Adhyaya 8
Tāmasa Sarga, the Androgynous Division of Brahmā, and the Lineages of Dharma and Adharma
ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟର ସୃଷ୍ଟିବର୍ଣ୍ଣନା ପରେ କୂର୍ମ କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନବସୃଷ୍ଟ ପ୍ରଜା ବଢ଼ିନଥିବାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଚିନ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ନିଷ୍ପତ୍ତିକାରୀ ବୁଦ୍ଧି ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ରଜସ-ସତ୍ତ୍ୱକୁ ଢାକିଦେଉଥିବା ତାମସ ଶାସନତତ୍ତ୍ୱକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଦେଖନ୍ତି; ପରେ ସତ୍ତ୍ୱସହିତ ରଜସ ତମସକୁ ଦୂର କରି ପୂରକ ଯୁଗଳ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ଓ ସୃଜନାତ୍ମକ ଧ୍ରୁବତା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଅଧର୍ମ ଓ ହିଂସା ବଢ଼ିଲେ ବ୍ରହ୍ମା ଅନ୍ଧକାରମୟ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ତେଜୋମୟ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ପୁରୁଷ-ନାରୀରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ବିରାଜ/ବିରାଟ ଓ ଶତରୂପାକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ପରେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରର ବଂଶକଥା—ମନୁ-ଶତରୂପା, ପୁତ୍ର ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଓ ଉତ୍ତାନପାଦ, ଏବଂ ଦକ୍ଷ-ରୁଚି ଆଦିଙ୍କ ବିବାହରେ ସୃଷ୍ଟିବିସ୍ତାର। ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ନାମ, ଧର୍ମଙ୍କ ବିବାହରୁ ଗୁଣଦେବତା ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ସନ୍ତାନ; ଅଧର୍ମବଂଶରୁ ହିଂସା, ଅସତ୍ୟ, ଭୟ, ନରକ, ମୃତ୍ୟୁ, ରୋଗ, ଶୋକ—ଦୁଃଖଲକ୍ଷଣ ଊର୍ଧ୍ୱରେତସ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି। ଶେଷରେ ଏହାକୁ ତାମସ ସର୍ଗ କହି, ଧର୍ମନିୟମନ ଓ ଜଗତ-ସାମାଜିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ପାଇଁ ଏହା ଉପକାରୀ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे सप्तमो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच एवं भूतानि सृष्टानि स्थावराणि चराणि च / यदा चास्य प्रजाः सृष्टा न व्यवर्धन्त धीमतः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀକୂର୍ମପୁରାଣର ଷଟ୍ସାହସ୍ତ୍ରୀ ସଂହିତାର ପୂର୍ବବିଭାଗରେ ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଶ୍ରୀକୂର୍ମ କହିଲେ—ଏଭଳି ଷ୍ଠାବର ଓ ଚର ଭୂତମାନେ ସୃଷ୍ଟ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟ ହେଲା ପରେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଧୀମାନ ଥିଲେ ସତ୍ତ୍ୱେ ସେମାନେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ନାହିଁ।
Verse 2
तमोमात्रावृतो ब्रह्मा तदाशोचत दुः खितः / ततः स विदधे बुद्धिमर्थनिश्चयगामिनीम्
ତମସ୍ମାତ୍ରରେ ଆବୃତ ବ୍ରହ୍ମା ସେତେବେଳେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଶୋକ କଲେ। ତାପରେ ଅର୍ଥ ଓ ପ୍ରୟୋଜନର ନିଶ୍ଚୟକୁ ନେଇଯାଉଥିବା ବୁଦ୍ଧିକୁ ସେ ପ୍ରକଟ କଲେ।
Verse 3
अथात्मनि समद्राक्षीत् तमोमात्रां नियामिकाम् / रजः सत्त्वं च संवृत्य वर्तमानां स्वधर्मतः
ତାପରେ ସେ ଆତ୍ମାରେ ତମସ୍ମାତ୍ରର ନିୟାମକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦେଖିଲେ; ଯାହା ରଜଃ ଓ ସତ୍ତ୍ୱକୁ ଆବୃତ କରି ମଧ୍ୟ ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ରହେ।
Verse 4
तमस्तद् व्यनुदत् पश्चात् रजः सत्त्वेन संयुतः / तत् तमः प्रतिनुन्नं वै मिथुनं समजायत
ତାପରେ ସତ୍ତ୍ୱସଂଯୁକ୍ତ ରଜଃ ସେହି ତମସ୍କୁ ଦୂରେ ହଟାଇଲା। ଏବଂ ସେ ତମସ୍ ପ୍ରତିନୁନ୍ନ ହେଲାପରେ, ନିଶ୍ଚୟ ଏକ ମିଥୁନ (ଯୁଗଳ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
Verse 5
अधर्माचरणो विप्रा हिंसा चाशुभलक्षणा / स्वां तनुं स ततो ब्रह्मा तामपोहत भास्वराम्
ହେ ବିପ୍ରମାନେ! ଯେତେବେଳେ ଅଧର୍ମାଚରଣ ଓ ଅଶୁଭଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ହିଂସା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ଦେହରୁ ସେଇ ତମୋମୟ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଭାସ୍ୱର ରୂପ ଧାରଣ କଲେ।
Verse 6
द्विधाकरोत् पुनर्देहमर्धेन पुरुषो ऽभवत् / अर्धेन नारी पुरुषो विराजमसृजत् प्रभुः
ତାପରେ ପ୍ରଭୁ ପୁନର୍ବାର ନିଜ ଦେହକୁ ଦ୍ୱିଧା କଲେ—ଅର୍ଧେ ପୁରୁଷ ହେଲେ, ଅର୍ଧେ ନାରୀ; ଏବଂ ସେଇ ଅଧିପତି ପୁରୁଷ ବିରାଜକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 7
नारीं च शतरूपाख्यां योगिनीं ससृजे शुभाम् / सा दिवं पृथिवीं चैव महम्ना व्याप्य संस्थिता
ସେ ଶତରୂପା ନାମକ ଶୁଭ ଯୋଗିନୀ ନାରୀକୁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ସେ ନିଜ ମହିମାରେ ଦିବ ଓ ପୃଥିବୀ—ଦୁହେଁକୁ ବ୍ୟାପି ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା।
Verse 8
योगैश्वर्यबलोपेता ज्ञानविज्ञानसंयुता / यो ऽभवत् पुरुषात् पुत्रो विराडव्यक्तजन्मनः
ଯୋଗୈଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ମହାବଳରେ ଯୁକ୍ତ, ଜ୍ଞାନ ଓ ବିଜ୍ଞାନରେ ସଂଯୁକ୍ତ—ସେ ପୁରୁଷରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ର ହେଲା: ଅବ୍ୟକ୍ତଜନ୍ମା ବିରାଟ।
Verse 9
स्वायंभुवो मनुर्देवः सो ऽभवत् पुरुषो मुनिः / सा देवी शतरूपाख्या तपः कृत्वा सुदुश्चरम्
ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ—ଦେବସ୍ୱଭାବ—ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁନି ଓ ଆଚରଣରେ ସତ୍ୟ ପୁରୁଷ ହେଲେ। ଏବଂ ଶତରୂପା ନାମକ ଦେବୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ତପ କଲେ।
Verse 10
भर्तारं ब्रह्मणः पुत्रं मनुमेवानुपद्यत / तस्माच्च शतरूपा सा पुत्रद्वयमसूयत
ଶତରୂପା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ମନୁଙ୍କୁ ପତିରୂପେ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ତାଙ୍କଠାରୁ ଶତରୂପା ଦୁଇ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
Verse 11
प्रियव्रतोत्तानपादौ कन्याद्वयमनुत्तमम् / तयोः प्रसूतिं दक्षाय मनुः कन्यां ददौ पुनः
ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଓ ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କର ଦୁଇ ଅନୁତ୍ତମ କନ୍ୟା ଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମନୁ ନିଜ କନ୍ୟା ପ୍ରସୂତିଙ୍କୁ ପୁନଃ ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ବିବାହରେ ଦେଲେ।
Verse 12
प्रजापतिरथाकूतिं मानसो जगृहे रुचिः / आकूत्यां मिथुनं जज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम् / यज्ञश्च दक्षिणा चैव याभ्यां संवर्धितं जगत्
ତାପରେ ମାନସଜ ପ୍ରଜାପତି ରୁଚି ଆକୂତିଙ୍କୁ ପତ୍ନୀରୂପେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଆକୂତିଠାରୁ ମାନସ ରୁଚିଙ୍କର ଶୁଭ ଯୁଗଳ—ଯଜ୍ଞ ଓ ଦକ୍ଷିଣା—ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜଗତ ପୋଷିତ ଓ ସମୃଦ୍ଧ ହେଲା।
Verse 13
यज्ञस्य दक्षिणायां तु पुत्रा द्वादश जज्ञिरे / यामा इति समाक्यता देवाः स्वायंभुवे ऽन्तरे
ଯଜ୍ଞଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଦକ୍ଷିଣାଠାରୁ ଦ୍ୱାଦଶ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ; ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ସେମାନେ ‘ୟାମ’ ନାମକ ଦେବତା ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ।
Verse 14
प्रसूत्यां च तथा दक्षश्चतस्त्रो विंशतिं तथा / ससर्ज कन्या नामानि तासां सम्यम् निबोधत
ଏବଂ ପ୍ରସୂତିଠାରୁ ଦକ୍ଷ ଚବିଶ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଏବେ ସେହି କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ଯଥାକ୍ରମେ ଶୁଣ।
Verse 15
श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा क्रिया तथा / बुद्धिर्लज्जावपुः शान्तिः सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदशी
ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଧୃତି, ତୁଷ୍ଟି, ପୁଷ୍ଟି, ମେଧା ଓ ସତ୍କ୍ରିୟା; ତଥା ବୁଦ୍ଧି, ଲଜ୍ଜା, ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ଶାନ୍ତି, ସିଦ୍ଧି ଓ କୀର୍ତ୍ତି—ଏହି ତେରଟି ମଙ୍ଗଳଗୁଣ।
Verse 16
पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः शुभाः / ताभ्यः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः
ପତ୍ନୀର ନିମିତ୍ତେ ଧର୍ମ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶୁଭ କନ୍ୟାମାନଙ୍କୁ (ଦାକ୍ଷାୟଣୀମାନଙ୍କୁ) ଗ୍ରହଣ କଲେ; ତାଙ୍କଠାରୁ କନିଷ୍ଠ ପରମ୍ପରାରେ ଏକାଦଶ ଶିଷ୍ଟ, ସୁଲୋଚନା କନ୍ୟା ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 17
ख्यातिः सत्यथ संभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा / संततिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा
ଖ୍ୟାତି, ଏବଂ ସତୀ; ସମ୍ଭୂତି; ସ୍ମୃତି; ପ୍ରୀତି; କ୍ଷମା; ତଥା ସନ୍ତତି ଓ ଅନସୂୟା; ଏବଂ ଊର୍ଜା, ସ୍ୱାହା, ସ୍ୱଧା।
Verse 18
भृगुर्भवो मरीचिश्च तथा चैवाङ्गिरा मुनिः / पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुः परमधर्मवित्
ଭୃଗୁ, ଭବ, ମରୀଚି; ତଥା ମୁନି ଅଙ୍ଗିରା; ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଓ ପୁଲହ; ଏବଂ କ୍ରତୁ—ସମସ୍ତେ ପରମ ଧର୍ମବିଦ୍।
Verse 19
अत्रिर्वसिष्ठो वह्निश्च पितरश्च यथाक्रमम् / ख्यात्याद्या जगृहुः कन्या मुनयो मुनिसत्तमाः
ଅତ୍ରି, ବସିଷ୍ଠ, ବହ୍ନି (ଅଗ୍ନି) ଓ ପିତୃଗଣ—ଯଥାକ୍ରମେ—ଖ୍ୟାତି ଆଦି କନ୍ୟାମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରି ବିବାହ କଲେ; ସେମାନେ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 20
श्रद्धाया आत्मजः कामो दर्पो लक्ष्मीसुतः स्मृतः / धृत्यास्तु नियमः पुत्रस्तुष्ट्याः संतोष उच्यते
ଶ୍ରଦ୍ଧାରୁ କାମ ଜନ୍ମେ; ଲକ୍ଷ୍ମୀର ପୁତ୍ର ଭାବେ ଦର୍ପ ସ୍ମୃତ। ଧୃତିରୁ ନିୟମ ପୁତ୍ର ହୁଏ, ତୁଷ୍ଟିରୁ ସନ୍ତୋଷ କୁହାଯାଏ।
Verse 21
पुष्ट्या लाभः सुतश्चापि मेधापुत्रः श्रुतस्तथा / क्रियायाश्चाभवत् पुत्रो दण्डः समय एव च
ପୁଷ୍ଟିରୁ ଲାଭ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା; ମେଧାରୁ ଶ୍ରୁତ (ଶ୍ରବଣଜନ୍ୟ ଜ୍ଞାନ) ଉଦ୍ଭବିଲା। କ୍ରିୟାରୁ ଦଣ୍ଡ ଓ ସମୟ—ଏହି ଦୁଇ ପୁତ୍ର ହେଲେ।
Verse 22
बुद्ध्या बोधः सुतस्तद्वदप्रमादो व्यजायत / लज्जाया विनयः पुत्रो वपुषो व्यवसायकः
ବୁଦ୍ଧିରୁ ବୋଧ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା; ସେହିପରି ଅପ୍ରମାଦ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଭବିଲା। ଲଜ୍ଜାରୁ ବିନୟ ପୁତ୍ର ହେଲା, ଏବଂ ବପୁ (ସୁଦେହ)ରୁ ବ୍ୟବସାୟ/ଦୃଢ ପ୍ରୟାସ ଜନ୍ମିଲା।
Verse 23
क्षेमः शान्तिसुतश्चापि सुखं सिद्धिरजायत / यशः कीर्तिसुतस्तद्वदित्येते धर्मसूनवः
ଶାନ୍ତିରୁ କ୍ଷେମ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା; ସୁଖ ଓ ସିଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମିଲେ। ସେହିପରି କୀର୍ତ୍ତିରୁ ଯଶ ପୁତ୍ର ହେଲା—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଧର୍ମର ପୁତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 24
कामस्य हर्षः पुत्रो ऽभूद् देवानन्दो व्यजायत / इत्येष वै सुखोदर्कः सर्गो धर्मस्य कीर्तितः
କାମରୁ ହର୍ଷ ନାମକ ପୁତ୍ର ହେଲା; ତାହାରୁ ଦେବାନନ୍ଦ ଜନ୍ମିଲା। ଏହିପରି ସୁଖମୟ ଶୁଭଫଳରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା ଧର୍ମର ସର୍ଗ କୀର୍ତ୍ତିତ।
Verse 25
जज्ञे हिंसा त्वधर्माद् वै निकृतिं चानृतं सुतम् / निकृत्यनृतयोर्जज्ञे भयं नरक एव च
ଅଧର୍ମରୁ ହିଂସା ଜନ୍ମିଲା; ତାହାର ପୁତ୍ର ନିକୃତି ଓ ଅନୃତ (ମିଥ୍ୟା) ହେଲେ। ପୁନଃ ନିକୃତି–ଅନୃତରୁ ଭୟ ଓ ନରକ ଜନ୍ମିଲା।
Verse 26
माया च वेदना चैव मिथुनं त्विदमेतयोः / भयाज्जज्ञे ऽथ वै माया मृत्युं भूतापहारिणम्
ମାୟା ଓ ବେଦନା—ଏ ଦୁଇଁଜଣ ଯୁଗଳ ହେଲେ। ପରେ ଭୟରୁ ମାୟା ଭୂତାପହାରୀ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲା।
Verse 27
वेदना च सुतं चापि दुः खं जज्ञे ऽथ रौरवात् / मृत्योर्व्याधिजराशोकतृष्णाक्रोधाश्च जज्ञिरे
ରୌରବରୁ ବେଦନା ଜନ୍ମିଲା, ଏବଂ ତାହାର ପୁତ୍ର ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମିଲା। ମୃତ୍ୟୁରୁ ବ୍ୟାଧି, ଜରା, ଶୋକ, ତୃଷ୍ଣା ଓ କ୍ରୋଧ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 28
दुः खोत्तराः स्मृता ह्येते सर्वे चाधर्मलक्षणाः / नैषां भार्यास्ति पुत्रो वा सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः
ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖାନ୍ତ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଏମାନଙ୍କର ସବୁଠି ଅଧର୍ମର ଲକ୍ଷଣ। ଏମାନଙ୍କର ନ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଅଛି, ନ ପୁତ୍ର; ସମସ୍ତେ ଊର୍ଧ୍ୱରେତସ।
Verse 29
इत्येष तामसः सर्गो जज्ञे धर्मनियामकः / संक्षेपेण मया प्रोक्ता विसृष्टिर्मुनिपुङ्गवा
ଏହିପରି ଧର୍ମକୁ ନିୟମିତ କରୁଥିବା ତାମସ ସର୍ଗ ଜନ୍ମିଲା। ହେ ମୁନିପୁଙ୍ଗବ, ସଂକ୍ଷେପରେ ମୁଁ ଏହି ବିସୃଷ୍ଟି କହିଲି।
Frequently Asked Questions
It links the impasse to the dominance of tamas and resolves it through the arising of buddhi and the action of rajas conjoined with sattva, which repels tamas and produces mithuna (paired polarity), enabling propagation.
It functions as a moral-cosmological counterline: Adharma generates violence, deceit, falsehood, fear, hell, and death—mapping how suffering arises and thereby reinforcing dharma as the stabilizing principle of cosmic and social order.
Svāyambhuva Manu and Śatarūpā anchor the human-cosmic genealogy; their line connects to Priyavrata and Uttānapāda, and extends through marital alliances involving Dakṣa, Ruci, Ākūti, Yajña, and Dakṣiṇā.