁନଃ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ଜୀବିକାର ଅନ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ ହେଲା ବାର୍ତ୍ତା—କୃଷି ଓ ବାଣିଜ୍ୟ—ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ବର୍ଷା ହେଲା।
Verse 40
तासां वृष्ट्यूदकानीह यानि निम्नैर्गतानि तु / अवहन् वृष्टिसंतत्या स्त्रोतः स्थानानि निम्नगाः
ଏଠାରେ ସେମାନଙ୍କ ବର୍ଷାଜଳ ଯାହା ନିମ୍ନଭୂମିକୁ ଗଲା, ଅବିରତ ବର୍ଷାଧାରାରେ ସେହି ଜଳ ଆଗକୁ ବହିଗଲା; ତେଣୁ ନିମ୍ନଭୂମିଗୁଡ଼ିକ ନଦୀପଥ ଓ ସ୍ରୋତସ୍ଥାନ ଭାବେ ଗଢ଼ିଉଠିଲା।
Verse 41
ये पुनस्तदपां स्तोका आपन्नाः पृथिवीतले / अपां भूणेश्च संयोगादोषध्यस्तास्तदाभवन्
କିନ୍ତୁ ସେହି ଜଳର ଯେ ବିନ୍ଦୁଗୁଡ଼ିକ ପୃଥିବୀତଳରେ ପଡ଼ିଲା, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀର ଉର୍ବର ଭାଗର ସଂଯୋଗରୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ସେତେବେଳେ ଔଷଧି ହେଲା।
Verse 42
अफालकृष्टाश्चानुप्ता ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश / ऋतुपुष्पफलैश्चैव वृक्षगुल्माश्च जज्ञिरे
ନ ହଳ ଚାଲିଲା, ନ ବିଆ ବୁଣାଗଲା—ଗ୍ରାମ୍ୟ ଓ ଅରଣ୍ୟଜ ମିଶି ଚୌଦ ପ୍ରକାର ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏବଂ ଋତୁଅନୁସାରେ ପୁଷ୍ପ-ଫଳ ଧରୁଥିବା ବୃକ୍ଷ ଓ ଗୁଲ୍ମ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 43
ततः प्रादुरभूत् तासां रागो लोभश्च सर्वशः / अवश्यं भाविनार्ऽथे न त्रेतायुगवशेन वै
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଭାବରେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଗ ଓ ଲୋଭ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; କାରଣ ଯାହା ଭାବି ରହିଛି ତାହା ଅନ୍ୟଥା ହୁଏନା—ନିଶ୍ଚୟ ତ୍ରେତାଯୁଗର ପ୍ରଭାବରୁ ଏହା ଘଟିଲା।
Verse 44
ततस्ताः पर्यगृह्णन्त नदीक्षेत्राणि पर्वतान् / वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्य तु यथाबलम्
ତାପରେ ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ବଳ ଅନୁସାରେ ବଳପୂର୍ବକ ନଦୀ, କ୍ଷେତ୍ର, ପର୍ବତ ଏବଂ ବୃକ୍ଷ, ଗୁଲ୍ମ, ଔଷଧିକୁ ମଧ୍ୟ ଦଖଲ କଲେ।
Verse 45
विपर्ययेण तासां ता ओषध्यो विविशुर्महीम् / पितामहनियोगेन दुदोह पृथिवीं पृथुः
ତାପରେ ବିପରୀତ କ୍ରମରେ ସେହି ଔଷଧିଗୁଡ଼ିକ ପୁଣି ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରବେଶ କଲା; ଏବଂ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିୟୋଗରେ ରାଜା ପୃଥୁ ପୃଥିବୀକୁ ଦୋହନ କରି ତାହାର ଫଳ ଆହରଣ କଲେ।
Verse 46
ततस्ता जगृहुः सर्वा अन्योन्यं क्रोधमूर्छिताः / वसुदारधनाद्यांस्तु बलात् कालबलेन तु
ତେବେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ କ୍ରୋଧମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ପରସ୍ପର ଉପରେ ଝାପି ପଡ଼ିଲେ; ଏବଂ କାଳର ଅଜେୟ ବଳର ପ୍ରେରଣାରେ ବଳପୂର୍ବକ ଭୂମି, ସ୍ତ୍ରୀ, ଧନ ଆଦି ଛିନିନେଲେ।
Verse 47
मर्यादायाः प्रतिष्ठार्थं ज्ञात्वैतद् भगवानजः / ससर्ज क्षत्रियान् ब्रह्मा ब्राह्मणानां हिताय च
ଏହା ଜାଣି ସ୍ୱୟଂଭୂ ଭଗବାନ ଅଜ (ବ୍ରହ୍ମା) ଧର୍ମମର୍ଯ୍ୟାଦା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ହିତ-ରକ୍ଷାର୍ଥେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 48
वर्णाश्रमव्यवस्थां च त्रेतायां कृतवान् प्रभुः / यज्ञप्रवर्तनं चैव पशुहिंसाविवर्जितम्
ତ୍ରେତାୟୁଗରେ ପ୍ରଭୁ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ଥାପନ କଲେ; ଏବଂ ପଶୁହିଂସାବିହୀନ ଯଜ୍ଞପ୍ରବର୍ତ୍ତନକୁ ମଧ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 49
द्वापरेष्वथ विद्यन्ते मतिभेदाः सदा नृणाम् / रागो लोभस्तथा युद्धं तत्त्वानामविनिश्चयः
କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱାପରୟୁଗରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଦା ମତିଭେଦ ଥାଏ; ରାଗ, ଲୋଭ ଓ ଯୁଦ୍ଧ ଜନ୍ମେ, ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 50
एको वेदश्चतुष्पादस्त्रेतास्विह विधीयते / वेदव्यासैश्चतुर्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु
ଏହି ଲୋକରେ ତ୍ରେତାୟୁଗରେ ବେଦ ଏକଟି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଚତୁଷ୍ପାଦ ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱାପର ଆଦି ଯୁଗରେ ବେଦବ୍ୟାସମାନେ ତାହାକୁ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରନ୍ତି।
Verse 51
ऋषिपुत्रैः पुनर्भेदाद् भिद्यन्ते दृष्टिविभ्रमैः / मन्त्रब्राह्मणविन्यासैः स्वरवर्णविपर्ययैः
ପୁନଃ ଋଷିପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଅଧିକ ଭେଦରେ ପରମ୍ପରା ଭଙ୍ଗ ହୁଏ—ଦୃଷ୍ଟିଭ୍ରମରେ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଭାଗର ବିନ୍ୟାସ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ, ଏବଂ ସ୍ୱର-ବର୍ଣ୍ଣର ବିପର୍ୟୟରେ।
Verse 52
संहिता ऋग्यजुः साम्नां संहन्यन्ते श्रुतर्षिभिः / सामान्याद् वैकृताच्चैवदृष्टिभेदैः क्वचित् क्वचित्
ଋକ୍, ଯଜୁଃ ଓ ସାମର ସଂହିତାଗୁଡ଼ିକୁ ଶ୍ରୁତି-ଋଷିମାନେ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି; ଏବଂ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ସାଧାରଣ ଓ ବୈକୃତ—ଉଭୟ ଦୃଷ୍ଟିଭେଦରୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ହୁଏ।
Verse 53
ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि मन्त्रप्रवचनानि च / इतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि सुव्रत
ହେ ସୁବ୍ରତ! ବ୍ରାହ୍ମଣ, କଳ୍ପସୂତ୍ର, ମନ୍ତ୍ର-ପ୍ରବଚନ, ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ, ଏବଂ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର—ଏସବୁ ଧର୍ମକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ପ୍ରମାଣ ଶାସ୍ତ୍ର।
Verse 54
अवृष्टिर्मरणं चैव तथैव वायाध्युपद्रवाः / वाङ्मनः कायजैर्दुः सैर्निर्वेदो जायते नृणाम्
ଅନାବୃଷ୍ଟି, ମୃତ୍ୟୁ, ଏବଂ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବାୟୁଜନିତ ଉପଦ୍ରବ, ତଥା ବାକ୍-ମନ-କାୟଜ ଦୁଃଖରୁ—ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମନେ ନିର୍ବେଦ ଜନ୍ମେ।
Verse 55
निर्वेदाज्जायते तेषां दुः खमोक्षविचारणा / विचारणाच्च वैराग्यं वैराग्याद् दोषदर्शनम्
ନିର୍ବେଦରୁ ସେମାନଙ୍କ ମନେ ଦୁଃଖ ଓ ମୋକ୍ଷ ବିଷୟରେ ବିଚାର ଜନ୍ମେ; ବିଚାରରୁ ବୈରାଗ୍ୟ, ଏବଂ ବୈରାଗ୍ୟରୁ ସଂସାରର ଦୋଷଦର୍ଶନ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ।
Verse 56
दोषाणां दर्शनाच्चैव द्वापरे ज्ञानसंभवः / एषा रजस्तमोयुक्ता वृत्तिर्वै द्वापरे स्मृता
ଦୋଷମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନରୁ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ବିବେକ-ଜ୍ଞାନର ଉଦୟ ହୁଏ। ରଜସ୍-ତମସ୍ ଯୁକ୍ତ ଏହି ବୃତ୍ତିକୁ ଦ୍ୱାପରର ସ୍ୱଭାବ ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେ।
Verse 57
आद्ये कृते तु धर्मो ऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्तते / द्वापरे व्याकुलीभूत्वा प्रणश्यति कलौ युगे
ଆଦି କୃତଯୁଗରେ ଧର୍ମ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ରହେ, ତ୍ରେତାରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ଦ୍ୱାପରେ ତାହା ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, କଳିଯୁଗରେ ପ୍ରାୟଃ ନଶିଯାଏ।
Frequently Asked Questions
Kṛta: meditation (dhyāna); Tretā: spiritual knowledge (jñāna); Dvāpara: sacrifice (yajña); Kali: giving/charity (dāna) as the chief discipline.
Dharma is said to stand fully in Kṛta (four-footed), decline to three in Tretā, two in Dvāpara, and in Kali remain only minimally—deprived of three supports—indicating near-collapse of stable righteousness.
Vyāsa states he sees no other expiation in Kali comparable to Vārāṇasī for quelling sins, presenting it as a uniquely potent tīrtha when ordinary disciplines weaken due to yuga conditions.
It assigns yuga-wise presiding deities (Brahmā in Kṛta, Sūrya in Tretā, Viṣṇu in Dvāpara, Rudra in Kali) while also affirming that multiple deities are worshipped in all yugas and that Rudra is worshipped in all four.
As greed and attachment arise, beings seize resources and fight over land, wives, and wealth; in response Brahmā institutes kṣatriyas to protect order and establishes varṇāśrama and regulated sacrifice to stabilize dharma.