Adhyaya 4

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे तृतीयो ऽध्यायः सूत उवाच श्रुत्वाऽश्रमविधिं कृत्सनमृषयो हृष्टमानसाः / नमस्कृत्य हृषीकेशं पुनर्वचनमब्रुवन्

ଏହିପରି ଶ୍ରୀକୂର୍ମପୁରାଣର ଷଟ୍ସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ପୂର୍ବବିଭାଗର ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ସୂତ କହିଲେ—ଆଶ୍ରମବିଧି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଣି ଋଷିମାନେ ହୃଷ୍ଟମନା ହେଲେ; ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ପୁନର୍ବାର କହିଲେ।

Verse 2

मुनय ऊचुः भाषितं भवता सर्वं चातुराश्रम्यमुत्तमम् / इदानीं श्रोतुमिच्छामो यथा संभवते जगत्

ମୁନିମାନେ କହିଲେ—ଆପଣ ଚାତୁରାଶ୍ରମ୍ୟର ଉତ୍ତମ ବିଧାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି। ଏବେ ଜଗତ କିପରି ସମ୍ଭବ ହୁଏ ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ।

Verse 3

कुतः सर्वमिदं जातं कस्मिंश्च लयमेष्यति / नियन्ता कश्च सर्वेषां वदस्व पुरुषोत्तम

ଏ ସମସ୍ତ କେଉଁଠୁ ଜନ୍ମିଲା, ଏବଂ ଶେଷରେ କେଉଁଠି ଲୟ ପାଇବ? ସମସ୍ତଙ୍କ ନିୟନ୍ତା କିଏ? ହେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, କହନ୍ତୁ।

Verse 4

श्रुत्वा नारायणो वाक्यमृषीणां कूर्मरूपधृक् / प्राह गम्भीरया वाचा भूतानां प्रभवाप्ययौ

ଋଷିମାନଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି କୂର୍ମରୂପଧାରୀ ନାରାୟଣ ଗମ୍ଭୀର ବାଣୀରେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ପ୍ରଳୟ କଥା କହିଲେ।

Verse 5

श्रीकूर्म उवाच महेश्वरः परो ऽव्यक्तश्चतुर्व्यूहः सनातनः / अनन्तश्चाप्रमेयश्च नियन्ता विश्वतोमुखः

ଶ୍ରୀକୂର୍ମ କହିଲେ— ମହେଶ୍ୱର ପରମ; ଅବ୍ୟକ୍ତ, ସନାତନ, ଚତୁର୍ବ୍ୟୂହରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ। ସେ ଅନନ୍ତ, ଅପ୍ରମେୟ, ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ନିୟନ୍ତା, ବିଶ୍ୱତୋମୁଖ।

Verse 6

अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम् / प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिन्तकाः

ଯେ ଅବ୍ୟକ୍ତ କାରଣତତ୍ତ୍ୱ ନିତ୍ୟ ଏବଂ ସତ୍-ଅସତ୍ ଉଭୟ ସ୍ୱଭାବମୟ, ତତ୍ତ୍ୱଚିନ୍ତକମାନେ ତାହାକୁ ‘ପ୍ରଧାନ’ କିମ୍ବା ‘ପ୍ରକୃତି’ କହନ୍ତି।

Verse 7

गन्धवर्णरसैर्हेनं शब्दस्पर्शविवर्जितम् / अजरं ध्रुवमक्षय्यं नित्यं स्वात्मन्यवस्थितम्

ସେ ଗନ୍ଧ, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ରସ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରାହ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶରହିତ; ଅଜ, ଅଜର, ଧ୍ରୁବ, ଅକ୍ଷୟ—ନିତ୍ୟ ସ୍ୱାତ୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 8

जगद्योनिर्महाभूतं परं ब्रह्म सनातनम् / विग्रहः सर्वभूतानामात्मनाधिष्ठितं महत्

ସନାତନ ପରବ୍ରହ୍ମ ହିଁ ଜଗତର ଯୋନି ଓ ମହାଭୂତ; ସେଇ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ଆଧାରଭୂତ ବିଗ୍ରହ—ଆତ୍ମାଦ୍ୱାରା ଅଧିଷ୍ଠିତ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ।

Verse 9

अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मं त्रिगुणं प्रभवाप्ययम् / असांप्रतमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत

ସେହି ବ୍ରହ୍ମ ଅନାଦି-ଅନନ୍ତ, ଅଜ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ତ୍ରିଗୁଣମୟ, ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଲୟର କାରଣ। ବର୍ତ୍ତମାନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ ଓ ଅବିଜ୍ଞେୟ; ବ୍ରହ୍ମା ପୂର୍ବରୁ ଆଦିରେ ସେଇ ଥିଲା।

Verse 10

गुणसाम्ये तदा तस्मिन् पुरुषे चात्मनि स्थिते / प्राकृतः प्रलयो ज्ञेयो यावद् विश्वसमुद्भवः

ଗୁଣମାନେ ସମ୍ୟାବସ୍ଥାକୁ ଫେରି ଆସି, ପୁରୁଷ—ଆତ୍ମା—ନିଜେ ନିଜରେ ସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ତାହାକୁ ପ୍ରାକୃତ ପ୍ରଳୟ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ବିଶ୍ୱ ପୁନଃ ଉଦ୍ଭବ ହେଉଅବଧି ଏହା ରହେ।

Verse 11

ब्राह्मी रात्रिरियं प्रोक्ता अहः सृष्टिरुदाहृता / अहर्न विद्यते तस्य न रात्रिर्ह्युपचारतः

ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ‘ରାତ୍ରି’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିକାଳକୁ ତାଙ୍କ ‘ଦିନ’ ବୋଲି ଉଦାହୃତ କରାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ସେହି ପରମତତ୍ତ୍ୱ ପାଇଁ ପ୍ରକୃତରେ ନ ଦିନ ଅଛି ନ ରାତି—ଏହା କେବଳ ଉପଚାରମାତ୍ର।

Verse 12

निशान्ते प्रतिबुद्धो ऽसौ जगदादिरनादिमान् / सर्वभूतमयो ऽव्यक्तो ह्यन्तर्यामीश्वरः परः

ରାତ୍ରିର ଶେଷରେ ସେ ଜାଗ୍ରତ ହୁଅନ୍ତି—ଜଗତର ଆଦିକାରଣ, ଅନାଦି। ସେ ସର୍ବଭୂତମୟ, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଏବଂ ଅନ୍ତରେ ବସୁଥିବା ପରମେଶ୍ୱର—ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ।

Verse 13

प्रकृतिं पुरुषं चैव प्रविश्याशु महेश्वरः / क्षोभयामास योगेन परेण परमेश्वरः

ମହେଶ୍ୱର—ପରମେଶ୍ୱର—ଶୀଘ୍ରେ ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ଉଭୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ନିଜ ପରମ ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ସେମାନଙ୍କୁ କ୍ଷୋଭିତ କରି କ୍ରିୟାଶୀଳ କଲେ।

Verse 14

यथा मदो नरस्त्रीणां यथा वा माधवो ऽनिलः / अनुप्रविष्टः क्षोभाय तथासौ योगमूर्तिमान्

ଯେପରି ମଦ ନର-ନାରୀଙ୍କ ଚିତ୍ତକୁ କ୍ଷୋଭିତ କରେ, ଏବଂ ଯେପରି ମାଧବର ବସନ୍ତ ପବନ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସବୁକୁ ଆନ୍ଦୋଳିତ କରେ, ସେପରି ଯୋଗମୂର୍ତ୍ତିମାନ ସେ ପରମତତ୍ତ୍ୱ ଅନ୍ତରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଦେହୀମାନଙ୍କ ଅନ୍ତଃକ୍ଷୋଭର କାରଣ ହୁଏ।

Verse 15

स एव क्षोभको विप्राः क्षोभ्यश्च परमेश्वरः / स संकोचविकासाभ्यां प्रधानत्वे ऽपि च स्थितः

ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର ହେଉଛନ୍ତି କ୍ଷୋଭକ ମଧ୍ୟ, କ୍ଷୋଭ୍ୟ ମଧ୍ୟ; ଏବଂ ସଂକୋଚ ଓ ବିକାଶ ଦ୍ୱାରା, ପ୍ରଧାନ (ପ୍ରକୃତି) ରୂପେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି।

Verse 16

प्रधानात् क्षोभ्यमाणाच्च तथा पुंसः पुरातनात् / प्रादुरासीन्महद् बीजं प्रधानपुरुषात्मकम्

କ୍ଷୋଭିତ ପ୍ରଧାନ (ପ୍ରକୃତି) ଠାରୁ ଏବଂ ସେଇ ପୁରାତନ ପୁରୁଷ (ଚେତନତତ୍ତ୍ୱ) ଠାରୁ, ପ୍ରଧାନ-ପୁରୁଷ ଉଭୟସ୍ୱଭାବୀ ମହାବୀଜ ‘ମହତ୍’ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା।

Verse 17

महानात्मा मतिर्ब्रह्मा प्रबुद्धिः ख्यातिरीश्वरः / प्रज्ञाधृतिः स्मृतिः संविदेतस्मादिति तत् स्मृतम्

ସେ ‘ମହାନାତ୍ମା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେଇ ମତି, ବ୍ରହ୍ମା, ପ୍ରବୁଦ୍ଧି, ଖ୍ୟାତି ଓ ଈଶ୍ୱର। ସେଇ ପ୍ରଜ୍ଞା, ଧୃତି, ସ୍ମୃତି ଓ ସଂବିଦ୍—ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକରେ ସେ ସ୍ମରଣୀୟ।

Verse 18

वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव तामसः / त्रिविधो ऽयमहङ्कारो महतः संबभूव ह

ମହତ୍ ଠାରୁ ଏହି ତ୍ରିବିଧ ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା—ସତ୍ତ୍ୱପ୍ରଧାନ ‘ବୈକାରିକ’, ରଜଃପ୍ରଧାନ ‘ତୈଜସ’, ଏବଂ ତମଃପ୍ରଧାନ ‘ଭୂତାଦି’।

Verse 19

अहङ्कारो ऽबिमानश्च कर्ता मन्ता च स स्मृतः / आत्मा च पुद्गलो जीवो यतः सर्वाः प्रवृत्तयः

ଅହଂକାର ଓ ଅଭିମାନ ସେହି ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ସ୍ମୃତ, ଯେ ନିଜକୁ କର୍ତ୍ତା ଓ ମନ୍ତା ଭାବେ ଧାରଣ କରେ। ସେଇ ଆତ୍ମା, ପୁଦ୍ଗଳ ଓ ଜୀବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଉଦ୍ଭବେ।

Verse 20

पञ्चभूतान्यहङ्कारात् तन्मात्राणि च जज्ञिरे / इन्द्रियाणि तथा देवाः सर्वं तस्यात्मजं जगत्

ଅହଂକାରଠାରୁ ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ଓ ତନ୍ମାତ୍ରା ଜନ୍ମିଲେ; ଏହିପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଏ ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ତାହାର ଆତ୍ମଜ, ଅର୍ଥାତ୍ ସନ୍ତାନରୂପେ ଜନ୍ମିଛି।

Verse 21

मनस्त्वव्यक्तजं प्रोक्तं विकारः प्रथमः स्मृतः / येनासौ जायते कर्ता भूतादींश्चानुपश्यति

ମନ ଅବ୍ୟକ୍ତଠାରୁ ଜନ୍ମିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ତାହାକୁ ପ୍ରଥମ ବିକାର ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହାଦ୍ୱାରା ଜୀବ ନିଜକୁ କର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଧାରଣ କରେ ଓ ଭୂତାଦି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନୁଭବ କରେ।

Verse 22

वैकारिकादहङ्कारात् सर्गो वैकारिको ऽभवत् / तैजसानीन्द्रियाणि स्युर्देवा वैकारिका दश

ବୈକାରିକ (ସାତ୍ତ୍ୱିକ) ଅହଂକାରଠାରୁ ବୈକାରିକ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ତୈଜସ (ରାଜସ) ଅଂଶଠାରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଅଧିଷ୍ଠାତା ଦଶ ଦେବ ବୈକାରିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 23

एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम् / भूततन्मात्रसर्गो ऽयं भूतादेरभवन् प्रजाः

ସେଠାରେ ଏକାଦଶ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ମନ ଉଦ୍ଭବିଲା; ନିଜ ଗୁଣଦ୍ୱାରା ତାହା ଦ୍ୱିବିଧ ସ୍ୱଭାବଧାରୀ। ଏହା ଭୂତ ଓ ତନ୍ମାତ୍ରାର ସର୍ଗ; ଭୂତାଦି ମୂଳଠାରୁ ପ୍ରଜାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 24

भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दमात्रं ससर्ज ह / आकाशं शुषिरं तस्मादुत्पन्नं शब्दलक्षणम्

ଭୂତାଦି (ତାମସ ଅହଂକାର) ବିକାର ପାଇ କେବଳ ଶବ୍ଦ-ତନ୍ମାତ୍ରାକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲା। ତାହାରୁ ଶବ୍ଦ-ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ, ଶୂଷିର ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

Verse 25

आकाशस्तु विकुर्वाणः स्पर्शमात्रं ससर्ज ह / वायुरुत्पद्यते तस्मात् तस्य स्पर्शो गुणो मतः

ଆକାଶ ବିକାର ପାଇ କେବଳ ସ୍ପର୍ଶ-ତନ୍ମାତ୍ରାକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ତାହାରୁ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ତେଣୁ ସ୍ପର୍ଶ ତାହାର ଗୁଣ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

Verse 26

वायुश्चापि विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह / ज्योतिरुत्पद्यते वायोस्तद्रूपगुणमुच्यते

ବାୟୁ ମଧ୍ୟ ବିକାର ପାଇ କେବଳ ରୂପ-ତନ୍ମାତ୍ରାକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ବାୟୁରୁ ଜ୍ୟୋତି (ଅଗ୍ନି/ତେଜ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ରୂପ ତାହାର ଗୁଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 27

ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह / संभवन्ति ततो ऽम्भांसि रसाधाराणि तानि तु

ଜ୍ୟୋତି (ତେଜ) ମଧ୍ୟ ବିକାର ପାଇ କେବଳ ରସ-ତନ୍ମାତ୍ରାକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ତାହାରୁ ଜଳମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି—ସେମାନେ ରସାଧାର ଜଳ।

Verse 28

आपश्चापि विकुर्वन्त्यो गन्धमात्रं ससर्जिरे / संघातो जायते तस्मात् तस्य गन्धो गुणो मतः

ଜଳମାନେ ମଧ୍ୟ ବିକାର ପାଇ କେବଳ ଗନ୍ଧ-ତନ୍ମାତ୍ରାକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ତାହାରୁ ସଂଘାତ (ଘନତା/ଠୋସପନ) ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ତେଣୁ ଗନ୍ଧ ତାହାର ଗୁଣ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

Verse 29

आकाशं शब्दमात्रं यत् स्पर्शमात्रं समावृणोत् / द्विगुणस्तु ततो वायुः शब्दस्पर्शात्मको ऽभवत्

ଆକାଶର ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ ଶବ୍ଦ; ସେହି ଆକାଶ ସ୍ପର୍ଶ-ଗୁଣରେ ଆବୃତ ହେଲେ, ତାହାରୁ ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ—ଦୁଇ ଗୁଣବିଶିଷ୍ଟ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

Verse 30

रूपं तथैवाविशतः शब्दस्पर्शौ गुणावुभौ / त्रिगुणः स्यात् ततो वह्निः स शब्दस्पर्शरूपवान्

ତାପରେ ରୂପ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କଲା; ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ—ଏହି ଦୁଇ ଗୁଣ ସହିତ. ତେଣୁ ତାହାରୁ ତ୍ରିଗୁଣୀ ବହ୍ନି (ଅଗ୍ନି) ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା—ଶବ୍ଦ-ସ୍ପର୍ଶ-ରୂପବାନ।

Verse 31

शब्द स्पर्शश्च रूपं च रसमात्रं समाविशन् / तस्माच्चतुर्गुणा आपो विज्ञेयास्तु रसात्मिकाः

ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ ଓ ରସ-ତନ୍ମାତ୍ରା ପ୍ରବେଶ କଲେ, ତାହାରୁ ଆପଃ (ଜଳ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହାକୁ ଚତୁର୍ଗୁଣୀ ଓ ରସାତ୍ମକ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 32

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धं समाविशन् / तसमात् पञ्चगुणा भूमिः स्थूला भूतेषु शब्द्यते

ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ, ଗନ୍ଧ—ଏ ସବୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ତେଣୁ ପଞ୍ଚଗୁଣୀ ଭୂମି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେହିଏ ସର୍ବାଧିକ ସ୍ଥୂଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 33

शान्ता घोराश्च मूढाश्च विशेषास्तेन ते स्मृताः / परस्परानुप्रवेशाद् धारयन्ति परस्परम्

ଏହିହେତୁ ସେମାନେ ଶାନ୍ତ, ଘୋର ଓ ମୂଢ—ଏମିତି ବିଶେଷ ଭାବରେ ସ୍ମୃତ; ପରସ୍ପର ଅନୁପ୍ରବେଶରୁ ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 34

एते सप्त महात्मानो ह्यन्योन्यस्य समाश्रयात् / नाशक्नुवन् प्रजाः स्त्रष्टुमसमागम्य कृत्स्नशः

ଏହି ସାତ ମହାତ୍ମା ପରସ୍ପର ଆଶ୍ରୟରେ ନିର୍ଭର ଥିଲେ; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏକତ୍ର ନ ହେଉଅବଧି ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 35

पुरुषाधिष्ठितात्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च / महादादयो विशेषान्ता ह्मण्डमुत्पादयन्ति ते

ପୁରୁଷଙ୍କ ଅଧିଷ୍ଠାନ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ (ପ୍ରକୃତି)ର ଅନୁଗ୍ରହଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ମହତ୍ ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଏକତ୍ର ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି।

Verse 36

एककालसमुत्पन्नं जलबुद्बुदवच्च तत् / विशेषेभ्यो ऽण्डमभवद् बृहत् तदुदकेशयम्

ଏହା ଏକେ ସମୟରେ ଜଳର ବୁଦ୍ବୁଦ ପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ବିଶେଷ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ ନେଇ ବିଶାଳ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡ ହେଲା ଏବଂ ସେହି ମହା ଅଣ୍ଡ ଜଳରେ ଶୟନ କଲା।

Verse 37

तस्मिन् कार्यस्य करणं संसिद्धिः परमेष्ठिनः / प्राकृते ऽण्डे विवृत्तः स क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः

ସେହି ଅଣ୍ଡର ଭିତରେ ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟର ଉପାୟ ଓ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରକଟ ହେଲା। ପ୍ରାକୃତ ଅଣ୍ଡରେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ, ଯିଏ ‘ବ୍ରହ୍ମା’ ନାମରେ ପରିଚିତ।

Verse 38

स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते / आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत

ସେଇ ପ୍ରଥମ ଶରୀରଧାରୀ; ସେଇ ‘ପୁରୁଷ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଭୂତମାନଙ୍କର ଆଦିକର୍ତ୍ତା ହୋଇ ସେ ବ୍ରହ୍ମା ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 39

यमाहुः पुरुषं हंसं प्रधानात् परतः स्थितम् / हिरण्यगर्भं कपिलं छन्दोमूर्ति सनातनम्

ତାଙ୍କୁ ପରମ ପୁରୁଷ—ହଂସ—ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେ ପ୍ରଧାନ (ପ୍ରକୃତି) ଠାରୁ ପରେ ଅବସ୍ଥିତ; ସେଇ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, କପିଳ, ଛନ୍ଦୋମୂର୍ତ୍ତି ସନାତନ।

Verse 40

मेरुरुल्बमभूत् तस्य जरायुश्चापि पर्वताः / गर्भोदकं समुद्राश्च तस्यासन् परमात्मनः

ସେଇ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ପାଇଁ ମେରୁ ଗର୍ଭକୋଷ (ଉଲ୍ବ) ହେଲା; ପର୍ବତମାନେ ଆବରଣ-ଝିଲ୍ଲୀ (ଜରାୟୁ) ହେଲେ; ସମୁଦ୍ରମାନେ ତାଙ୍କର ଗର୍ଭୋଦକ—ଗର୍ଭଜଳ—ହେଲେ।

Verse 41

तस्मिन्नण्डे ऽभवद् विश्वं सदेवासुरमानुषम् / चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना

ସେଇ ଅଣ୍ଡର ଭିତରେ ଦେବ-ଅସୁର-ମାନବ ସହିତ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ, ନକ୍ଷତ୍ର, ଗ୍ରହ ଏବଂ ବାୟୁ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲେ।

Verse 42

अद्भिर्दशगुणाभिश्च बाह्यतो ऽण्डं समावृतम् / आपो दशगुणेनैव तेजसा बाह्यतो वृताः

ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ବାହାରୁ ଦଶଗୁଣ ପରିମାଣର ଜଳଦ୍ୱାରା ଆବୃତ; ଏବଂ ସେଇ ଜଳ ମଧ୍ୟ ଦଶଗୁଣ ହୋଇ ବାହାରୁ ତେଜ (ଅଗ୍ନି) ଦ୍ୱାରା ଘେରା।

Verse 43

तेजो दशगुणेनैव बाह्यतो वायुनावृतम् / आकाशेनावृतो वायुः खं तु भूतादिनावृतम्

ତେଜ ମଧ୍ୟ ଦଶଗୁଣ ହୋଇ ବାହାରୁ ବାୟୁଦ୍ୱାରା ଆବୃତ; ବାୟୁ ଆକାଶଦ୍ୱାରା ଆବୃତ; ଏବଂ ଆକାଶ ଭୂତାଦି—ତତ୍ତ୍ୱମୂଳ କାରଣ—ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ।

Verse 44

भूतादिर्महता तद्वदव्यक्तेनावृतो महान् / एते लोका महात्मनः सर्वतत्त्वाभिमानिनः

ହେ ମହାତ୍ମନ୍! ଭୂତାଦି ତତ୍ତ୍ୱସମୂହ ମହତ୍‌ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ; ଏବଂ ମହତ୍‌ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଅବ୍ୟକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ହେ ଉଦାରଚିତ୍ତ! ଏହି ଲୋକମାନେ ସର୍ବତତ୍ତ୍ୱାଭିମାନରେ ବ୍ୟାପ୍ତ।

Verse 45

वसन्ति तत्र पुरुषास्तदात्मानो व्यवस्थिताः / ईश्वरा योगधर्माणो ये चान्ये तत्त्वचिन्तकाः

ସେଠାରେ ପୁରୁଷମାନେ—ସେହି ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପରେ ସ୍ଥିତ—ଦୃଢ଼ଭାବେ ବସନ୍ତି। ସେଠାରେ ଯୋଗଧର୍ମଯୁକ୍ତ ଈଶ୍ୱରସ୍ୱରୂପମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱଚିନ୍ତକ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି।

Verse 46

सर्वज्ञाः शान्तरजसो नित्यं मुदितमानसाः / एतैरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर्वृतम्

ସେମାନେ ସର୍ବଜ୍ଞ; ରଜସ୍‌ର ଚଞ୍ଚଳତା ଶାନ୍ତ; ଏବଂ ମନ ସଦା ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ପ୍ରଶାନ୍ତ। ମୁନିମାନେ କହନ୍ତି—ଏହି ଅଣ୍ଡ (ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ) ସାତ ପ୍ରାକୃତ ଆବରଣରେ ଆବୃତ।

Verse 47

एतावच्छक्यते वक्तुं मायैषा गहना द्विजाः / एतत् प्राधानिकं कार्यं यन्मया बीजमीरितम् / प्रजापतेः परा मूर्तिरितीयं वैदिकी श्रुतिः

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ! ଏତିକି ମାତ୍ର କୁହାଯାଇପାରେ—ଏହି ମାୟା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗହନ। ଏହା ପ୍ରଧାନ (ପ୍ରକୃତି) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ; ଯେ ବୀଜକୁ ମୁଁ ଘୋଷଣା କରିଛି। ଏବଂ ବୈଦିକ ଶ୍ରୁତି କହେ—ଏହା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପରମ ମୂର୍ତ୍ତି।

Verse 48

ब्रह्माण्डमेतत् सकलं सप्तलोकतलान्वितम् / द्वितीयं तस्य देवस्य शरीरं परमेष्ठिनः

ଏହି ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ—ସପ୍ତ ଲୋକ ଓ ତଳଲୋକ ସହିତ—ସେହି ଦିବ୍ୟ ପରମେଶ୍ୱର (ପରମେଷ୍ଠିନ୍)ଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶରୀର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 49

हिरण्यगर्भो भगवान् ब्रह्मा वै कनकाण्डजः / तृतीयं भगवद्रूपं प्राहुर्वेदार्थवेदिनः

ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ—ଭଗବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା, କନକାଣ୍ଡଜ—କୁ ବେଦାର୍ଥବେଦିନମାନେ ଭଗବାନଙ୍କ ତୃତୀୟ ରୂପ ବୋଲି ପ୍ରଖ୍ୟା କରନ୍ତି।

Verse 50

रजोगुणमयं चान्यद् रूपं तस्यैव धीमतः / चतुर्मुखः स भगवान् जगत्सृष्टौ प्रवर्तते

ସେହି ପରମ ଧୀମାନ୍ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଏକ ରୂପ ରଜୋଗୁଣମୟ; ସେଇ ଚତୁର୍ମୁଖ ଭଗବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ହୋଇ ଜଗତ୍ସୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 51

सृष्टं च पाति सकलं विश्वात्मा विश्वतोमुखः / सत्त्वं गुणमुपाश्रित्य विष्णुर्विश्वेश्वरः स्वयम्

ସ୍ୱୟଂ ବିଷ୍ଣୁ—ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ଓ ବିଶ୍ୱତୋମୁଖ—ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ ଆଶ୍ରୟ କରି ସମଗ୍ର ସୃଷ୍ଟ ଜଗତକୁ ପାଳନ କରନ୍ତି।

Verse 52

अन्तकाले स्वयं देवः सर्वात्मा परमेश्वरः / तमोगुणं समाश्रित्य रुद्रः संहरते जगत्

ଅନ୍ତକାଳେ ସେଇ ଦେବ—ପରମେଶ୍ୱର, ସର୍ବାତ୍ମା—ତମୋଗୁଣ ଆଶ୍ରୟ କରି ରୁଦ୍ର ହୋଇ ଜଗତ୍‌କୁ ସଂହାର କରନ୍ତି।

Verse 53

एको ऽपि सन्महादेवस्त्रिधासौ समवस्थितः / सर्गरक्षालयगुणैर्निर्गुणो ऽपि निरञ्जनः / एकधा स द्विधा चैव त्रिधा च बहुधा पुनः

ଶୁଭ ମହାଦେବ ସତ୍ୟରେ ଏକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ତ୍ରିଧା ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ। ସର୍ଗ, ରକ୍ଷା ଓ ଲୟ କାର୍ଯ୍ୟଦ୍ୱାରା ସେ ଯେନ ଗୁଣଯୁକ୍ତ ପ୍ରତୀତ, କିନ୍ତୁ ସେ ନିର୍ଗୁଣ ଓ ନିରଞ୍ଜନ। ସେ ଏକ; ପୁନଃ ଦ୍ୱିଧା, ତ୍ରିଧା ଏବଂ ଆଉ ବହୁଧା ହୁଅନ୍ତି।

Verse 54

योगेश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च / नानाकृतिक्रियारूपनामवन्ति स्वलीलया

ଯୋଗେଶ୍ୱର ନିଜ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳାରେ ଶରୀରମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନ ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କୁ ନାନା ରୂପ, କ୍ରିୟା, ଲକ୍ଷଣ ଓ ନାମ ଦିଅନ୍ତି।

Verse 55

हिताय चैव भक्तानां स एव ग्रसते पुनः / त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैकाल्ये संप्रवर्तते / सृजते ग्रसते चैव वीक्षते च विशेषतः

ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ସେଇ ପ୍ରଭୁ ପୁନଃ ଜଗତକୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଲୟ କରନ୍ତି। ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ତ୍ରିଧା ବିଭଜି ତ୍ରିକାଳରେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି—ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଗ୍ରସନ୍ତି, ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ସଚେତନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରନ୍ତି।

Verse 56

यस्मात् सृष्ट्वानुगृह्णाति ग्रसते च पुनः प्रजाः / गुणात्मकत्वात् त्रैकाल्ये तस्मादेकः स उच्यते

ଯେହେତୁ ସେ ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ପରେ ଅନୁଗ୍ରହପୂର୍ବକ ଧାରଣ-ପୋଷଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ପୁନଃ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ଲୟ କରନ୍ତି; ଗୁଣସାରସ୍ୱରୂପ ହୋଇ ତ୍ରିକାଳରେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି—ତେଣୁ ସେ ଏକ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।

Verse 57

अग्रे हिरण्यगर्भः स प्रादुर्भूतः सनातनः / आदित्वादादिदेवो ऽसौ अजातत्वादजः स्मृतः

ଆଦିରେ ସେ ସନାତନ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ। ପ୍ରଥମ ଥିବାରୁ ସେ ଆଦିଦେବ, ଏବଂ ଅଜନ୍ମା ଥିବାରୁ ‘ଅଜ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 58

पातियस्मात् प्रजाः सर्वाः प्रजापतिरिति स्मृतः / देवेषु च महादेवो माहदेव इति स्मृतः

ଯେହେତୁ ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ପାଳନ-ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ତେଣୁ ‘ପ୍ରଜାପତି’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ମହାଦେବ ଥିବାରୁ ‘ମାହାଦେବ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 59

बृहत्त्वाच्च स्मृतो ब्रह्मा परत्वात् परमेश्वरः / वशित्वादप्यवश्यत्वादीश्वरः परिभाषितः

ତାଙ୍କର ବୃହତ୍ତ୍ୱ ହେତୁ ସେ ‘ବ୍ରହ୍ମା’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ; ପରତ୍ୱ ହେତୁ ‘ପରମେଶ୍ୱର’ କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନ ଅଧିପତ୍ୟ ଓ କାହାର ବଶ ନ ହେବାରୁ ସେ ‘ଇଶ୍ୱର’ ଭାବେ ପରିଭାଷିତ।

Verse 60

ऋषिः सर्वत्रगत्वेन हरिः सर्वहरो यतः / अनुत्पादाच्च पूर्वत्वात् स्वयंभूरिति स स्मृतः

ସର୍ବତ୍ର ଗମନ କରିବାରୁ ସେ ‘ଋଷି’; ସବୁକିଛି ହରଣ କରିବାରୁ ‘ହରି’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ଅନୁତ୍ପନ୍ନ ଓ ସର୍ବପୂର୍ବ ଥିବାରୁ ସେ ‘ସ୍ୱୟଂଭୂ’—ସ୍ୱୟଂଜାତ—ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 61

नराणामयनो यस्मात् तेन नारायणः स्मृतः / हरः संसारहरणाद् विभुत्वाद् विष्णुरुच्यते

ଯେହେତୁ ସମସ୍ତ ନରମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଓ ପରମ ଗତି (ଅୟନ) ସେ, ତେଣୁ ସେ ‘ନାରାୟଣ’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ସଂସାର ହରଣ କରିବାରୁ ‘ହର’; ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଭୁତ୍ୱରୁ ‘ବିଷ୍ଣୁ’ ବୋଲି ଉଚ୍ୟ।

Verse 62

भगवान् सर्वविज्ञानादवनादोमिति स्मृतः / सर्वज्ञः सर्वविज्ञानात् सर्वः सर्वमयो यतः

ସର୍ବବିଜ୍ଞାନ ଓ ସର୍ବରକ୍ଷଣ ହେତୁ ସେ ‘ଭଗବାନ୍’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ; ସେ ‘ଓଁ’ ମଧ୍ୟ। ସର୍ବବିଜ୍ଞାନରୁ ସେ ‘ସର୍ବଜ୍ଞ’; ଏବଂ ସର୍ବମୟ ଥିବାରୁ ସେ ‘ସର୍ବ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 63

शिवः स निर्मलो यस्माद् विभुः सर्वगतो यतः / तारणात् सर्वदुः खानां तारकः परिगीयते

ନିର୍ମଳ ଓ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ଥିବାରୁ ସେ ‘ଶିବ’; ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ ଥିବାରୁ ‘ବିଭୁ’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ପାର କରାଇବାରୁ ସେ ‘ତାରକ’—ଉଦ୍ଧାରକ—ବୋଲି ପରିଗୀତ।

Verse 64

बहुनात्र किमुक्तेन सर्वं ब्रह्ममयं जगत् / अनेकभेदभिन्नस्तु क्रीडते परमेश्वरः

ଏଠାରେ ଅଧିକ କହିବାର କି ଆବଶ୍ୟକ? ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ବ୍ରହ୍ମମୟ; ତଥାପି ପରମେଶ୍ୱର ଅନେକ ଭେଦରେ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ପରି ଦିବ୍ୟ ଲୀଳା କରନ୍ତି।

Verse 65

इत्येष प्राकृतः सर्गः संक्षेपात् कथितो मया / अबुद्धिपूर्वको विप्रा ब्राह्मीं सृष्टिं निबोधत

ଏହିପରି ପ୍ରାକୃତ ସର୍ଗକୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲି। ଏବେ, ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ଅବୁଦ୍ଧିପୂର୍ବକ ପ୍ରେରଣାରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ବ୍ରାହ୍ମୀ ସୃଷ୍ଟିକୁ ବୁଝ।