Adhyaya 49

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे अष्टचत्वारिंशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः अतीतानागतानीह यानि मन्वन्तराणि तु / तानि त्वं कथयास्माकं व्यासांश्च द्वापरे युगे

ଏହିପରି ଶ୍ରୀକୂର୍ମପୁରାଣର ଷଟ୍ସାହସ୍ତ୍ରୀ ସଂହିତାର ପୂର୍ବବିଭାଗରେ ଅଷ୍ଟଚତ୍ୱାରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ଅତୀତ ଓ ଆଗାମୀ ମନ୍ୱନ୍ତରମାନେ, ଏବଂ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ପ୍ରକାଶ—ଆମକୁ କହନ୍ତୁ।

Verse 2

वेदशाखाप्रणयनं देवदेवस्य धीमतः / तथावतारान् धर्मार्थमीशानस्य कलौ युगे

କଳିଯୁଗରେ ଦେବଦେବ, ଧୀମାନ ଈଶାନ, ବେଦର ବିଭିନ୍ନ ଶାଖାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣୟନ-ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; ଏବଂ ଧର୍ମରକ୍ଷା ପାଇଁ ନିଜ ଅବତାରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।

Verse 3

कियन्तो देवदेवस्य शिष्याः कलियुगेषु वै / एतत् सर्वं समासेन सूत वक्तुमिहार्हसि

କଳିଯୁଗମାନେ ଦେବଦେବଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ କେତେ ଜଣ ହେବେ? ହେ ସୂତ, ଏହି ସବୁକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଏଠାରେ ଆମକୁ କହିବାକୁ ଆପଣ ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 4

सूत उवाच मनुः स्वायंभुवः पूर्वं ततः स्वारोचिषो मनुः / उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा

ସୂତ କହିଲେ—ପ୍ରଥମେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ, ତାପରେ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନୁ। ତା’ପରେ ଉତ୍ତମ, ତାମସ, ରୈବତ ଏବଂ ସେହିପରି ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁ ହେଲେ।

Verse 5

षडेते मनवो ऽतीताः सांप्रतं तु रवेः सुतः / वैवस्वतो ऽयं यस्यैतत् सप्तमं वर्तते ऽन्तरम्

ଏହି ଛଅ ମନୁ ଅତୀତ ହୋଇଗଲେ; ବର୍ତ୍ତମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର ବୈବସ୍ୱତ ମନୁ ଶାସନ କରୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଏହି ସପ୍ତମ ମନ୍ୱନ୍ତର ଚାଲିଛି।

Verse 6

स्वायंभुवं तु कथितं कल्पादावन्तरं मया / अत ऊर्ध्वं निबोधध्वं मनोः स्वारोचिषस्य तु

କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ ଥିବା ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରକୁ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କହିଛି। ଏବେ ଆଗକୁ ଶୁଣ—ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନୁଙ୍କ ମନ୍ୱନ୍ତର ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି।

Verse 7

पारावताश्च तुषिता देवाः स्वारोचिषे ऽन्तरे / विपश्चिन्नाम देवेन्द्रो बभूवासुरसूदनः

ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଦେବଗଣ ପାରାବତ ଓ ତୁଷିତ ଥିଲେ; ଦେବେନ୍ଦ୍ର ଇନ୍ଦ୍ର ‘ବିପଶ୍ଚିତ୍’ ନାମରେ, ଅସୁରସୂଦନ ଥିଲେ।

Verse 8

ऊर्जस्तम्भस्तथा प्राणो दान्तो ऽथ वृषभस्तथा / तिमिरश्चार्वरीवांश्च सप्त सप्तर्षयो ऽभवन्

ଊର୍ଜସ୍ତମ୍ଭ, ପ୍ରାଣ, ଦାନ୍ତ, ବୃଷଭ, ତିମିର, ଆର୍ୱରୀବାନ—ଏମାନେ ଓ ଆଉ ଜଣେ ମିଶି ସାତ ସପ୍ତର୍ଷି ହେଲେ।

Verse 9

चैत्रकिंपुरुषाद्याश्च सुताः स्वारोचिषस्य तु / द्वितीयमतदाख्यातमन्तरं शृणु चोत्तरम्

ଚୈତ୍ର, କିଂପୁରୁଷ ଆଦି ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଥିଲେ। ଏଭଳି ଦ୍ୱିତୀୟ ମନ୍ୱନ୍ତର କହାଗଲା; ଏବେ ପରବର୍ତ୍ତୀ କଥା ମଧ୍ୟ ଶୁଣ।

Verse 10

तृतीये ऽप्यन्तरे विप्रा उत्तमो नाम वै मनुः / सुशान्तिस्तत्र देवेन्द्रो बभूवामित्रकर्षणः

ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ତୃତୀୟ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ ମନୁଙ୍କ ନାମ ‘ଉତ୍ତମ’ ଥିଲା। ସେହି କାଳରେ ସୁଶାନ୍ତି ଦେବେନ୍ଦ୍ର ହେଲେ, ଶତ୍ରୁଦମନକାରୀ।

Verse 11

सुधामानस्तथा सत्याः शिवाश्चाथ प्रतर्दनाः / वशवर्तिनश्च पञ्चैते गणा द्वादशकाः स्मृताः

ଏହିପରି ସୁଧାମାନ, ସତ୍ୟ, ଶିବ, ପ୍ରତର୍ଦନ ଓ ବଶବର୍ତ୍ତିନ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଦେବଗଣ ସ୍ମୃତ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗଣ ଦ୍ୱାଦଶକ ଅଟେ।

Verse 12

रजोर्ध्वश्चोर्ध्वबाहुश्च सबलश्चानयस्तथा / सुतपाः शुक्र इत्येते सप्त सप्तर्षयो ऽभवन्

ରଜୋର୍ଧ୍ୱ, ଊର୍ଧ୍ୱବାହୁ, ସବଳ, ଅନୟ, ସୁତପା ଓ ଶୁକ୍ର—ଏମାନେ ସପ୍ତ ମହର୍ଷି, ଅର୍ଥାତ୍ ସପ୍ତର୍ଷି ହେଲେ।

Verse 13

तामसस्यान्तरे देवाः सुरा वाहरयस्तथा / सत्याश्च सुधियश्चैव सप्तविंशतिका गणाः

ତାମସ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଦେବଗଣ—ସୁର, ବାହରୟ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ଓ ସୁଧିୟ; ଏମାନେ ମିଶି ସପ୍ତବିଂଶତି ଗଣ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 14

शिबिरिन्द्रस्तथैवासीच्छतयज्ञोपलक्षणः / बभूव शङ्करे भक्तो महादेवार्चने रतः

ଏହିପରି ଶିବିରିନ୍ଦ୍ର ଶତଯଜ୍ଞ କରିଥିବାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ସେ ଶଙ୍କରଭକ୍ତ ହୋଇ, ମହାଦେବଙ୍କ ଆର୍ଚ୍ଚନାରେ ସଦା ରତ ଥିଲେ।

Verse 15

ज्योतिर्धर्मा पृथुः काव्यश्चैत्रोग्निर्वनकस्तथा / पीवरस्त्वृषयो ह्येते सप्त तत्रापि चान्तरे

ଜ୍ୟୋତିର୍ଧର୍ମା, ପୃଥୁ, କାବ୍ୟ, ଚୈତ୍ରୋଗ୍ନି, ବନକ ଏବଂ ପୀବର—ଏହି ସାତ ଋଷି ସେହି ଅନ୍ତରକାଳରେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।

Verse 16

पञ्चमे चापि विप्रेन्द्रा रैवतो नाम नामतः / मनुर्वसुश्च तत्रेन्द्रो बभूवासुरमर्दनः

ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରମାନେ, ପଞ୍ଚମ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ମନୁଙ୍କ ନାମ ରୈବତ ଥିଲା; ଏବଂ ସେହି କାଳରେ ବସୁ ଇନ୍ଦ୍ର ହେଲେ—ଅସୁରମର୍ଦ୍ଦନ।

Verse 17

अमिताभा भूतरया वैकुण्ठाः स्वच्छमेधसः / एते देवगणास्तत्र चतुर्दश चतुर्दश

ସେଠାରେ (ବୈକୁଣ୍ଠରେ) ଅମିତାଭା, ଭୂତରୟା ଓ ବୈକୁଣ୍ଠ ନାମକ ଦେବଗଣ ଅଛନ୍ତି—ଯାହାଙ୍କ ମେଧା ନିର୍ମଳ; ଏହି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗଣ ଚଉଦ-ଚଉଦ ଭାବେ ଗଣିତ।

Verse 18

हिरण्यरोमा वेदश्रीरूर्ध्वबाहुस्तथैव च / वेदबाहुः सुधामा च पर्जन्यश्च महामुनिः / एते सप्तर्षयो विप्रास्तत्रासन् रैवते ऽन्तरे

ହିରଣ୍ୟରୋମା, ବେଦଶ୍ରୀ, ଊର୍ଧ୍ୱବାହୁ, ବେଦବାହୁ, ସୁଧାମା ଏବଂ ମହାମୁନି ପର୍ଜନ୍ୟ—ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ରୈବତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଏହି ସପ୍ତର୍ଷି ସେଠାରେ ଥିଲେ।

Verse 19

स्वारोचिषश्चोत्तमश्च तामसो रैवतस्तथा / प्रियव्रतान्वया ह्येते चत्वारो मनवः स्मृताः

ସ୍ୱାରୋଚିଷ, ଉତ୍ତମ, ତାମସ ଏବଂ ରୈବତ—ଏହି ଚାରି ମନୁ ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କ ବଂଶାନ୍ୱୟ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 20

षष्ठे मन्वन्तरे चासीच्चाक्षुषस्तु मनुर्द्विजाः / मनोजवस्तथैवेन्द्रो देवानपि निबोधतः

ହେ ଦ୍ୱିଜ ଋଷିମାନେ, ଷଷ୍ଠ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁ ଥିଲେ; ସେହିପରି ମନୋଜବ ଇନ୍ଦ୍ର ଥିଲେ। ଏବେ ସେ କାଳର ଦେବଗଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣ।

Verse 21

आद्याः प्रसूता भाव्याश्च पृथुगाश्च दिवौकसः / महानुभावा लेख्याश्च पञ्चैते ह्यष्टका गणाः

ଆଦ୍ୟ, ପ୍ରସୂତ, ଭାବ୍ୟ, ପୃଥୁଗ ଓ ଦିବୌକସ; ତଥା ମହାନୁଭାବ ଓ ଲେଖ୍ୟ—ଏହି ଗଣମାନେ ଅଷ୍ଟକାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣ୍ୟ।

Verse 22

सुमेधा विरजाश्चैव हविष्मानुत्तमो मधुः / अतिनामा सहिष्णुश्च सप्तासन्नृषयः शुभाः

ସୁମେଧା, ବିରଜା, ହବିଷ୍ମାନ, ଉତ୍ତମ, ମଧୁ, ଅତିନାମା ଓ ସହିଷ୍ଣୁ—ଏହି ସାତଜଣ ଶୁଭ ଋଷି ଥିଲେ।

Verse 23

विवस्वतः सुतो विप्राः श्राद्धदेवो महाद्युतिः / मनुः स वर्तते धीमान् सांप्रतं सप्तमे ऽन्तरे

ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ବିବସ୍ୱାନଙ୍କ ପୁତ୍ର ମହାଦ୍ୟୁତିମାନ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେବ ହିଁ ସେ ଧୀମାନ୍ ମନୁ, ଯିଏ ବର୍ତ୍ତମାନ ସପ୍ତମ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ।

Verse 24

आदित्या वसवो रुद्रा देवास्तत्र मरुद्गणाः / पुरन्दरस्तथैवेन्द्रो बभूव परवीरहा

ସେ କାଳରେ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର ଓ ମରୁଦ୍ଗଣ ଥିଲେ; ଏବଂ ପୁରନ୍ଦର ନାମକ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଥିଲେ, ଯିଏ ପ୍ରତିପକ୍ଷର ବୀରମାନଙ୍କୁ ନିହତ କଲେ।

Verse 25

वसिष्ठः कश्यपश्चात्रिर्जमदग्निश्च गौतमः / विश्वामित्रो भरद्वाजः सप्त सप्तर्षयो ऽभवन्

ବସିଷ୍ଠ, କଶ୍ୟପ, ଅତ୍ରି, ଜମଦଗ୍ନି, ଗୌତମ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଭରଦ୍ୱାଜ—ଏହି ସାତଜଣ ମହର୍ଷି ‘ସପ୍ତର୍ଷି’ ହେଲେ।

Verse 26

विष्णुशक्तिरनौपम्या सत्त्वोद्रिक्ता स्थिता स्थितौ / तदंशभूता राजानः सर्वे च त्रिदिवौकसः

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅନୁପମ ଶକ୍ତି ସତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରବଳ ହୋଇ ପାଳନ-ସ୍ଥିତିରେ ଅବସ୍ଥିତ; ସେଇ ଶକ୍ତିର ଅଂଶରୁ ସମସ୍ତ ରାଜଶକ୍ତି ଓ ତ୍ରିଦିବବାସୀ ଦେବଗଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 27

स्वायंभुवे ऽन्तरे पूर्वमाकूत्यां मानसः सुतः / रुचेः प्रजापतेर्यज्ञस्तदंशेनाभवद् द्विजाः

ପୂର୍ବ ସ୍ୱାୟଂଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଆକୂତିରେ ମାନସପୁତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରଜାପତି ରୁଚିଙ୍କ ‘ଯଜ୍ଞ’ ଅଂଶାବତାର ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 28

ततः पुनरसौ देवः प्राप्ते स्वारोचिषे ऽन्तरे / तुषितायां समुत्पन्नस्तुषितैः सह दैवतैः

ତାପରେ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ୱନ୍ତର ଆସିଲେ, ସେଇ ଦେବ ତୁଷିତାରେ ତୁଷିତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ ପୁନର୍ବାର ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 29

औत्तमे ऽप्यन्तरे विष्णुः सत्यैः सह सुरोत्तमैः / सत्यायामभवत् सत्यः सत्यरूपो जनार्दनः

ଔତ୍ତମ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ, ‘ସତ୍ୟ’ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁରମାନଙ୍କ ସହ, ସତ୍ୟାୟାରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସ୍ୱୟଂ ‘ସତ୍ୟ’ ହେଲେ—ସତ୍ୟରୂପ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ।

Verse 30

तामसस्यान्तरे चैव संप्राप्ते पुनरेव हि / हर्यायां हरिभिर्देवैर्हरिरेवाभवद्धरिः

ତାମସ ମନ୍ୱନ୍ତର ପୁନର୍ବାର ଆସିଲେ, ହର୍ୟା ନାମକ କାଳରେ ହରି ନାମକ ଦେବଗଣ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱୟଂ ହରି ଧରି (ଧାରକ-ପାଳକ) ରୂପେ ପୁନଃ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 31

रैवते ऽप्यन्तरे चैव संभूत्यां मानसो ऽभवत् / संभूतो मानसैः सार्धं देवैः सह महाद्युतिः

ରୈବତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ, ସମ୍ଭୂତି ଚକ୍ରରେ ‘ମାନସ’ ଦେବ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ; ଏବଂ ମହାଦ୍ୟୁତି ସମ୍ଭୂତ ମାନସମାନଙ୍କ ସହ ଓ ଦେବମାନଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 32

चाक्षुषे ऽप्यन्तरे चैव वैकुण्ठः पुरुषोत्तमः / विकुण्ठायामसौ जज्ञे वैकुण्ठैर्दैवतैः सह

ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ବୈକୁଣ୍ଠ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ; ସେ ବିକୁଣ୍ଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ, ବୈକୁଣ୍ଠ ନାମକ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 33

मन्वन्तरे ऽत्र संप्राप्ते तथा वैवस्वते ऽन्तरे / वामनः कश्यपाद् विष्णुरदित्यां संबभूव ह

ଏହି ମନ୍ୱନ୍ତର ଆସିଲେ, ବୈବସ୍ୱତ କାଳରେ ବିଷ୍ଣୁ କଶ୍ୟପଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଦିତିରେ ବାମନ ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

Verse 34

त्रिभिः क्रमैरिमांल्लोकाञ्जित्वा येन महात्मना / पुरन्दराय त्रैलोक्यं दत्तं निहतकण्टकम्

ସେଇ ମହାତ୍ମା ତିନି ପଦକ୍ରମରେ ଏହି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରି, ସମସ୍ତ କଣ୍ଟକ—ଶତ୍ରୁ ଓ ବାଧା—ନିହତ କରି, ତ୍ରିଲୋକ୍ୟକୁ ପୁରନ୍ଦର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ।

Verse 35

इत्येतास्तनवस्तस्य सप्त मन्वन्तरेषु वै / सप्त चैवाभवन् विप्रा याभिः संरक्षिताः प्रजाः

ଏହିପରି ତାହାଙ୍କର ସାତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ନିଶ୍ଚୟ ସାତ ଧାରଣକାରୀ ତନୁ (ପ୍ରକଟ ଶକ୍ତି) ଥିଲା; ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ପ୍ରଜାମାନେ ରକ୍ଷିତ ଓ ସଂରକ୍ଷିତ ହେବାକୁ ସାତ ପ୍ରକାର ଉପାୟ ମଧ୍ୟ ଥିଲା।

Verse 36

यस्माद् विष्टमिदं कृत्स्नं वामनेन महात्मना / तस्मात् स वै स्मृतो विष्णुर्विशेर्धातोः प्रवेशनात्

ମହାତ୍ମା ବାମନ ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଏହାକୁ ବ୍ୟାପିଥିବାରୁ, ‘ବିଶ୍’ ଧାତୁ (ପ୍ରବେଶ/ବ୍ୟାପିବା) ହେତୁ ସେ ‘ବିଷ୍ଣୁ’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 37

एष सर्वं सृजत्यादौ पाति हन्ति च केशवः / भूतान्तरात्मा भगवान् नारायण इति श्रुतिः

ସେଇ କେଶବ ଆଦିରେ ସମସ୍ତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ପାଳନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସଂହାର ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି। ଶ୍ରୁତି କହେ—ସମସ୍ତ ଭୂତର ଅନ୍ତରାତ୍ମା ସେଇ ଭଗବାନ ନାରାୟଣ।

Verse 38

एकांशेन जगत् सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः / चतुर्धा संस्थितो व्यापी सगुणो निर्गुणो ऽपि च

ନାରାୟଣ ନିଜ ଏକ ଅଂଶଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ଅବସ୍ଥିତ। ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁ ଚତୁର୍ବିଧ ଭାବେ ସ୍ଥିତ—ସଗୁଣ ମଧ୍ୟ, ନିର୍ଗୁଣ ମଧ୍ୟ।

Verse 39

एका भगवतो मूर्तिर्ज्ञानरूपा शिवामला / वासुदेवाभिधाना सा गुणातीता सुनिष्कला

ଭଗବାନଙ୍କ ଏକ ମୂର୍ତ୍ତି ଜ୍ଞାନରୂପା, ଶିବମୟ (ମଙ୍ଗଳମୟ) ଓ ନିର୍ମଳ। ସେହି ମୂର୍ତ୍ତି ‘ବାସୁଦେବ’ ନାମେ ଅଭିଧାନିତ; ସେ ଗୁଣାତୀତ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍କଳ (ଅଖଣ୍ଡ)।

Verse 40

द्वितीया कालसंज्ञान्या तामसी शेषसंज्ञिता / निहन्ति सकलं चान्ते वैष्णवी परमा तनुः

ଦ୍ୱିତୀୟ ଶକ୍ତି ‘କାଳ’ ନାମେ ପରିଚିତ; ସେ ତାମସୀ ଏବଂ ‘ଶେଷ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଯୁଗାନ୍ତେ ପରମ ବୈଷ୍ଣବୀ ତନୁ ସମଗ୍ର ଜଗତ୍‌କୁ ସଂହାର କରେ।

Verse 41

सत्त्वोद्रिक्ता तथैवान्या प्रद्युम्नेति च संज्ञिता / जगत् स्थापयते सर्वं स विष्णुः प्रकृतिर्ध्रुवा

ପ୍ରକୃତିର ଅନ୍ୟ ଏକ ଶକ୍ତି ସତ୍ତ୍ୱପ୍ରଧାନ; ସେ ‘ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ’ ନାମେ ପରିଚିତ। ସେଇ ଧ୍ରୁବ ପ୍ରକୃତିଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ ସମଗ୍ର ଜଗତ୍‌କୁ ସ୍ଥାପନା ଓ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 42

चतुर्थो वासुदेवस्य मूर्तिर्ब्राह्मीति संज्ञिता / राजसी चानिरुद्धाख्या प्रद्युम्नः सृष्टिकारिका

ବାସୁଦେବଙ୍କ ଚତୁର୍ଥ ମୂର୍ତ୍ତି ‘ବ୍ରାହ୍ମୀ’ ନାମେ ପରିଚିତ। ସେଇ ରାଜସୀ ଶକ୍ତି ‘ଅନିରୁଦ୍ଧ’ ଭାବେ ଖ୍ୟାତ; ଏବଂ ‘ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ’ ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ କରାଉଥିବା କାରକ।

Verse 43

यः स्वपित्यखिलं भूत्वा प्रद्युम्नेन सह प्रभुः / नारायणाख्यो ब्रह्मासौ प्रिजासर्गं करोति सः

ଯେ ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ଓ ପିତା ହୋଇ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ସହ ‘ନାରାୟଣ’ ନାମେ ପରିଚିତ—ସେଇ ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ରହ୍ମା, ଏବଂ ସେଇ ପ୍ରଜାସର୍ଗ, ଅର୍ଥାତ୍ ଜୀବସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।

Verse 44

या सा नारायणतनुः प्रद्युम्नाख्या मुनीश्वराः / तया संमोहयेद् विश्वं सदेवासुरमानुषम्

ହେ ମୁନୀଶ୍ୱରମାନେ, ନାରାୟଣଙ୍କ ଯେ ତନୁ ‘ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ’ ନାମେ ଖ୍ୟାତ—ସେଇ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ସେ ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମାନବ ସହିତ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ମୋହିତ କରନ୍ତି।

Verse 45

सैव सर्वजगत्सूतिः प्रकृतिः परिकीर्तिता / वासुदेवो ह्यनन्तात्मा केवलो निर्गुणो हरिः

ସେଇ ସମଗ୍ର ଜଗତର ପ୍ରସୂତି ରୂପେ ପ୍ରକୃତି ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ; ଅନନ୍ତାତ୍ମା ବାସୁଦେବ ହିଁ ଏକମାତ୍ର ହରି—ଶୁଦ୍ଧ, ନିର୍ଗୁଣ ପରମ।

Verse 46

प्रधानं पुरुषः कालस्तत्त्वत्रयमनुत्तमम् / वासुदेवात्मकं नित्यमेतद् विज्ञाय मुच्यते

ପ୍ରଧାନ, ପୁରୁଷ ଓ କାଳ—ତତ୍ତ୍ୱର ଏହି ଅନୁତ୍ତମ ତ୍ରୟୀ ନିତ୍ୟ ବାସୁଦେବସ୍ୱରୂପ; ଏହା ଜାଣିଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ।

Verse 47

एकं चेदं चतुष्पादं चतुर्धा पुनरच्युतः / बिभेद वासुदेवो ऽसौ प्रद्युम्नो हरिरव्ययः

ଏହି ଏକ (ବେଦ) ଚତୁଷ୍ପାଦ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅଚ୍ୟୁତ ପ୍ରଭୁ ପୁନଃ ଏହାକୁ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ—ସେଇ ବାସୁଦେବ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଅବ୍ୟୟ ହରି।

Verse 48

कृष्णद्वैपायनो व्यासो विष्णुर्नारायणः स्वयम् / अपान्तरतमाः पूर्वं स्वेच्छया ह्यभवद्धरिः

କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ ବ୍ୟାସ ସାକ୍ଷାତ୍ ବିଷ୍ଣୁ—ସ୍ୱୟଂ ନାରାୟଣ। ପୂର୍ବେ ସେ ଅପାନ୍ତରତମା ଥିଲେ; ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ହରି ଏହି ରୂପ ହେଲେ।

Verse 49

अनाद्यन्तं परं ब्रह्म न देवा नर्षयो विदुः / एको ऽयं वेद भगवान् व्यासो नारायणः प्रभुः

ଅନାଦି-ଅନନ୍ତ ପରବ୍ରହ୍ମକୁ ନ ଦେବତା ଜାଣନ୍ତି, ନ ଋଷି। ଏହାକୁ କେବଳ ଏହି ଏକ ଜାଣନ୍ତି—ଭଗବାନ ବ୍ୟାସ, ସ୍ୱୟଂ ନାରାୟଣ ପ୍ରଭୁ।

Verse 50

इत्येतद् विष्णुमाहात्म्यमुक्तं वो मुनिपुङ्गवाः / एतत् सत्यं पुनः सत्यमेवं ज्ञात्वा न मुह्यति

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ତୁମମାନଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କୁହାଗଲା। ଏହା ସତ୍ୟ, ପୁନଃ ସତ୍ୟ; ଏଭଳି ଜାଣିଲେ ମୋହ ରହେନାହିଁ।