Adhyaya 5

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वंविभागे चतुर्थो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच स्वयंभुवो विवृत्तस्य कालसंख्या द्विजोत्तमाः / न शक्यते समाख्यातुं बहुवर्षैरपि स्वयम्

ଏହିପରି ଶ୍ରୀକୂର୍ମପୁରାଣର ଷଟ୍ସାହସ୍ତ୍ରୀ ସଂହିତାର ପୂର୍ବବିଭାଗରେ ଚତୁର୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟ। ଶ୍ରୀକୂର୍ମ କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ, ସ୍ୱୟଂଭୁବ (ମନୁ) ଚକ୍ରର ବିସ୍ତାରର କାଳସଂଖ୍ୟାକୁ ବହୁବର୍ଷ କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ପକ୍ଷରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

Verse 2

कालसंख्या समासेन परार्धद्वयकल्पिता / स एव स्यात् परः कालः तदन्ते प्रतिसृज्यते

ସଂକ୍ଷେପରେ କାଳସଂଖ୍ୟା ଦୁଇ ପରାର୍ଧରେ କଳ୍ପିତ। ସେହିଟି ପରମ କାଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତାହାର ଶେଷରେ ପୁନର୍ବାର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

Verse 3

निजेन तस्य मानेन आयुर्वर्षशतं स्मृतम् / तत् पराख्यं तदर्धं च परार्धमभिदीयते

ନିଜ ମାନ ଅନୁସାରେ ତାହାର ଆୟୁ ଶତବର୍ଷ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ତାହା ‘ପର’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ତାହାର ଅର୍ଧ ‘ତଦର୍ଧ’, ଏବଂ ତାହାର ମଧ୍ୟ ଅର୍ଧ ‘ପରାର୍ଧ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 4

काष्ठा पञ्चदश ख्याता निमेषा द्विजसत्तमाः / काष्ठास्त्रिंशत् कला त्रिंशत् कला मौहूर्तिकी गतिः

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ପନ୍ଦର ନିମେଷରେ ଏକ କାଷ୍ଠା ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତିରିଶ କାଷ୍ଠାରେ ଏକ କଳା; ତିରିଶ କଳା ମିଶି ‘ମୁହୂର୍ତ୍ତ’ ନାମକ କାଳଗତି (ମାପ) ହୁଏ।

Verse 5

तावत्संख्यैरहोरात्रं मुहूर्तैर्मानुषं स्मृतम् / अहोरात्राणि तावन्ति मासः पक्षद्वयात्मकः

ସେହି ସଂଖ୍ୟକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମାନବ ଅହୋରାତ୍ର (ଦିନ-ରାତି) ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏବଂ ସେହି ସଂଖ୍ୟକ ଅହୋରାତ୍ରରେ ଦୁଇ ପକ୍ଷଯୁକ୍ତ ମାସ ଗଠିତ ହୁଏ।

Verse 6

तैः षड्भिरयनं वर्षं द्वे ऽयने दक्षिणोत्तरे / अयनं दक्षिणं रात्रिर्देवानामुत्तरं दिनम्

ସେହି ଛଅ ଋତୁଦ୍ୱାରା ଅୟନ ହୋଇ ବର୍ଷ ହୁଏ; ଦୁଇ ଅୟନ—ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର। ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଦେବମାନଙ୍କର ରାତ୍ରି, ଉତ୍ତରାୟନ ତାଙ୍କର ଦିନ।

Verse 7

दिव्यैर्वर्षसहस्त्रैस्तु कृतत्रेतादिसंज्ञितम् / चतुर्युगं द्वादशभिः तद्विभागं निबोधत

ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷର ସହସ୍ରଦ୍ୱାରା ପରିମିତ କୃତ, ତ୍ରେତା ଆଦି ସଂଜ୍ଞିତ ଯୁଗଚକ୍ରକୁ ‘ଚତୁର୍ୟୁଗ’ କୁହାଯାଏ। ତାହାର ବିଭାଗ ଦ୍ୱାଦଶ ଭାଗର—ଏହା ଜାଣ।

Verse 8

चत्वार्याहुः सहस्त्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् / तस्य तावच्छती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च कृतस्य तु

ସେମାନେ କହନ୍ତି କୃତ (ସତ୍ୟ) ଯୁଗ ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷର। ତାହାର ଆରମ୍ଭ ସନ୍ଧ୍ୟା ସେତେଇ ଶତକର; ଏବଂ କୃତ ଯୁଗର ଅନ୍ତ୍ୟ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ମଧ୍ୟ ସେତେଇ ଶତକର ବୋଲି ମନାଯାଏ।

Verse 9

त्रिशती द्विशती सन्ध्या तथा चैकशती क्रमात् / अंशकं षट्शतं तस्मात् कृसन्ध्यांशकं विना

କ୍ରମାନୁସାରେ ସନ୍ଧ୍ୟା-ଉପାସନା ତିନିଶେ, ଦୁଇଶେ ଏବଂ ପରେ ଏକଶେ ଜପରେ ବିଧିତ। ତେଣୁ କୃ-ସନ୍ଧ୍ୟା ଅଂଶ ବିନା ମୋଟ ଛଅଶେ ଅଂଶ ହୁଏ।

Verse 10

त्रिद्व्येकसाहस्त्रमतो विना सन्ध्यांशकेन तु / त्रेताद्वापरतिष्याणां कालज्ञाने प्रकीर्तितम्

ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ବିନା କାଳଜ୍ଞାନରେ କୁହାଯାଇଛି—ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ ତିଷ୍ୟ (କଳି) ଯୁଗ କ୍ରମେ ତିନି, ଦୁଇ ଓ ଏକ ହଜାର (ବର୍ଷ) ଅଟେ।

Verse 11

एतद् द्वादशसाहस्त्रं साधिकं परिकल्पितम् / तदेकसप्ततिगुणं मनोरन्तरमुच्यते

ଏହି (ଚକ୍ର) ଅଳ୍ପ ଅଧିକ ଅଂଶ ସହିତ ଦ୍ୱାଦଶ ହଜାର (ବର୍ଷ) ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ଏହାର ଏକହତ୍ତର ଗୁଣକୁ ‘ମନ୍ୱନ୍ତର’ କୁହାଯାଏ।

Verse 12

ब्रह्मणो दिवसे विप्रा मनवः स्युश्चतुर्दश / स्वायंभुवादयः सर्वे ततः सावर्णिकादयः

ହେ ବିପ୍ରମାନେ! ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଦିନରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ମନୁ ଥାନ୍ତି। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ପରେ ସାବର୍ଣ୍ଣି ଆଦି କ୍ରମରେ ଗଣାଯାନ୍ତି।

Verse 13

तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपर्वता / पूर्णं युगसहस्त्रं वै परिपाल्या नरेश्वरैः

ସେହି ନରେଶ୍ୱରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ—ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ଓ ପର୍ବତସହିତ—ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ହଜାର ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଳିତ ଓ ରକ୍ଷିତ ହେବା ଥିଲା।

Verse 14

मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि वै / व्याख्यातानि न संदेहः कल्पं कल्पेन चैव हि

ଗୋଟିଏ ମନ୍ୱନ୍ତରକୁ ମାତ୍ର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତରକାଳ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଯାଏ—ସନ୍ଦେହ କରନି। ଏହିପରି ଗୋଟିଏ କଳ୍ପ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ ଅନ୍ୟ କଳ୍ପମାନେ ମଧ୍ୟ ବୁଝାଯାନ୍ତି।

Verse 15

ब्राह्ममेकमहः कल्पस्तावती रात्रिरिष्यते / चतुर्युगसहस्त्रं तु कल्पमाहुर्मनीषिणः

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗୋଟିଏ ଦିନକୁ ‘କଳ୍ପ’ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ସେତେଇ ଦୀର୍ଘ ସମୟକୁ ତାଙ୍କର ରାତ୍ରି ମନାଯାଏ। ମୁନିମାନେ କହନ୍ତି—ଗୋଟିଏ କଳ୍ପ ହେଉଛି ଚତୁର୍ୟୁଗର ହଜାର ଆବର୍ତ୍ତ।

Verse 16

त्रीणि कल्पशतानि स्युः तथा षष्टिर्द्विजोत्तमाः / ब्रह्मणः कथितं वर्षं पराख्यं तच्छतं विदुः

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ! ତିନିଶେ କଳ୍ପ ଏବଂ ଅଧିକ ଷାଠିଏ କଳ୍ପ—ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ‘ପରାଖ୍ୟ’ ନାମକ ଗୋଟିଏ ବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏହାକୁ ‘ଶତ’ ଗଣନାର ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି।

Verse 17

तस्यान्ते सर्वतत्त्वानां स्वहेतौ प्रकृतौ लयः / तेनायं प्रोच्यते सद्भिः प्राकृतः प्रतिसंचरः

ସେହି ଚକ୍ରର ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ନିଜ କାରଣରୂପ ପ୍ରକୃତିରେ ଲୟ ପାଉଥାନ୍ତି। ତେଣୁ ସଜ୍ଜନମାନେ ଏହାକୁ ‘ପ୍ରାକୃତ ପ୍ରତିସଂଚର’—ଅର୍ଥାତ୍ ଆଦି ପ୍ରକୃତିକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ—ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 18

ब्रह्मनारायणेशानां त्रयाणां प्रकृतौ लयः / प्रोच्यते कालयोगेन पुनरेव च संभवः

ବ୍ରହ୍ମା, ନାରାୟଣ ଓ ଈଶାନ (ଶିବ)—ଏ ତିନିଜଣଙ୍କର ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତିରେ ଲୟ କାଳଯୋଗରେ କୁହାଯାଏ; ଏବଂ କାଳସଂଯୋଗରେ ସେମାନେ ପୁନର୍ବାର ସମ୍ଭବ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 19

एवं ब्रह्मा च भूतानि वासुदेवो ऽपि शङ्करः / कालेनैव तु सृज्यन्ते स एव ग्रसते पुनः

ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଭୂତ-ପ୍ରାଣୀ, ବାସୁଦେବ ଏବଂ ଶଙ୍କର ମଧ୍ୟ କେବଳ କାଳଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି; ଏହି କାଳ ହିଁ ପୁନଃ ସେମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରସେ।

Verse 20

अनादिरेष भगवान् कालो ऽनन्तो ऽजरो ऽमरः / सर्वगत्वात् स्वतन्त्रत्वात् सर्वात्मासौ महेश्वरः

ଏହି ଭଗବାନ କାଳ ଅନାଦି, ଅନନ୍ତ, ଅଜର ଓ ଅମର। ସର୍ବଗତ ଓ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଥିବାରୁ ସେଇ ମହେଶ୍ୱର ସମସ୍ତଙ୍କ ଅନ୍ତରାତ୍ମା।

Verse 21

ब्रह्माणो बहवो रुद्रा ह्यन्ये नारायणादयः / एको हि भगवानीशः कालः कविरिति श्रुति

ବହୁ ବ୍ରହ୍ମା ଅଛନ୍ତି, ବହୁ ରୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ନାରାୟଣାଦି ଅନ୍ୟ ଦେବାଧିପତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଭଗବାନ ଈଶ ଏକମାତ୍ର—ସେଇ କାଳ, ସର୍ବଜ୍ଞ ଦ୍ରଷ୍ଟା—ଏହିପରି ଶ୍ରୁତି କହେ।

Verse 22

एकमत्र व्यतीतं तु परार्धं ब्रह्मणो द्विजाः / सांप्रतं वर्तते तद्वत् तस्य कल्पो ऽयमष्टमः

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟର ଗୋଟିଏ ପରାର୍ଧ ଅତୀତ ହୋଇଛି; ଏବଂ ସେହିପରି ଅନ୍ୟ ପରାର୍ଧ ବର୍ତ୍ତମାନ ଚାଲିଛି—ସେଇ କ୍ରମରେ ଏହା ଅଷ୍ଟମ କଳ୍ପ।

Verse 23

यो ऽतीतः सप्तमः कल्पः पाद्म इत्युच्यते बुधैः / वाराहो वर्तते कल्पः तस्य वक्ष्यामि विस्तरम्

ଯେ ସପ୍ତମ କଳ୍ପ ଅତୀତ ହୋଇଛି, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାହାକୁ ‘ପାଦ୍ମ’ ବୋଲି କହନ୍ତି। ବର୍ତ୍ତମାନ ‘ବାରାହ’ କଳ୍ପ ଚାଲିଛି; ତାହାର ବିସ୍ତାର ମୁଁ କହିବି।