Adhyaya 42
Cosmic Realms Above Dhruva, the Pātālas Below, and the Foundation of Pralaya (Ananta–Kāla)
ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟର ସମାପ୍ତି-ସୂଚନା ପରେ ସୂତ ଧ୍ରୁବରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱେ ମହର୍ଲୋକ, ଜନଲୋକ, ତପୋଲୋକ ଓ ସତ୍ୟଲୋକ (ବ୍ରହ୍ମଲୋକ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କର ପରିମାଣ ଏବଂ ସେଠାରେ ବସୁଥିବା ଋଷି-ଦେବତାଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପରେ ବିଷୟ ମୋକ୍ଷତତ୍ତ୍ୱକୁ ମୁହାଁ ନେଇ—ସିଦ୍ଧ ତପସ୍ବୀ ଓ ଯୋଗୀମାନେ ‘ଏକମାତ୍ର ଦ୍ୱାର’ ଦ୍ୱାରା ପରମ ପଦ ପାଆନ୍ତି, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ହିଁ ଶଙ୍କର—ଏହି ଶୈବ-ବୈଷ୍ଣବ ସମନ୍ୱୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମପୁରୀର ଉପରେ ଅଗ୍ନିବେଷ୍ଟିତ ଦୀପ୍ତିମାନ ରୁଦ୍ରଲୋକ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ଧ୍ୟାନବିଷୟ; ନିଷ୍କାମ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ବ୍ରହ୍ମଘୋଷକ ଓ ମହାଦେବଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ପ୍ରାପ୍ୟ। ତାପରେ କଥା ପାତାଳମାନେ (ମହାତଳ ଆଦି) କୁ ଅବତରି ତାଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣ, ବୈଭବ, ନାଗ-ଅସୁର-ରାଜାଙ୍କ ନିବାସ ଓ ତଳର ନରକମାନଙ୍କ ସୂଚନା ଦିଏ। ଶେଷରେ ଜଗଦାଧାର ଅନନ୍ତ/ଶେଷକୁ ବୈଷ୍ଣବ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ କାଳାଗ୍ନିରୁଦ୍ରରୂପେ ଦେଖାଇ, ତାହାଠାରୁ କାଳ ଉଦ୍ଭବି ପ୍ରଳୟରେ ବିଶ୍ୱସଂହାର କରେ ବୋଲି ଆଧାର ସ୍ଥାପନ କରେ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच ध्रुवादूर्ध्वं महर्लोकः कोटियोजनविस्तृतः / कल्पाधिकारिणस्तत्र संस्थिता द्विजपुङ्गवाः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀକୂର୍ମପୁରାଣର ଷଟ୍ସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ପୂର୍ବବିଭାଗର ଏକଚତ୍ୱାରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ସୂତ କହିଲେ—ଧ୍ରୁବର ଉପରେ ମହର୍ଲୋକ, ଏକ କୋଟି ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ; ସେଠାରେ କଳ୍ପାଧିକାରୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ଋଷିମାନେ ନିବାସ କରନ୍ତି।
Verse 2
जनलोको महर्लोकात् तथा कोटिद्वयातमकः / सनन्दनादयस्तत्र संस्थिता ब्रह्मणः सुताः
ମହର୍ଲୋକର ଉପରେ ଜନଲୋକ ଅଛି, ଯାହା ଦୁଇ କୋଟି (ଯୋଜନ) ପରିମାଣ; ସେଠାରେ ସନନ୍ଦନ ଆଦି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଋଷିମାନେ ସ୍ଥିତ।
Verse 3
जलोकात् तपोलोकः कोटित्रयसमन्वितः / वैराजास्तत्र वै देवाः स्थिता दाहविवर्जिताः
ଜନଲୋକର ଉପରେ ତପୋଲୋକ ଅଛି, ଯାହା ତିନି କୋଟି (ଯୋଜନ) ବିସ୍ତୃତ; ସେଠାରେ ବୈରାଜ ଦେବମାନେ ସ୍ଥିତ, ଦାହ-ତାପରହିତ।
Verse 4
प्राजापत्यात् सत्यलोकः कोटिषट्केन संयुतः / अपुनर्मारकास्तत्र ब्रह्मलोकस्तु स स्मृतः
ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଲୋକର ଉପରେ ସତ୍ୟଲୋକ ଅଛି, ଯାହା ଛଅ କୋଟି (ଯୋଜନ) ବିସ୍ତୃତ; ସେଠାରେ ପୁନରାଗମନ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ—ସେହିଏ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 5
अत्र लोकगुरुर्ब्रह्मा विश्वात्मा विश्वतोमुखः / आस्ते स योगिभिर्नित्यं पीत्वा योगामृतं परम्
ଏଠାରେ ଲୋକଗୁରୁ ବ୍ରହ୍ମା—ବିଶ୍ୱାତ୍ମା, ବିଶ୍ୱତୋମୁଖ—ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ସହ ନିତ୍ୟ ବସନ୍ତି, ଯୋଗର ପରମ ଅମୃତ ପାନ କରି।
Verse 6
विशन्ति यतयः शान्ता नैष्ठिका ब्रह्मचारिणः / योगिनस्तापसाः सिद्धा जापकाः परमेष्ठिनम्
ଶାନ୍ତ ଯତି, ନୈଷ୍ଠିକ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଯୋଗୀ, ତପସ୍ୱୀ ସିଦ୍ଧ ଓ ଜପକ ଭକ୍ତମାନେ ପରମେଷ୍ଠୀ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
Verse 7
द्वारं तद्योगिनामेकं गच्छतां परमं पदम् / तत्र गत्वा न शोचन्ति स विष्णुः स च शङ्करः
ପରମ ପଦକୁ ଯାଉଥିବା ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ଦ୍ୱାର ଅଛି। ସେଠାକୁ ଯାଇ ସେମାନେ ଆଉ ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ—ସେଇ ବିଷ୍ଣୁ, ସେଇ ଶଙ୍କର।
Verse 8
सूर्यकोटिप्रतीकाशं पुरं तस्य दुरासदम् / न मे वर्णयितुं शक्यं ज्वालामालासमाकुलम्
ସେ ପୁରୀ କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଦୁରାସଦ ଥିଲା। ଜ୍ୱାଳାମାଳାରେ ଆକୁଳ—ମୁଁ ତାହା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରେ ନାହିଁ।
Verse 9
तत्र नारायणस्यापि भवनं ब्रह्मणः पुरे / शेते तत्र हरिः श्रीमान् मायी मायामयः परः
ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁରୀରେ ନାରାୟଣଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଭବନ ଅଛି। ସେଠାରେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ହରି ଶୟନ କରନ୍ତି—ମାୟାଧିପତି, ମାୟାମୟ ଭାବେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ତଥାପି ପରମ।
Verse 10
स विष्णुलोकः कथितः पुनरावृत्तिवर्जितः / यान्ति तत्र महात्मानो ये प्रपन्ना जनार्दनम्
ଏହି ବିଷ୍ଣୁଲୋକ କଥିତ—ପୁନରାବୃତ୍ତି (ପୁନର୍ଜନ୍ମ) ବିହୀନ। ଯେ ମହାତ୍ମାମାନେ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସେଠାକୁ ଯାଆନ୍ତି।
Verse 11
ऊर्ध्वं तद् ब्रह्मसदनात् पुरं ज्योतिर्मयं शुभम् / वह्निना च परिक्षिप्तं तत्रास्ते भगवान् भवः
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସଦନର ଉପରେ ଶୁଭ, ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଏକ ପୁରୀ ଅଛି। ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ପରିବେଷ୍ଟିତ ସେଠାରେ ଭଗବାନ୍ ଭବ (ଶିବ) ବିରାଜନ୍ତି।
Verse 12
देव्या सह महादेवश्चिन्त्यमानो मनीषिभिः / योगिभिः शतसाहस्त्रैर्भूतै रुद्रैश्च संवृतः
ଦେବୀ ସହିତ ମହାଦେବଙ୍କୁ ମନୀଷୀମାନେ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ। ସେ ଶତସହସ୍ର ଯୋଗୀ, ଭୂତଗଣ ଓ ରୁଦ୍ରସମୂହରେ ପରିବେଷ୍ଟିତ ଥିଲେ।
Verse 13
तत्र ते यान्ति नियता द्विजा वै ब्रह्मचारिणः / मदादेवपराः शान्तास्तापसा ब्रह्मवादिनः
ସେଠାକୁ ନିୟମନିଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀମାନେ ଯାଆନ୍ତି—ଶାନ୍ତ ତପସ୍ବୀ, ମହାଦେବପରାୟଣ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ।
Verse 14
निर्ममा निरहङ्काराः कामक्रोधविवर्जिताः / द्रक्ष्यन्ति ब्रह्मणा युक्ता रुद्रलोकः स वै स्मृतः
ଯେମାନେ ମମତା ଓ ଅହଂକାରରହିତ, କାମ-କ୍ରୋଧବିହୀନ—ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମସହ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ପରମ ଅବସ୍ଥାକୁ ଦେଖିବେ। ସେହି ଲୋକକୁ ରୁଦ୍ରଲୋକ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 15
एते सप्त महालोकाः पृथिव्याः परिकीर्तिताः / महातलादयश्चाधः पातालाः सन्ति वै द्विजाः
ପୃଥିବୀ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏହି ସାତ ମହାଲୋକ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଏବଂ ତଳେ—ମହାତଳ ଆଦି—ପାତାଳଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ।
Verse 16
महातलं च पातालं सर्वरत्नोपशोभितम् / प्रासादैर्विविधैः शुभ्रैर्देवतायतनैर्युतम्
ମହାତଳ ଓ ପାତାଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ରତ୍ନରେ ଦୀପ୍ତିମାନ; ନାନାବିଧ ଶୁଭ୍ର ପ୍ରାସାଦରେ ଶୋଭିତ ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କ ପବିତ୍ର ଆୟତନରେ ଯୁକ୍ତ।
Verse 17
अनन्तेन च संयुक्तं मुचुकुन्देन धीमता / नृपेण बलिना चैव पातालस्वर्गवासिना
ସେ ଅନନ୍ତଙ୍କ ସହ ଯୁକ୍ତ ଥିଲେ, ଧୀମାନ ମୁଚୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ସହ ମଧ୍ୟ; ଏବଂ ପାତାଳରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗସମ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରୁଥିବା ବଳବାନ ରାଜା ବଳିଙ୍କ ସହ ମଧ୍ୟ।
Verse 18
शैलं रसातलं विप्राः शार्करं हि तलातलम् / पीतं सुतलमित्युक्तं नितलं विद्रुमप्रभम् / सितं हि वितलं प्रोक्तं तलं चैव सितेतरम्
ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ରସାତଳ ଶୈଳମୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ତଲାତଳ କଙ୍କରମୟ। ସୁତଳ ପୀତବର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି ଉକ୍ତ; ନିତଳ ପ୍ରବାଳସଦୃଶ ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତ। ବିତଳ ଶ୍ୱେତ ବୋଲି ପ୍ରୋକ୍ତ, ଏବଂ ତଳ ଶ୍ୱେତେତର ବର୍ଣ୍ଣର।
Verse 19
सुपर्णेन मुनिश्रेष्ठास्तथा वासुकिना शुभम् / रसातलमिति ख्यातं तथान्यैश्च निषेवितम्
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ସେଇ ଶୁଭ ଲୋକ ‘ରସାତଳ’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ; ସୁପର୍ଣ୍ଣ (ଗରୁଡ) ଓ ବାସୁକି ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ସେବନ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି।
Verse 20
विरोचनहिरण्याक्षतक्षकाद्यैश्च सेवितम् / तलातलमिति ख्यातं सर्वशोभासमन्वितम्
ବିରୋଚନ, ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ, ତକ୍ଷକ ଆଦିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ସେଇ ଲୋକ ‘ତଲାତଳ’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶୋଭାରେ ସମନ୍ୱିତ।
Verse 21
वैनतेयादिभिश्चैव कालनेमिपुरोगमैः / पूर्वदेवैः समाकीर्णं सुतलं च तथापरैः
ସୁତଳ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ବୈନତେୟ ଆଦି, କାଳନେମିଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି, ପୂର୍ବଦେବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ।
Verse 22
नितलं यवनाद्यैश्च तारकाग्निमुखैस्तथा / महान्तकाद्यैर्नागैश्च प्रह्मादेनासुरेण च
ନିତଳ ନାମକ ପାତାଳରେ ଯବନ ଆଦି, ତାରକ ଓ ଅଗ୍ନିମୁଖ ପ୍ରମୁଖ, ମହାନ୍ତକାଦି ନାଗମାନେ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଦେ ନାମକ ଅସୁର ମଧ୍ୟ ବସନ୍ତି।
Verse 23
वितलं चैव विख्यातं कम्बलाहीन्द्रसेवितम् / महाजम्भेन वीरेण हयग्रीवेण वै तथा
ତାହାର ତଳେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବିତଳ ଲୋକ ଅଛି; ସେଠାରେ କମ୍ବଳ ଓ ଆହୀନ୍ଦ୍ର ନାଗେନ୍ଦ୍ରମାନେ ସେବାରତ, ଏବଂ ବୀର ମହାଜମ୍ଭ ଓ ହୟଗ୍ରୀବ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
Verse 24
शङ्कुकर्णेन संभिन्नं तथा नमुचिपूर्वकैः / तथान्यैर्विवधैर्नागैस्तलं चैव सुशोभनम्
ସେହି ପାତାଳ ପ୍ରଦେଶ ଶଙ୍କୁକର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ଭିଦ୍ରିତ ହେଲା, ନମୁଚି ଆଦିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ; ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ନାଗମାନଙ୍କରେ ସେ ତଳ ଅତି ଶୋଭିତ ହେଲା।
Verse 25
तेषामधस्तान्नरका मायाद्याः परिकीर्तिताः / पापिनस्तेषु पच्यन्ते न ते वर्णयितुं क्षमाः
ସେମାନଙ୍କ ତଳେ ‘ମାୟା’ ଆଦି ନରକମାନେ ପରମ୍ପରାରେ କଥିତ। ସେଠାରେ ପାପୀମାନେ ନିଜ କର୍ମଫଳରେ ଦହି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ଅସମ୍ଭବ।
Verse 26
पातालानामधश्चास्ते शेषाख्या वैष्णवी तनुः / कालाग्निरुद्रो योगात्मा नारसिंहो ऽपि माधवः
ପାତାଳମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ତଳେ ଶେଷନାମକ ବୈଷ୍ଣବୀ ତନୁ ଅବସ୍ଥିତ। ସେଇ ଯୋଗାତ୍ମା କାଳାଗ୍ନିରୁଦ୍ର; ସେଇ ମାଧବ, ନରସିଂହରୂପେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ।
Verse 27
यो ऽनन्तः पठ्येते देवो नागरूपी जनार्दनः / तदाधारमिदं सर्वं स कालाग्निमपाश्रितः
ଯେ ଦେବ ‘ଅନନ୍ତ’ ବୋଲି ପଠିତ—ନାଗରୂପ ଜନାର୍ଦନ—ତାଙ୍କ ଉପରେ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ଆଧାରିତ। ସେ କାଳାଗ୍ନିରେ ଆଶ୍ରିତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ତାହାଠାରୁ ପରେ ପରମ ଆଧାର।
Verse 28
तमाविश्य महायोगी कालस्तद्वदनोत्थितः / विषज्वालामयो ऽन्ते ऽसौ जगत् संहरति स्वयम्
ତାହାକୁ ଆବେଶ କରି ମହାଯୋଗୀ କାଳ ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ, ଶେଷେ ବିଷଜ୍ୱାଲାମୟ ଘନ ହୋଇ ସ୍ୱୟଂ ଜଗତକୁ ସଂହାର କରେ।
Verse 29
सहस्त्रमायो ऽप्रतिमः संहर्ता शङ्करोद्भवः / तामसी शांभवी मूर्तिः कालो लोकप्रकालनः
ସହସ୍ର ମାୟାଶକ୍ତିଯୁକ୍ତ, ଅପ୍ରତିମ ସଂହାରକ—ଶଙ୍କରଉଦ୍ଭବ। ତାଙ୍କ ଶାମ୍ଭବୀ ମୂର୍ତ୍ତି ତାମସୀ (ଲୟସମ୍ବନ୍ଧିତ)। ସେଇ କାଳ, ଯେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ନିୟମିତ କରି ପକ୍ୱ କରେ।
Frequently Asked Questions
It states that the ‘single gateway’ for yogins is the supreme Lord who is Viṣṇu and also Śaṅkara, and it places Nārāyaṇa’s mansion within Brahmā’s city while also describing a luminous Rudraloka above—harmonizing both as supreme-access points.
Śeṣa (Ananta) is the cosmic support and a Vaiṣṇava embodiment identified with Kālāgnirudra; Time emerges from him, becomes a fiery, poisonous force at the end, and withdraws the universe into dissolution—linking ontology (support) with eschatology (pralaya).
Not as a formal manual; however, it foregrounds brahmacarya, tapas, yoga, and desirelessness as qualifications for reaching Rudraloka/Brahmaloka and for attaining the ‘single gateway,’ anticipating later doctrinal expansions often associated with Varnāśrama discipline and Śaiva yogic frames.