Uttara-bhāga: Entry into Liberating Knowledge (Brahma-vidyā) and Śiva–Viṣṇu Samanvaya

ଉପରିଭାଗ (ଉତ୍ତରଭାଗ) ସୃଷ୍ଟି‑ବର୍ଣ୍ଣନା ଓ ମନ୍ୱନ୍ତର‑ଗଣନାରୁ ମୁହଁ ଫେରାଇ, ସଂସାର‑ବନ୍ଧନ ନାଶକାରୀ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ପ୍ରତି କଥାକୁ ନେଇଯାଏ। ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଠାରୁ ସୃଷ୍ଟି‑ବିସ୍ତାର ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ‑ପ୍ରସାର ଶୁଣି ଋଷିମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି; ପରେ ସେମାନେ “ଅନୁତ୍ତର ଜ୍ଞାନ” ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି—ଯାହାର ଏକମାତ୍ର ବିଷୟ ବ୍ରହ୍ମ, ଏବଂ ଯାହାଦ୍ୱାରା ପରମ ସତ୍ୟର ସାକ୍ଷାତ୍କାର ସମ୍ଭବ। କଥାର ପରିବେଶ ଗଭୀର ହୁଏ: ଯଜ୍ଞୀୟ ସତ୍ରରେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଆଗମନ, ଶ୍ରଦ୍ଧାଭରା ସ୍ୱାଗତ, ଏବଂ କୂର୍ମ‑ପ୍ରବାହରେ ପୂର୍ବେ ପ୍ରକାଶିତ ମୋକ୍ଷ‑ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦିବ୍ୟ ଉପଦେଶ ପ୍ରସାର କରିବାକୁ ତାଙ୍କ ସମ୍ମତି। ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନ କେବଳ ତତ୍ତ୍ୱଚର୍ଚ୍ଚା ନୁହେଁ; ଉପାସନା, ବୈରାଗ୍ୟ, ଧ୍ୟାନ ଓ ସାଧନା ସହିତ ମୁକ୍ତିମାର୍ଗର ପ୍ରକାଶ। ବ୍ୟାସ ବଦରିକାଶ୍ରମର ଏକ ଆଦର୍ଶ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ସନତ୍କୁମାର ଆଦି ଯୋଗାଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ନର‑ନାରାୟଣଙ୍କୁ ନିକଟିତ ହୋଇ କାରଣତତ୍ତ୍ୱ, ଜନ୍ମାନ୍ତରଗାମୀ ଜୀବତତ୍ତ୍ୱ, ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ, ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷୋପାୟ ବିଷୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଚାହାନ୍ତି। ଏଠାରେ ବେଦାନ୍ତୀୟ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ସହ ଯୋଗସାଧନା ଓ ପାଶୁପତ‑ଯୋଗ ପରି ଶୈବ ସାଧନତତ୍ତ୍ୱର ମହିମା ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ। ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହାଦେବଙ୍କ ଯୁଗପତ୍ ସନ୍ନିଧିରେ ସମନ୍ୱୟର ଶିଖର ଦେଖାଯାଏ। ବିଷ୍ଣୁ ଶିବଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି—ଶିବ ଯେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଣନ୍ତି, ସେହି ଜ୍ଞାନ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶ କରିବାକୁ। ଏଭଳି କୂର୍ମପୁରାଣର ବିଶେଷ “ଶିବ‑ବିଷ୍ଣୁ ସମନ୍ୱୟ” ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ—ବୈଷ୍ଣବ ଭକ୍ତି, ଶୈବ ପ୍ରକାଶନ ଓ ଯୋଗ‑ବେଦାନ୍ତୀୟ ମୁକ୍ତିମାର୍ଗର ଅପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧୀ ଏକତ୍ୱ, ଏବଂ ଈଶ୍ୱରଗୀତା‑ଭାବରେ ପରମେଶ୍ୱର‑ଏକତ୍ୱବୋଧ।