Adhyaya 50
Lineage of Vyāsas, Division of the Veda, and Vāsudeva/Īśāna as the Veda-Known Supreme
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ଧର୍ମ ଓ ଶ୍ରୁତିର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ମନ୍ୱନ୍ତର ଓ ଦ୍ୱାପର-ଚକ୍ରରେ ବେଦର ବ୍ୟବସ୍ଥା କିପରି ହୋଇଥିଲା ତାହା କହି, ବ୍ୟାସମାନଙ୍କ ପରମ୍ପରା ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି; ଏହା ପରାଶରପୁତ୍ର କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱୈପାୟନରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ବ୍ୟାସଙ୍କ ଅଧିକାର କେବଳ ବଂଶରୁ ନୁହେଁ, ଅନୁଗ୍ରହରୁ—ଇଶାନଙ୍କ ଆରାଧନା କରି ସାମ୍ବ (ଶିବ) ଦର୍ଶନ ପରେ ସେ ବେଦବିଭାଜକ ହୁଅନ୍ତି। ପରେ ପୈଳଙ୍କୁ ଋଗ୍ବେଦ, ବୈଶମ୍ପାୟନଙ୍କୁ ଯଜୁର୍ବେଦ, ଜୈମିନିଙ୍କୁ ସାମବେଦ, ସୁମନ୍ତୁଙ୍କୁ ଅଥର୍ବବେଦ, ସୂତଙ୍କୁ ଇତିହାସ–ପୁରାଣ ଦିଆଯାଏ; ଚାତୁର୍ହୋତ୍ର ଯାଜ୍ଞିକ ପ୍ରଣାଳୀର ତର୍କ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ଓଂକାର ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉଦ୍ଭବ, ବେଦପ୍ରତିପାଦ୍ୟ ପରମ ବାସୁଦେବ ଓ ବେଦସ୍ୱରୂପ ମହାଦେବ—ଏଭଳି ହରି–ହର ସମନ୍ୱୟ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇ ବେଦାନ୍ତଜ୍ଞାନ ଦିଗକୁ ନେଇଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकोनपञ्चाशो ऽध्यायः सूत उवाच अस्मिन् मन्वन्तरे पूर्वं वर्तमाने महान् विभुः / द्वापरे प्रथमे व्यासो मनुः स्वायंभुवो मतः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀକୂର୍ମପୁରାଣର ଷଟ୍ସାହସ୍ତ୍ରୀ ସଂହିତାର ପୂର୍ବବିଭାଗରେ ଏକୋନପଞ୍ଚାଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ସୂତ କହିଲେ—ଏହି ବର୍ତ୍ତମାନ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ପୂର୍ବେ ମହାନ୍ ବିଭୁ ପରମ୍ପରା ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ; ଏବଂ ପ୍ରଥମ ଦ୍ୱାପରେ ବ୍ୟାସ ଭାବେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ମନାଯାନ୍ତି।
Verse 2
बिभेद बहुधा वेदं नियोगाद् ब्रह्मणः प्रभोः / द्वितीये द्वापरे चैव वेदव्यासः प्रजापतिः
ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେ ଏକ ବେଦକୁ ବହୁ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ। ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦ୍ୱାପରେ ପ୍ରଜାପତି ବେଦବ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ଏହି ବିଭାଜନ କଲେ।
Verse 3
तृतीये चोशना व्यासश्चतुर्थे स्याद् बृहस्पतिः / सविता पञ्चमे व्यासः षष्ठे मृत्युः प्रकीर्तितः
ତୃତୀୟରେ ଉଶନା ବ୍ୟାସ; ଚତୁର୍ଥରେ ବୃହସ୍ପତି ସ୍ମୃତ। ପଞ୍ଚମରେ ସବିତା ବ୍ୟାସ; ଷଷ୍ଠରେ ମୃତ୍ୟୁ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ (ବ୍ୟାସରୂପେ)।
Verse 4
सप्तमे च तथैवेन्द्रो वसिष्ठश्चाष्टमे मतः / सारस्वतश्च नवमे त्रिधामा दशमे स्मृतः
ସପ୍ତମରେ ତଥାଇବ ଇନ୍ଦ୍ର; ଅଷ୍ଟମରେ ବସିଷ୍ଠ ମନାଯାନ୍ତି। ନବମରେ ସାରସ୍ୱତ; ଦଶମରେ ତ୍ରିଧାମା ସ୍ମୃତ।
Verse 5
एकादशे तु त्रिवृषः शततेजास्ततः परः / त्रयोदशे तथा धर्मस्तरक्षुस्तु चतुर्दशे
ଏକାଦଶ ଚକ୍ରରେ ତ୍ରିବୃଷ; ତାହା ପରେ ଶତତେଜା। ତ୍ରୟୋଦଶରେ ଧର୍ମ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶରେ ତରକ୍ଷୁ ହେଲେ।
Verse 6
त्र्यारुणिर्वै पञ्चदशे षोडशे तु धनञ्जयः / कृतञ्जयः सप्तदशे ह्यष्टादशे ऋतञ्जयः
ପଞ୍ଚଦଶ ଚକ୍ରରେ ତ୍ର୍ୟାରୁଣି; ଷୋଡଶରେ ଧନଞ୍ଜୟ। ସପ୍ତଦଶରେ କୃତଞ୍ଜୟ, ଅଷ୍ଟାଦଶରେ ଋତଞ୍ଜୟ ହେଲେ।
Verse 7
ततो व्यासो भरद्वाजस्तस्मादूर्ध्वं तु गौतमः / राजश्रवाश्चैकविंशस्तस्माच्छुष्मायणः परः
ତାହାଠାରୁ ବ୍ୟାସ, ବ୍ୟାସଠାରୁ ଭରଦ୍ୱାଜ ଜନ୍ମିଲେ। ଭରଦ୍ୱାଜ ପରେ ଗୌତମ। ଗୌତମଠାରୁ ଏକବିଂଶ ରାଜଶ୍ରବା, ତାଙ୍କ ପରେ ଶୁଷ୍ମାୟଣ।
Verse 8
तृणबिन्दुस्त्रयोविंशे वाल्मीकिस्तत्परः स्मृतः / पञ्चविशे तथा शक्तिः षड्विंशे तु पराशरः
ତ୍ରୟୋବିଂଶରେ ତୃଣବିନ୍ଦୁ; ତାଙ୍କ ପରେ ବାଲ୍ମୀକି ସ୍ମୃତ। ପଞ୍ଚବିଂଶରେ ଶକ୍ତି, ଷଡ୍ବିଂଶରେ ପରାଶର ହେଲେ।
Verse 9
सप्तविंशे तथा व्यासो जातूकर्णो महामुनिः / अष्टाविंशे पुनः प्राप्ते ह्यस्मिन् वै द्वापरे द्विजाः / पराशरसुतो व्यासः कृष्णद्वैपायनो ऽभवत्
ସପ୍ତବିଂଶ ଦ୍ୱାପରରେ ମହାମୁନି ଜାତୂକର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟାସ ହେଲେ। ଏବେ ଏହି ଅଷ୍ଟାବିଂଶ ଦ୍ୱାପରରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ପରାଶରସୁତ ବ୍ୟାସ କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ ହୋଇଛନ୍ତି।
Verse 10
स एव सर्ववेदानां पुराणानां प्रदर्शकः / पाराशर्यो महायोगी कृष्णद्वैपायनो हरिः
ସେଇ ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ପୁରାଣଙ୍କର ପ୍ରକାଶକ ଓ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତା—ପରାଶରପୁତ୍ର ମହାଯୋଗୀ କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ ବ୍ୟାସ, ଯିଏ ସ୍ୱୟଂ ହରି।
Verse 11
आराध्य देवमीशानं दृष्ट्वा साम्बं त्रिलोचनम् / तत्प्रसादादसौ व्यासं वेदानामकरोत् प्रभुः
ଈଶାନ ଦେବଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରି, ସାମ୍ବ—ତ୍ରିଲୋଚନ ଶିବଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇ; ତାଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ସେ ପ୍ରଭୁ ବେଦମାନଙ୍କର ବ୍ୟାସ (ବିନ୍ୟାସକ) ହେଲେ।
Verse 12
अथ शिष्यान् प्रिजग्राह चतुरो वेदपारगान् / जैमिनिं च सुमन्तुं च वैशम्पायनमेव च / पैलं तेषां चतुर्थं च पञ्चमं मां महामुनिः
ତାପରେ ସେ ମହାମୁନି ବେଦପାରଙ୍ଗତ ପାଞ୍ଚ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ—ଜୈମିନି, ସୁମନ୍ତୁ, ବୈଶମ୍ପାୟନ; ଚତୁର୍ଥ ପୈଲ; ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ଭାବେ ମୋତେ।
Verse 13
ऋग्वेदश्रावकं पैलं जग्राह स महामुनिः / यजुर्वेदप्रवक्तारं वैशम्पायनमेव च
ସେ ମହାମୁନି ପୈଲଙ୍କୁ ଋଗ୍ବେଦର ଶ୍ରାବକ‑ପ୍ରଚାରକ କଲେ; ଏବଂ ଯଜୁର୍ବେଦର ପ୍ରବକ୍ତା ଭାବେ ବୈଶମ୍ପାୟନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।
Verse 14
जैमिनिं सामवेदस्य श्रावकं सोन्वपद्यत / तथैवाथर्ववेदस्य सुमन्तुमृषिसत्तमम् / इतिहासपुराणानि प्रवक्तुं मामयोजयत्
ସେ ଜୈମିନିଙ୍କୁ ସାମବେଦର ଶ୍ରାବକ‑ପ୍ରଚାରକ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ; ଅଥର୍ବବେଦ ପାଇଁ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁମନ୍ତୁଙ୍କୁ। ଇତିହାସ‑ପୁରାଣ ପ୍ରବଚନ ପାଇଁ ମୋତେ ନିୟୋଜିତ କଲେ।
Verse 15
एक आसीद्यजुर्वेदस्तं चतुर्धा व्यकल्पयत् / चातुर्हेत्रमभूद् यस्मिंस्तेन यज्ञमथाकरोत्
ପୁରାତନକାଳରେ ଯଜୁର୍ବେଦ ଏକମାତ୍ର ସଂହିତା ଥିଲା; ପରେ ତାହାକୁ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଗଲା। ସେହି ବିନ୍ୟାସରୁ ଚାତୁର୍ହୋତ୍ର—ଚାରି ଋତ୍ୱିଜଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥା—ଜନ୍ମିଲା ଏବଂ ତାହାଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞକର୍ମ ଯଥାବିଧି ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
Verse 16
आध्वर्यवं यजुर्भिः स्यादृग्भिर्हेत्रं द्विजोत्तमाः / औद्गात्रं सामभिश्चक्रे ब्रह्मत्वं चाप्यथर्वभिः
ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ! ଅଧ୍ୱର୍ୟୁଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଯଜୁର୍ବେଦ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା, ହୋତୃଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଋଗ୍ବେଦଦ୍ୱାରା; ଉଦ୍ଗାତୃଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସାମବେଦର ସାମଗାନଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା-ପୁରୋହିତତ୍ୱ ଅଥର୍ବବେଦଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 17
ततः स ऋच उद्धृत्य ऋग्वेदं कृतवान् प्रभुः / यजूंषि च यजुर्वेदं सामवेदं च सामभिः
ତାପରେ ପ୍ରଭୁ ଋଚ୍ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଉଦ୍ଧୃତ କରି ଋଗ୍ବେଦ ରଚିଲେ; ଯଜୁଷ୍ମନ୍ତ୍ରରୁ ଯଜୁର୍ବେଦ ଗଢ଼ିଲେ ଏବଂ ସାମଗାନରୁ ସାମବେଦକୁ ରୂପ ଦେଲେ।
Verse 18
एकविंशतिभेदेन ऋग्वेदं कृतवान् पुरा / शाखानां तु शतेनैव यजुर्वेदमथाकरोत्
ପୁରାତନକାଳରେ ସେ ଋଗ୍ବେଦକୁ ଏକୋଇଶି ଭେଦରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ; ତାପରେ ଯଜୁର୍ବେଦକୁ ମଧ୍ୟ ଶତ ଶାଖାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କଲେ।
Verse 19
सामवेदं सहस्त्रेण शाखानां प्रबिभेद सः / अथर्वाणमथो वेदं बिभेद नवकेन तु
ସେ ସାମବେଦକୁ ସହସ୍ର ଶାଖାରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ; ଏବଂ ଅଥର୍ବବେଦକୁ ନବ ଶାଖାରେ ବିଭାଜନ କଲେ।
Verse 20
भेदैरष्टादशैर्व्यासः पुराणं कृतवान् प्रभुः / सो ऽयमेकश्चतुष्पादो वेदः पूर्वं पुरातनात्
ଅଷ୍ଟାଦଶ ଭେଦରେ ପ୍ରଭୁ ବ୍ୟାସ ପୁରାଣ ରଚନା କଲେ। ଏହି ଉପଦେଶ ପୂର୍ବେ ଅତିପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଚାରି ପାଦଯୁକ୍ତ ଏକମାତ୍ର ବେଦ ଥିଲା, ପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରବାହିତ।
Verse 21
ओङ्कारो ब्रह्मणो जातः सर्वदोषविशोधनः / वेदवेद्यो हि भगवान् वासुदेवः सनातनः
ଓଂକାର ବ୍ରହ୍ମରୁ ଜନ୍ମିତ, ସର୍ବଦୋଷ-ବିଶୋଧକ। କାରଣ ବେଦଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞେୟ ସନାତନ ଭଗବାନ ବାସୁଦେବ ହିଁ।
Verse 22
स गीयते परो वेदे यो वेदैनं स वेदवित् / एतत् परतरं ब्रह्म ज्योतिरानन्दमुत्तमम्
ବେଦରେ ସେ ପରମ ଭାବେ ଗୀତ; ଯେ ତାଙ୍କୁ ଜାଣେ ସେଇ ବେଦବିତ୍। ଏହିଏ ସର୍ବପରତର ବ୍ରହ୍ମ—ପରମ ଜ୍ୟୋତି ଓ ଅନୁତ୍ତମ ଆନନ୍ଦ।
Verse 23
वेदवाक्योदितं तत्त्वं वासुदेवः परं पदम् / वेदवेद्यमिमं वेत्ति वेदं वेदपरो मुनिः
ବେଦବାକ୍ୟ ଯେ ତତ୍ତ୍ୱ ଘୋଷଣା କରେ, ସେହି ହେଉଛି—ବାସୁଦେବ ପରମ ପଦ। ଯେ ମୁନି ବେଦପରାୟଣ, ସେ ଏହି ବେଦଜ୍ଞେୟ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣି ବେଦକୁ ମଧ୍ୟ ଯଥାର୍ଥ ଜାଣେ।
Verse 24
अवेदं परमं वेत्ति वेदनिष्ठः सदेश्वरः / स वेदवेद्यो भगवान् वेदमूर्तिर्महेश्वरः / स एव वेदो वेद्यश्च तमेवाश्रित्य मुच्यते
ଯେ ବେଦନିଷ୍ଠ ଓ ଈଶ୍ୱରଭକ୍ତ, ସେ ବେଦପାଠର ମାତ୍ରତାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ପରମତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣେ। ସେଇ ଭଗବାନ ମହେଶ୍ୱର ବେଦଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞେୟ, ଯାହାଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ହେଉଛି ବେଦ। ସେଇ ବେଦ ଓ ବେଦ୍ୟ; ତାଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ ମୁକ୍ତି।
Verse 25
इत्येदक्षरं वेद्यमोङ्कारं वेदमव्ययम् / अवेदं च विजानाति पाराशर्यो महामुनिः
ଏହିପରି ମହାମୁନି ପାରାଶର୍ୟ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ଜ୍ଞେୟ ଅବିନାଶୀ ଅକ୍ଷର ‘ଓଂକାର’—ସେଇ ଅବ୍ୟୟ ବେଦ; ଏବଂ ଯାହା ସତ୍ୟ ବୈଦିକ ଜ୍ଞାନର ବାହାରେ, ତାହାକୁ ‘ଅବେଦ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି।
Frequently Asked Questions
It presents a cyclical model: in successive manvantaras and Dvāpara ages, different Vyāsas arise to re-arrange the one Veda into teachable divisions and lineages, culminating here in Kṛṣṇa Dvaipāyana as the current Vyāsa.
It articulates samanvaya: Vāsudeva is affirmed as the Supreme taught by the Vedas, while Mahādeva/Īśāna is described as Veda-form and knowable through the Veda—presented as complementary expressions of the same highest reality rather than competing sectarian claims.
Oṁkāra is said to arise from Brahman and purify faults; true Vedic knowing culminates in realizing the Supreme (Vāsudeva), and taking refuge in the Lord—who is both the Veda and the object of knowledge—leads beyond mere recitation to mokṣa.