Adhyaya 28
Kali-yuga Doṣas, the Supremacy of Rudra as Refuge, and the Closure of the Manvantara Teaching
ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତି ପରେ ବ୍ୟାସ ତିଷ୍ୟ/କଳିଯୁଗର ଲକ୍ଷଣ କହନ୍ତି—ସମାଜ ଓ ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ଅବ୍ୟବସ୍ଥା, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ‑ଅନାବୃଷ୍ଟି‑ରୋଗରେ ଭୟ, ବେଦାଧ୍ୟୟନ ଓ ଶ୍ରୌତ‑ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ଆଚାରର କ୍ଷୟ। ବର୍ଣାଶ୍ରମ ଉପରେ କଠୋର ସମାଲୋଚନାରେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଦୁରାଚାର, ବିଧିର ସଂକର, ଏବଂ ବାହ୍ୟ ତ୍ୟାଗ ଦେଖାଇ ଅନ୍ତରେ ଶୂନ୍ୟ ଧର୍ମାଚରଣ—ଏସବୁକୁ କାଳପ୍ରେରିତ ଯୁଗାନ୍ତ ଦୋଷ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ପରେ ଗ୍ରନ୍ଥ ଉପାୟ ଦେଉଛି—କଳିରେ ରୁଦ୍ର/ମହାଦେବ ପରାତ୍ପର ପ୍ରଭୁ, ଏକମାତ୍ର ଶୁଦ୍ଧିକର୍ତ୍ତା ଓ ଶରଣ; ନମସ୍କାର, ଧ୍ୟାନ ଓ ଦାନ ବିଶେଷ ଫଳଦାୟୀ। ତାପରେ ଶିବଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୁତିରେ ତାଙ୍କର ବିଶ୍ୱାତ୍ମକ ଓ ଯୋଗାତ୍ମକ ସ୍ୱରୂପ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇ ସଂସାରରୁ ତାରକ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୁଏ। ଏକ ମନ୍ୱନ୍ତର ଓ ଏକ କଳ୍ପ ଜାଣିଲେ ସମସ୍ତ ଚକ୍ରର କ୍ରମ ବୁଝାଯାଏ ବୋଲି ଉପଦେଶ ବିସ୍ତାରିତ। ଶେଷରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଅଚଳ ଭକ୍ତି, ବ୍ୟାସଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ, ଏବଂ ବ୍ୟାସ ହେଉଛନ୍ତି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରକାଶ—ଏହି ସ୍ପଷ୍ଟ ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଧର୍ମ‑ଭକ୍ତି ଶିକ୍ଷାର ଧାରା ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे सप्तविंशो ऽध्यायः व्यास उवाच तिष्ये मायामसूयां च वधं चैव तपस्विनाम् / साधयन्ति नरा नित्यं तमसा व्याकुलीकृताः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀକୂର୍ମପୁରାଣର ଷଟ୍ସାହସ୍ତ୍ରୀ ସଂହିତାର ପୂର୍ବବିଭାଗର ସପ୍ତବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ତିଷ୍ୟ (କଳି) ଯୁଗରେ ତମସାବୃତ ଓ ବ୍ୟାକୁଳ ନରମାନେ ନିତ୍ୟ କପଟ-ମାୟା, ଅସୂୟା ଏବଂ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ବଧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କରନ୍ତି।
Verse 2
कलौ प्रमारको रोगः सततं क्षुद् भयं तथा / अनावृष्टिभयं घोरं देशानां च विपर्ययः
କଳିଯୁଗରେ ମାରକ ରୋଗ ବ୍ୟାପିବ; ସଦା ଭୁଖର ଭୟ ରହିବ, ଭୟଙ୍କର ଅନାବୃଷ୍ଟିର ଭୟ ମଧ୍ୟ ହେବ; ଏବଂ ଦେଶମାନଙ୍କରେ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଓ ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ହେବ।
Verse 3
अधार्मिका अनाचारा महाकोपाल्पचेतसः / अनृतं वदन्ति ते लुब्धास्तिष्ये जाताः सुदुः प्रजाः
ତିଷ୍ୟ (କଳି) ଯୁଗରେ ପ୍ରଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖୀ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି—ଅଧାର୍ମିକ, ଅନାଚାରୀ, ମହାକ୍ରୋଧୀ ଓ ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧି; ଲୋଭରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ସେମାନେ ଅନୃତ କହନ୍ତି।
Verse 4
दुरिष्टैर्दुरधीतैश्च दुराचारैर्दुरागमैः / विप्राणां कर्मदोषैश्च प्रजानां जायते भयम्
ଦୁଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞ, କୁଅଧ୍ୟୟନ, ଦୁରାଚାର ଓ ବିପରୀତ ଆଗମ ଦ୍ୱାରା—ଏବଂ ବିପ୍ରମାନଙ୍କ କର୍ମଦୋଷରୁ—ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟ ଜନ୍ମେ।
Verse 5
नाधीयते कलौ वेदान् न यजन्ति द्विजातयः / यजन्त्यन्यायतो वेदान् पठन्ते चाल्पबुद्धयः
କଳିଯୁଗରେ ବେଦର ଯଥାବିଧି ଅଧ୍ୟୟନ ହୁଏନାହିଁ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧିମାନେ ବେଦ ପଢ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ବିଧିବିରୁଦ୍ଧ ଅନ୍ୟାୟରେ କର୍ମ କରନ୍ତି।
Verse 6
शूद्राणां मन्त्रयौनैश्च संबन्धो ब्राह्मणैः सह / भविष्यति कलौ तस्मिञ् शयनासनभोजनैः
ସେହି କଳିଯୁଗରେ ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହ ମନ୍ତ୍ରକର୍ମ ଓ ଯୌନସମ୍ବନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପର୍କ ହେବ; ଶୟନ, ଆସନ ଓ ଭୋଜନ ମଧ୍ୟ ସହଭାଗ କରିବେ।
Verse 7
राजानः सूद्रभूयिष्ठा ब्राह्मणान् बाधयन्ति च / भ्रूणहत्या वीरहत्या प्रजायेते नरेश्वर
ହେ ନରେଶ୍ୱର! ରାଜାମାନେ ଶୂଦ୍ରସଦୃଶ ଆଚରଣରେ ପ୍ରବଳ ହୋଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ବାଧା ଦେବେ; ସେହି ଅଧର୍ମରୁ ଭ୍ରୂଣହତ୍ୟା ଓ ବୀରହତ୍ୟା ପାପ ଜନ୍ମିବ।
Verse 8
स्नानं होमं जपं दानं देवतानां तथार्ऽचनम् / अन्यानि चैव कर्माणि न कुर्वन्ति द्विजातयः
ସ୍ନାନ, ହୋମ, ଜପ, ଦାନ, ଦେବତାଙ୍କ ଅର୍ଚ୍ଚନ—ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଧିନିୟତ କର୍ମ—ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯଥାବିଧି କରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 9
विनिन्दन्ति महादेवं ब्राह्मणान् पुरुषोत्तमम् / आम्नायधर्मशास्त्राणि पुराणानि कलौ युगे
କଳିଯୁଗରେ ଲୋକେ ମହାଦେବ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବେ; ଆମ୍ନାୟ ପରମ୍ପରା, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପୁରାଣକୁ ମଧ୍ୟ ଅବମାନ କରିବେ।
Verse 10
कुर्वन्त्यवेददृष्टानि कर्माणि विविधानि तु / स्वधर्मे ऽभिरुचिर्नैव ब्राह्मणानां प्रिजायते
ସେମାନେ ବେଦସମ୍ମତ ନୁହେଁ ଏମିତି ବିଭିନ୍ନ କର୍ମ କରିବେ; ତେଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱଧର୍ମ ପ୍ରତି ସତ୍ୟ ରୁଚି ଜନ୍ମିବ ନାହିଁ।
Verse 11
कुशीलचर्याः पाषण्डैर्वृथारूपैः समावृताः / बहुयाचनको लोको भविष्यति परस्परम्
ଲୋକେ ନୀଚ ଆଚରଣ ଓ ପାଷଣ୍ଡମାନଙ୍କ ଖାଲି ଆଡମ୍ବରୀ ବେଶରେ ଢାକିଯିବେ; ସମାଜ ପରସ୍ପର ଏକାପରକୁ ନିରନ୍ତର ବହୁତ ଯାଚନା କରୁଥିବା ହେବ।
Verse 12
अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः / प्रमदाः केशशूलिन्यो भविष्यन्ति कलौ युगे
କଳିଯୁଗରେ ଜନପଦମାନେ ‘ଅଟ୍ଟଶୂଳ’ ପରି ତୀବ୍ର ପୀଡାରେ ପୀଡିତ ହେବେ; ଚତୁଷ୍ପଥମାନେ ‘ଶିବଶୂଳ’ ଚିହ୍ନରେ ଚିହ୍ନିତ ହେବେ; ନାରୀମାନେ କେଶଶୂଳରେ କ୍ଳେଶିତ ହେବେ।
Verse 13
शुक्लदन्ताजिनाख्याश्च मुण्डाः काषायवाससः / शूद्रा धर्मं चरिष्यन्ति युगान्ते समुपस्थिते
ଯୁଗାନ୍ତ ସମୀପ ହେଲେ ଶୂଦ୍ରମାନେ ‘ଧର୍ମ’ ଆଚରଣ କରିବେ; ଶୁଭ୍ର ଦନ୍ତ ଦେଖାଇ, ନିଜକୁ ‘ଅଜିନଧାରୀ’ ବୋଲି କହି, ମୁଣ୍ଡିତ ଶିର ଓ କାଷାୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବେ।
Verse 14
शस्यचौरा भविष्यन्ति तथा चैलाभिमर्षिणः / चौराश्चौरस्य हर्तारो हर्तुर्हर्ता तथापरः
ଦାଁଡ଼ିଥିବା ଶସ୍ୟ ଚୋରି କରୁଥିବା ଚୋର ହେବେ, ଏବଂ ବସ୍ତ୍ର ଛିନିନେବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ହେବେ। ଚୋର ଚୋରକୁ ଲୁଟିବ; ଏକ ଲୁଟେରା ଅନ୍ୟ ଲୁଟେରା ଦ୍ୱାରା ଲୁଟିତ ହେବ—ଲୁଟ ଉପରେ ଲୁଟ ଚାଲିବ।
Verse 15
दुः खप्रचुरताल्पायुर्देहोत्सादः सरोगता / अधर्माभिनिवेशित्वात् तमोवृत्तं कलौ स्मृतम्
କଲିଯୁଗରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅଧର୍ମରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତ ହେବାରୁ, ଏହାକୁ ତମୋବୃତ୍ତ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ—ଦୁଃଖର ପ୍ରଚୁରତା, ଅଳ୍ପ ଆୟୁ, ଦେହକ୍ଷୟ ଏବଂ ସର୍ବତ୍ର ରୋଗ।
Verse 16
काषायिणो ऽथ निर्ग्रन्थास्तथा कापालिकाश्च ये / वेदविक्रयिणश्चान्ये तीर्थविक्रयिणः परे
ତେବେ କେବଳ କାଷାୟ ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ‘ନିର୍ଗ୍ରନ୍ଥ’ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା, ଏବଂ କପାଳଧାରୀ କାପାଳିକମାନେ ମଧ୍ୟ ହେବେ। କେହି ବେଦକୁ ବେପାର କରିବେ, କେହି ତୀର୍ଥକୁ ବିକ୍ରି କରିବେ—ପବିତ୍ର କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ବାଣିଜ୍ୟ କରିଦେବେ।
Verse 17
आसनस्थान् द्विजान् दृष्ट्वा न चलन्त्यल्पबुद्धयः / ताडयन्ति द्विजेन्द्रांश्च शूद्रा राजोपजीविनः
ଆସନସ୍ଥ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧି ଲୋକ ଆଦରରେ ଉଠିବେ ନାହିଁ; ରାଜସେବାରେ ଜୀବିକା କରୁଥିବା ଶୂଦ୍ରମାନେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କୁ ମାଡ଼ ମଧ୍ୟ ମାରିବେ।
Verse 18
उच्चासनस्थाः शूद्रास्तु द्विजमध्ये परन्तप / ज्ञात्वा न हिंसते राजा कलौ कालबलेन तु
ହେ ପରନ୍ତପ! କଲିଯୁଗରେ ଶୂଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଚ୍ଚାସନରେ ବସିବେ; କିନ୍ତୁ ଏହା କାଳବଳର ପ୍ରଭାବ ବୋଲି ଜାଣି ରାଜା ହିଂସା କରେ ନାହିଁ।
Verse 19
पुष्पैश्च हसितैश्चैव तथान्यैर्मङ्गलैर्द्विजाः / शूद्रानभ्यर्चयन्त्यल्पश्रुतभग्यबलान्विताः
ଅଳ୍ପଶ୍ରୁତ, ଅଳ୍ପଭାଗ୍ୟ ଓ ଦୁର୍ବଳ ବିବେକ ଥିବା କେତେକ ଦ୍ୱିଜ ପୁଷ୍ପ, ହାସ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ (କଥିତ) ମଙ୍ଗଳାଚାରରେ ଶୂଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରନ୍ତି।
Verse 20
न प्रेक्षन्ते ऽर्चितांश्चापि शूद्रा द्विजवरान् नृप / सेवावसरमालोक्य द्वारि तिष्ठन्ति च द्विजाः
ହେ ନୃପ! ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶୂଦ୍ରମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଦ୍ୱିଜମାନେ ସେବାର ସୁଯୋଗ ଦେଖି ଦ୍ୱାରେ ଦାଁଡ଼ି ରହନ୍ତି।
Verse 21
वाहनस्थान् समावृत्य शूद्राञ् शूद्रोपजीविनः / सेवन्ते ब्राह्मणास्तत्र स्तुवन्ति स्तुतिभिः कलौ
କଳିଯୁଗରେ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ଜୀବିକା କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯାନବାହନ-ସ୍ଥାନରେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଶୂଦ୍ରଙ୍କୁ ସେବନ୍ତି ଏବଂ ଚାଟୁକାର ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।
Verse 22
अध्यापयन्ति वै वेदाञ् शूद्राञ् शूद्रोपजीविनः / पठन्ति वैदिकान् मन्त्रान् नास्तिक्यं घोरमाश्रिताः
ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ସେବାରେ ଜୀବିକା କରୁଥିବା ଲୋକେ ଶୂଦ୍ରଙ୍କୁ ବେଦ ମଧ୍ୟ ପଢ଼ାନ୍ତି; ଏବଂ ଘୋର ନାସ୍ତିକ୍ୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ବୈଦିକ ମନ୍ତ୍ର ପାଠ କରନ୍ତି।
Verse 23
तपोयज्ञफलानां च विक्रेतारो द्विजोत्तमाः / यतयश्च भविष्यन्ति शतशो ऽथ सहस्त्रशः
ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ତପ ଓ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ବିକ୍ରୟ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ ହେବେ; ଯତି-ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଶତଶଃ, ସହସ୍ରଶଃ ଉଦ୍ଭବିତ ହେବେ।
Verse 24
नाशयन्ति ह्यधीतानि नाधिगच्छन्ति चानघ / गायन्ति लौकिकैर्गानैर्दैवतानि नराधिप
ହେ ଅନଘ! ସେମାନେ ପଢ଼ିଥିବାକୁ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝନ୍ତି ନାହିଁ। ହେ ନରାଧିପ! ସେମାନେ କେବଳ ଲୌକିକ ଗୀତରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଗାନ କରନ୍ତି।
Verse 25
वामपाशुपताचारास्तथा वै पाञ्चरात्रिकाः / भविष्यन्ति कलौ तस्मिन् ब्राह्मणाः क्षत्रियास्तथा
ସେହି କଳିଯୁଗରେ ବାମ-ପାଶୁପତ ଆଚାର ଅନୁସରଣକାରୀ ଏବଂ ପାଞ୍ଚରାତ୍ର ପରମ୍ପରାରେ ନିଷ୍ଠ ଏମିତି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଉଦ୍ଭବିତ ହେବେ।
Verse 26
ज्ञानकर्मण्युपरते लोके निष्क्रियतां गते / कीटमूषकसर्पाश्च धर्षयिष्यन्ति मानवान्
ଲୋକ ସତ୍ୟଜ୍ଞାନ ଓ ଧର୍ମକର୍ମ—ଉଭୟରୁ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇ ନିଷ୍କ୍ରିୟତାରେ ପତିତ ହେଲେ, କୀଟ, ମୂଷକ ଓ ସର୍ପ ମଧ୍ୟ ମାନବଙ୍କୁ ଧର୍ଷଣ କରି ଦମନ କରିବେ।
Verse 27
कुर्वान्ति चावताराणि ब्राह्मणानां कुलेषु वै / दधीचशापनिर्दग्धाः पुरा दक्षाध्वरे द्विजाः
ସେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କୁଳରେ ହିଁ ଅବତାର ଧାରଣ କରନ୍ତି। ପୂର୍ବେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ସେହି ଦ୍ୱିଜମାନେ ଦଧୀଚିଙ୍କ ଶାପରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ।
Verse 28
निन्दन्ति च महादेवं तमसाविष्टचेतसः / वृथा धर्मं चरिष्यन्ति कलौ तस्मिन् युगान्तिके
ସେହି କଳିଯୁଗରେ, ଯୁଗାନ୍ତ ସମୀପେ, ତମସାବିଷ୍ଟ ଚିତ୍ତ ଲୋକେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବେ; ଏବଂ ଧର୍ମାଚରଣ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ କରିବେ—ଅନ୍ତଃସତ୍ୟ ବିନା କେବଳ ବାହ୍ୟ ଆଚାର।
Verse 29
ये चान्ये शापनिर्दग्धा गौतमस्य महात्मनः / सर्वे ते च भविष्यन्ति ब्राह्मणाद्याः स्वजातिषु
ମହାତ୍ମା ଗୌତମଙ୍କ ଶାପରେ ଯେ ଅନ୍ୟମାନେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଦି ନିଜ ନିଜ ଜାତିରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେବେ।
Verse 30
विनिन्दन्ति हृषीकेशं ब्राह्मणान् ब्रह्मवादिनः / वेदबाह्यव्रताचारा दुराचारा वृथाश्रमाः
ସେମାନେ ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ଓ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି; ବେଦବାହ୍ୟ ବ୍ରତାଚାର ଧରି ଦୁରାଚାରୀ ହୋଇ, ନାମମାତ୍ର ଆଶ୍ରମୀ—ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମଜୀବନ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ।
Verse 31
मोहयन्ति जनान् सर्वान् दर्शयित्वा फलानि च / तमसाविष्टमनसो वैडालवृत्तिकाधमाः
ଫଳ ଦେଖାଇ ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ମୋହିତ କରନ୍ତି; ତମସାବୃତ ମନ ଥିବା ସେଇ ଅଧମମାନେ ବିଲେଇ-ସଦୃଶ କପଟ ଓ ଚୋରିଆ ବୃତ୍ତିରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି।
Verse 32
कलौ रुद्रो महादेवो लोकानामीश्वरः परः / न देवता भवेन्नृणां देवतानां च दैवतम्
କଳିଯୁଗରେ ରୁଦ୍ର—ମହାଦେବ—ଲୋକମାନଙ୍କର ପରମେଶ୍ୱର; ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେବତା ନାହିଁ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସେଇ ପରମ ଦୈବତ।
Verse 33
करिष्यत्यवताराणि शङ्करो नीललोहितः / श्रौतस्मार्तप्रतिष्ठार्थं भक्तानां हितकाम्यया
ଶ୍ରୌତ ଓ ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ପରମ୍ପରାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ହିତକାମନାରେ, ନୀଲଲୋହିତ ଶଙ୍କର ଅବତାରଗୁଡ଼ିକ ଧାରଣ କରିବେ।
Verse 34
उपदेक्ष्यति तज्ज्ञानं शिष्याणां ब्रह्मसंज्ञितम् / सर्ववेदान्तसारं हि धर्मान् वेदनिदर्शितान्
ସେ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମସଂଜ୍ଞିତ ସେହି ଜ୍ଞାନ ଉପଦେଶ କରିବେ—ଯାହା ସମସ୍ତ ବେଦାନ୍ତର ସାର; ଏବଂ ବେଦଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଧର୍ମମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରିବେ।
Verse 35
ये तं विप्रा निषेवन्ते येन केनोपचारतः / विजित्यकलिजान् दोषान् यान्ति ते परमं पदम्
ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେକୌଣସି ସେବା-ଉପଚାରରେ ତାଙ୍କୁ ନିଷେବନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କଳିଯୁଗଜନ୍ୟ ଦୋଷମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରି ପରମ ପଦକୁ ଯାଆନ୍ତି।
Verse 36
अनायासेन सुमहत् पुण्यमाप्नोति मानवः / अनेकदोषदुष्टस्य कलेरेष महान् गुणः
ଅନାୟାସେ ମଣିଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାନ ପୁଣ୍ୟ ପାଏ; ଅନେକ ଦୋଷରେ ଦୁଷ୍ଟ କଳିଯୁଗର ଏହିଏ ମହାଗୁଣ।
Verse 37
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन प्राप्य माहेश्वरं युगम् / विशेषाद् ब्राह्मणो रुद्रमीशानं शरणं व्रजेत्
ଏହେତୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ମାହେଶ୍ୱର ଯୁଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ବିଶେଷତଃ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୁଦ୍ର—ଇଶାନ ପ୍ରଭୁ—ଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
Verse 38
ये नमन्ति विरूपाक्षमीशानं कृत्तिवाससम् / प्रसन्नचेतसो रुद्रं ते यान्ति परमं पदम्
ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ଯେମାନେ ରୁଦ୍ର—ବିରୂପାକ୍ଷ, ଇଶାନ, କୃତ୍ତିବାସ—ଙ୍କୁ ନମନ୍ତି, ସେମାନେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 39
यथा रुद्रनमस्कारः सर्वकर्मफलो ध्रुवम् / अन्यदेवनमस्कारान्न तत्फलमवाप्नुयात्
ଯେପରି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ ନିଶ୍ଚୟ ସମସ୍ତ କର୍ମର ଫଳ ମିଳେ, ସେପରି ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ମାତ୍ର ପ୍ରଣାମ କଲେ ସେଇ ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ।
Verse 40
एवंविधे कलियुगे दोषाणामेकशोधनम् / महादेवनमस्कारो ध्यानं दानमिति श्रुतिः
ଏପରି କଲିଯୁଗରେ ଦୋଷମାନଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ଶୋଧନ ଅଛି—ମହାଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ସହିତ ଧ୍ୟାନ ଓ ଦାନ—ଏହିପରି ଶ୍ରୁତି କହେ।
Verse 41
तस्मादनीश्वरानन्यान् त्यक्त्वा देवं महेश्वरम् / समाश्रयेद् विरूपाक्षं यदीच्छेत् परमं पदम्
ଏହେତୁ ଯେମାନେ ପ୍ରକୃତ ଈଶ୍ୱର ନୁହନ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ପରମ ପଦ ଇଚ୍ଛା କଲେ ବିରୂପାକ୍ଷ ମହେଶ୍ୱର ଦେବଙ୍କ ଶରଣ ନେବା ଉଚିତ।
Verse 42
नार्चयन्तीह ये रुद्रं शिवं त्रिदशवन्दितम् / तेषां दानं तपो यज्ञो वृथा जीवितमेव च
ଯେମାନେ ଏଠାରେ ତ୍ରିଦଶମାନେ ବନ୍ଦନା କରୁଥିବା ରୁଦ୍ର-ଶିବଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କର ଦାନ, ତପ, ଯଜ୍ଞ ସବୁ ବ୍ୟର୍ଥ; ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ଫଳ।
Verse 43
नमो रुद्राय महते देवदेवाय शूलिने / त्र्यम्बकाय त्रिनेत्राय योगिनां गुरवे नमः
ମହାନ୍ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର—ଦେବଦେବ, ଶୂଳଧାରୀ; ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ, ତ୍ରିନେତ୍ର; ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କୁ ନମଃ।
Verse 44
नमो ऽस्तु वामदेवाय महादेवाय वेधसे / शंभवे स्थाणवे नित्यं शिवाय परमेष्ठिने / नमः शोमाय रुद्राय महाग्रासाय हेतवे
ବାମଦେବ, ମହାଦେବ, ବିଧାତା ବେଧସଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଶମ୍ଭୁ, ସ୍ଥାଣୁ, ଶିବ, ପରମେଷ୍ଠିଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ପ୍ରଣାମ। ସୋମ, ରୁଦ୍ର, ମହାଗ୍ରାସ ଓ ଆଦିକାରଣ ହେତୁଙ୍କୁ ନମଃ।
Verse 45
प्रपद्ये ऽहं विरूपाक्षं शरण्यं ब्रह्मचारिणम् / महादेवं महायोगमीशानं चाम्बिकापतिम्
ମୁଁ ବିରୂପାକ୍ଷ—ଶରଣଦାତା ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ—ଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି; ସେଇ ମହାଦେବ, ମହାଯୋଗୀ, ଈଶାନ ଓ ଅମ୍ବିକାପତି।
Verse 46
योगिनां योगदातारं योगमायासमावृतम् / योगिनां कुरुमाचार्यं योगिगम्यं पिनाकिनम्
ମୁଁ ପିନାକୀ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ—ଯିଏ ଯୋଗୀମାନଙ୍କୁ ଯୋଗଦାନ କରନ୍ତି, ନିଜ ଯୋଗମାୟାରେ ଆବୃତ, ସାଧନାଚାର୍ଯ୍ୟରେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ଯୋଗଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ଗମ୍ୟ।
Verse 47
संसारतारणं रुद्रं ब्रह्माणं ब्रह्मणो ऽधिपम् / शाश्वतं सर्वगं ब्रह्मण्यं ब्राह्मणप्रियम्
ମୁଁ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରେ—ଯିଏ ସଂସାରରୁ ପାର କରାନ୍ତି; ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ୱରୂପ ଓ ବ୍ରହ୍ମର ଅଧିପତି; ଶାଶ୍ୱତ, ସର୍ବଗ, ବେଦଧର୍ମପାଳକ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣପ୍ରିୟ।
Verse 48
कपर्दिनं कालमूर्तिममूर्ति परमेश्वरम् / एकमूर्ति महामूर्ति वेदवेद्यं दिवस्पतिम्
ମୁଁ କପର୍ଦୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ—ଯିଏ କାଳମୂର୍ତ୍ତି ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଅମୂର୍ତ୍ତ; ପରମେଶ୍ୱର; ଏକମୂର୍ତ୍ତି ହୋଇ ମଧ୍ୟ ମହାମୂର୍ତ୍ତି; ବେଦଦ୍ୱାରା ବେଦ୍ୟ, ଏବଂ ଦିବ୍ୟଲୋକର ପତି।
Verse 49
नीलकण्ठं विश्वमूर्ति व्यापिनं विश्वरेतसम् / कालाग्निं कालदहनं कामदं कामनाशनम्
ନୀଳକଣ୍ଠ, ବିଶ୍ୱମୂର୍ତ୍ତି, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ବିଶ୍ୱବୀଜ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। କାଳାଗ୍ନି, କାଳଦହନ, ବରଦାତା ଓ କାମନାନାଶକଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା।
Verse 50
नमस्ये गिरिशं देवं चन्द्रावयवभूषणम् / विलोहितं लेलिहानमाहित्यं परमेष्ठिनम् / उग्रं पशुपतिं भीमं भास्करं तमसः परम्
ଚନ୍ଦ୍ର ଯାହାଙ୍କ ଅଙ୍ଗଭୂଷଣ, ସେଇ ଗିରିଶ ଦେବଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ। ରକ୍ତାଭ, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଓ ଯେନ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଲେଲିହାନ ହୋଇ ଗ୍ରସିବା ପରି, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପରମେଷ୍ଠିଙ୍କୁ; ଏବଂ ଉଗ୍ର-ଭୀମ ପଶୁପତି, ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ତେଜ, ତମସ୍ (ଅଜ୍ଞାନ) ଠାରୁ ପରେ ଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା।
Verse 51
इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं युगानां वै समासतः / अतीतानागतानां वै यावन्मन्वन्तरक्षयः
ଏହିପରି ଯୁଗମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଗଲା—ଅତୀତ ଓ ଆଗାମୀ ଯୁଗମାନଙ୍କର—ମନ୍ୱନ୍ତର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।
Verse 52
मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि वै / व्याख्यातानि न संदेहः कल्पः कल्पेन चैव हि
ଗୋଟିଏ ମନ୍ୱନ୍ତର ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତରଚକ୍ର ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଯାଏ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସେହିପରି ଗୋଟିଏ କଳ୍ପ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ ଅନ୍ୟ କଳ୍ପମାନେ ମଧ୍ୟ ବୁଝାଯାନ୍ତି, କାରଣ ଧାରା ଏକେ।
Verse 53
मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेषु वै / तुल्याभिमानिनः सर्वे नामरूपैर्भवन्त्युत
ସମସ୍ତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ—ଅତୀତ ଓ ଆଗାମୀ—ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନିଜ ଅଭିମାନରେ ସମାନ; ସେମାନେ ନାମ-ରୂପ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃପୁନଃ ଭବନ୍ତି।
Verse 54
एवमुक्तो भगवता किरीटी श्वेतवाहनः / बभार परमां भक्तिमीशाने ऽव्यभिचारिणीम्
ଭଗବାନ ଏପରି କହିଲେ, କିରୀଟଧାରୀ ଶ୍ୱେତବାହନ ବୀର ଈଶାନଙ୍କ ପ୍ରତି ପରମ ଅବ୍ୟଭିଚାରିଣୀ ଭକ୍ତି ଧାରଣ କଲା।
Verse 55
नमश्चकार तमृषिं कृष्णद्वैपायनं प्रभुम् / सर्वज्ञं सर्वकर्तारं स्क्षाद् विष्णुं व्यवस्थितम्
ସେ ସେଇ ଋଷି କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ ପ୍ରଭୁ (ବ୍ୟାସ)ଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲା—ଯିଏ ସର୍ବଜ୍ଞ, ସର୍ବକର୍ତ୍ତା ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବିଷ୍ଣୁସ୍ୱରୂପରେ ସ୍ଥିତ।
Verse 56
तमुवाच पुनर्व्यासः पाथं परपुरञ्जयम् / कराभ्यां सुशुभाभ्यां च संस्पृश्य प्रणतं मुनिः
ତାପରେ ମୁନି ବ୍ୟାସ ପ୍ରଣତ ପରପୁରଞ୍ଜୟ ପାଥଙ୍କୁ କହିଲେ; ନିଜ ଦୁଇ ସୁନ୍ଦର ହସ୍ତରେ ସ୍ପର୍ଶ କରି ସ୍ନେହରେ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
Verse 57
धन्यो ऽस्यनुगृहीतो ऽसि त्वादृशो ऽन्यो न विद्यते / त्रैलोक्ये शङ्करे नूनं भक्तः परपुरञ्जय
ତୁମେ ଧନ୍ୟ, ତୁମ ପ୍ରତି ଅନୁଗ୍ରହ ହୋଇଛି; ତୁମ ପରି ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ। ହେ ପରପୁରଞ୍ଜୟ, ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟରେ ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଭକ୍ତ।
Verse 58
दृष्टवानसि तं देवं विश्वाक्षं विश्वतोमुखम् / प्रत्यक्षमेव सर्वेशं रुद्रं सर्वजगद्गुरुम्
ତୁମେ ସେଇ ଦେବଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିଛ—ଯାହାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ବିଶ୍ୱ ଏବଂ ମୁଖ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ—ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସର୍ବେଶ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ, ସମଗ୍ର ଜଗତର ଗୁରୁଙ୍କୁ।
Verse 59
ज्ञानं तदैश्वरं दिव्यं यथावद् विदितं त्वया / स्वयमेव हृषीकेशः प्रीत्योवाच सनातनः
ସେ ଦିବ୍ୟ ଐଶ୍ୱର୍ୟମୟ ଜ୍ଞାନକୁ ତୁମେ ଯଥାବତ୍ ଜାଣିଲ। ତାପରେ ସନାତନ ହୃଷୀକେଶ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରୀତି ଓ ସ୍ନେହରେ କହିଲେ।
Verse 60
गच्छ गच्छ स्वकं स्थानं न शोकं कर्तुमर्हसि / व्रजस्व परया भक्त्या शरण्यं शरणं शिवम्
ଯାଅ—ଯାଅ, ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେର; ଶୋକ କରିବା ତୁମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ପରମ ଭକ୍ତିରେ ଶିବଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଅ—ସେ ଶରଣାଗତଙ୍କ ଶରଣ୍ୟ।
Verse 61
एवमुक्त्वा स भगवाननुगृह्यार्जुनं प्रभुः / जगाम शङ्करपुरीं समाराधयितुं भवम्
ଏଭଳି କହି ପ୍ରଭୁ ଭଗବାନ୍ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରି, ଭବ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ଆରାଧନା କରିବା ପାଇଁ ଶଙ୍କରପୁରୀକୁ ଗଲେ।
Verse 62
पाण्डवेयो ऽपि तद् वाक्यात् संप्राप्य शरणं शिवम् / संत्यज्य सर्वकर्माणि तद्भक्तिपरमो ऽभवत्
ପାଣ୍ଡବେୟ ମଧ୍ୟ ସେହି ବାକ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଶିବଙ୍କ ଶରଣକୁ ପହଞ୍ଚିଲା; ସମସ୍ତ କର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରି ସେ ତାଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ପରମପରାୟଣ ହେଲା।
Verse 63
नार्जुनेन समः शंभोर्भक्त्या भूतो भविष्यति / मुक्त्वा सत्यवतीसूनुं कृष्णं वा देवकीसुतम्
ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିରେ ଅର୍ଜୁନ ସମାନ କେହି ଥିଲେ ନାହିଁ, ହେବେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ—ସତ୍ୟବତୀସୁନୁ (ବ୍ୟାସ) କିମ୍ବା ଦେବକୀସୁତ କୃଷ୍ଣ ବ୍ୟତୀତ।
Verse 64
तस्मै भगवते नित्यं नमः सत्याय धीमते / पाराशर्याय मुनये व्यासायामिततेजसे
ସେଇ ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପ, ପରମ ଧୀମାନ, ପାରାଶର୍ୟ ମୁନି—ଅମିତ ତେଜସ୍ବୀ ବେଦବ୍ୟାସ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଆମେ ନିତ୍ୟ ନମସ୍କାର କରୁ।
Verse 65
कृष्णद्वैपायनः साक्षाद् विष्णुरेव सनातनः / को ह्यन्यस्तत्त्वतो रुद्रं वेत्ति तं परमेश्वरम्
କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ (ବ୍ୟାସ) ସାକ୍ଷାତ୍ ସନାତନ ବିଷ୍ଣୁ ହିଁ। କାରଣ ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଅନ୍ୟ କିଏ ଜାଣିପାରିବ?
Verse 66
नमः कुरुध्वं तमृषिं कृष्णं सत्यवतीसुतम् / पाराशर्यं महात्मानं योगिनं विष्णुमव्ययम्
ସେଇ ଋଷି କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନଙ୍କୁ—ସତ୍ୟବତୀସୁତ, ପାରାଶର୍ୟ—ମହାତ୍ମା ଯୋଗୀ, ଅବ୍ୟୟ ବିଷ୍ଣୁ (ଅବତାର)ଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କର।
Verse 67
एवमुक्तास्तु मुनयः सर्व एव समीहिताः / प्रेणेमुस्तं महात्मानं व्यासं सत्यवतीसुतम्
ଏଭଳି କୁହାଯାଇଲା ପରେ, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ସମସ୍ତ ମୁନି ସେଇ ମହାତ୍ମା ସତ୍ୟବତୀସୁତ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
Frequently Asked Questions
Kali is depicted as tamas-dominated: epidemics, drought and hunger fears, ritual corruption, weakened Vedic study, social disrespect and inversion, and the proliferation of outward asceticism without inner truth—producing widespread disorder and suffering.
Reverent salutation to Rudra/Mahādeva—supported by meditation and charitable giving—is named a singular purifier in Kali, yielding the fruit of sacred actions with comparatively little effort.
It prioritizes refuge in Rudra as the supreme Lord for Kali-yuga while closing by identifying Vyāsa as Viṣṇu manifest and as the knower of Rudra’s true essence—signaling a samanvaya where supreme divinity is approached through multiple orthodox idioms rather than sectarian negation.
The yuga diagnosis is grounded in kāla’s force: dharma and conduct vary by age, yet the chapter claims that understanding one Manvantara and one Kalpa reveals the repeating structure of all cycles, enabling a principled reading of decline and restoration across time.