
Kṛṣṇa’s Departure, Kali-yuga Dharma, and the Prohibition of Śiva-Nindā (Hari–Hara Samanvaya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବଂଶ‑ଅବତାର ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସନ୍ତାନ (ସାମ୍ବ ଓ ଅନିରୁଦ୍ଧ) ସଂକ୍ଷେପେ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ତାଙ୍କ ଦୈତ୍ୟବଧ ଓ ଜଗତ୍‑ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପୁନଃସ୍ଥାପନ ସ୍ମରଣ କରାଯାଇ, ପରମ ଜ୍ଞାନରେ ନିଜ ପରମଧାମକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ନିଶ୍ଚୟ କଥିତ। ଭୃଗୁ ଆଦି ଋଷି ଦ୍ୱାରକାକୁ ଆସନ୍ତି; ରାମଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି କୃଷ୍ଣ ନିଜ ଆସନ୍ନ ପ୍ରସ୍ଥାନ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି ଏବଂ କଳିଯୁଗ ଉଦିତ ହୋଇଛି, ଧର୍ମହ୍ରାସ ହେବ ବୋଲି କହନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣହିତାର୍ଥେ ନିଜ ତାରକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଚାର କରିବାକୁ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ଭଗବାନଙ୍କ ଏକଥର ସ୍ମରଣ ମଧ୍ୟ କଳିଜ ପାପ ନାଶ କରେ, ନିତ୍ୟ ବୈଦିକବିଧିରେ ପୂଜା ପରମ ପଦ ଦିଏ। ପରେ ହରି‑ହର ସମନ୍ୱୟ—ନାରାୟଣଭକ୍ତି ସ୍ଥାପିତ, କିନ୍ତୁ ମହେଶ୍ୱର ନିନ୍ଦା/ଦ୍ୱେଷ ନିଷିଦ୍ଧ; ଶିବନିନ୍ଦକଙ୍କ ଯଜ୍ଞ‑ତପ‑ଜ୍ଞାନ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ ବୋଲି ସତର୍କତା। ଶେଷରେ ଶିବବିରୋଧୀ ଶାପିତ ବଂଶ ଏଡ଼ାଇବା, ଋଷିମାନଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନିଜ କୁଳ ଉପସଂହାର, ଏବଂ ପାଠ‑ଶ୍ରବଣ ଫଳଶ୍ରୁତି ସହ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ସଙ୍କେତ ମିଳେ।
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे पञ्चविंशो ऽध्यायः सूत उवाच ततो लब्धवरः कृष्णो जाम्बवत्यां महेश्वरात् / अजीजनन्महात्मानं साम्बमात्मजमुत्तमम्
ଏହିପରି ଶ୍ରୀକୂର୍ମପୁରାଣର ଷଟ୍ସାହସ୍ତ୍ରୀ ସଂହିତାର ପୂର୍ବବିଭାଗରେ ପଞ୍ଚବିଂଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ସୂତ କହିଲେ—ତାପରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କଠାରୁ ବର ପାଇ କୃଷ୍ଣ ଜାମ୍ବବତୀଙ୍କ ଗର୍ଭେ ମହାତ୍ମା, ଉତ୍ତମ ପୁତ୍ର ସାମ୍ବଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
Verse 2
प्रद्युम्नस्याप्यभूत् पुत्रो ह्यनिरुद्धो महाबलः / तावुभौ गुणसंपन्नौ कृष्णस्यैवापरे तनू
ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ପୁତ୍ର ହେଲେ—ମହାବଳୀ ଅନିରୁଦ୍ଧ। ସେ ଦୁହେଁ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ଥିଲେ ଏବଂ ଯେନ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଅନ୍ୟ ଦେହ ହେଉଥିଲେ।
Verse 3
हत्वा च कंसं नरकमन्यांश्च शतशो ऽसुरान् / विजित्य लीलया शक्रं जित्वा बाणं महासुरम्
କଂସ ଓ ନରକକୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଶତଶଃ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ବଧ କରି, ଲୀଳାମାତ୍ରେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)କୁ ଦମନ କରି, ସେ ମହାସୁର ବାଣକୁ ମଧ୍ୟ ଜୟ କଲେ।
Verse 4
स्थापयित्वा जगत् कृत्स्नं लोके धर्मांश्च शाश्वतान् / चक्रे नारायणो गन्तुं स्वस्थानं बुद्धिमुत्तमाम्
ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ସୁସଂଗଠିତ କରି ଏବଂ ଲୋକରେ ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ନାରାୟଣ ପରମ ବୁଦ୍ଧିରେ ନିଜ ସ୍ୱଧାମକୁ ଯିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ।
Verse 5
एतस्मिन्नन्तरे विप्रा भृग्वाद्याः कृष्णमीश्वरम् / आजग्मुर्द्वारकां द्रष्टुं कृतकार्यं सनातनम्
ଏହି ମଧ୍ୟବେଳେ ଭୃଗୁ ଆଦି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିମାନେ, କୃତକାର୍ଯ୍ୟ ସନାତନ ଈଶ୍ୱର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଆସିଲେ।
Verse 6
स तानुवाच विश्वात्मा प्रणिपत्याभिपूज्य च / आसनेषूपविष्टान् वै सह रामेण धीमता
ତେବେ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଯଥାବିଧି ପୂଜା କରି, ସେମାନେ ଧୀମାନ୍ ରାମଙ୍କ ସହ ଆସନରେ ଉପବିଷ୍ଟ ଥିବାବେଳେ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
Verse 7
गमिष्ये तत् परं स्थानं स्वकीयं विष्णुसंज्ञितम् / कृतानि सर्वकार्याणि प्रसीदध्वं मुनीश्वराः
“ମୁଁ ମୋର ସେହି ପରମ ସ୍ଥାନକୁ—‘ବିଷ୍ଣୁ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ନିଜ ସ୍ୱଧାମକୁ—ଗମନ କରିବି। ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ହେ ମୁନୀଶ୍ୱରମାନେ, ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଶାନ୍ତ ରୁହନ୍ତୁ।”
Verse 8
इदं कलियुगं घोरं संप्राप्तमधुनाशुभम् / भविष्यन्ति जनाः सर्वे ह्यस्मिन् पापानुवर्तिनः
ଏହି ଘୋର ଅଶୁଭ କଳିଯୁଗ ଏବେ ଆସିପହଞ୍ଚିଛି; ଏଥିରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ନିଶ୍ଚୟ ପାପର ଅନୁଗାମୀ ହୋଇ ଅଧର୍ମକୁ ମାର୍ଗ କରିବେ।
Verse 9
प्रवर्तयध्वं मज्ज्ञानं ब्राह्मणानां हितावहम् / येनेमे कलिजैः पापैर्मुच्यन्ते हि द्विजोत्तमाः
ମୋର ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରି ପ୍ରଚାର କର; ଏହା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ହିତକର। ଏହାଦ୍ୱାରା ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ କଳିଜନ୍ୟ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 10
ये मां जनाः संस्मरन्ति कलौ सकृदपि प्रभुम् / तेषां नश्यतु तत् पापं भक्तानां पुरुषोत्तमे
କଳିଯୁଗରେ ଯେ ଲୋକେ ପ୍ରଭୁ ମୋତେ ଏକଥର ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେହି ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ସେଇ ପାପ ନଶ୍ଟ ହେଉ—କାରଣ ମୁଁ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ।
Verse 11
येर्ऽचयिष्यन्तिमां भक्त्या नित्यं कलियुगे द्विजाः / विधाना वेददृष्टेन ते गमिष्यन्ति तत् पदम्
କଳିଯୁଗରେ ଯେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ନିତ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ମୋର ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବେ ଏବଂ ବେଦଦୃଷ୍ଟ ବିଧାନ ଅନୁସାରେ କ୍ରିୟା କରିବେ, ସେମାନେ ସେଇ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ।
Verse 12
ये ब्राह्मणा वंशजाता युष्माकं वै सहस्त्रशः / तेषां नारायणे भक्तिर्भविष्यति कलौ युगे
ତୁମମାନଙ୍କ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ—ହଜାରେ ହଜାରେ—ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଳିଯୁଗରେ ନାରାୟଣ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଉଦୟ ହେବ।
Verse 13
परात् परतरं यान्ति नारायणपरायणाः / न ते तत्र गमिष्यन्ति ये द्विषन्ति महेश्वरम्
ଯେମାନେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଏକମାତ୍ର ପରମ ଆଶ୍ରୟ ମାନନ୍ତି, ସେମାନେ ପରାତ୍ପର ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ମହେଶ୍ୱର (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଦ୍ୱେଷ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସେଠାକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 14
ध्यानं होमं तपस्तप्तं ज्ञानं यज्ञादिको विधिः / तेषां विनश्यति क्षिप्रं ये निन्दन्ति पिनाकिनम्
ଧ୍ୟାନ, ହୋମ, ସୁସମ୍ପନ୍ନ ତପ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଯଜ୍ଞାଦି ବିଧି—ପିନାକୀ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏସବୁ ଶୀଘ୍ର ନଶିଯାଏ।
Verse 15
यो मां समाश्रयेन्नित्यमेकान्तं भावमाश्रितः / विनिन्द्य देवमीशानं स याति नरकायुतम्
କେହି ଏକାନ୍ତଭାବରେ ନିତ୍ୟ ମୋର ଶରଣ ନେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ସେ ଈଶାନ ଦେବ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରେ, ତେବେ ସେ ଅସଂଖ୍ୟ ନରକକୁ ଯାଏ।
Verse 16
तस्मात् सा परिहर्तव्या निन्दा पशुपतौ द्विजाः / कर्मणा मनसा वाचा तद्भक्तेष्वपि यत्नतः
ଏହେତୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ପଶୁପତି (ଶିବ)ଙ୍କ ନିନ୍ଦା ସର୍ବଥା ପରିହାର୍ଯ୍ୟ; କର୍ମ, ମନ ଓ ବାଣୀରେ, ତଥା ତାଙ୍କ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ, ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ନିନ୍ଦା ବର୍ଜନ କର।
Verse 17
ये तु दक्षाध्वरे शप्ता दधीयेन द्विजोत्तमाः / भविष्यन्ति कलौ भक्तैः परिहार्याः प्रयत्नतः
ଦକ୍ଷ ଯଜ୍ଞରେ ଦଧୀଚିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶପ୍ତ ହୋଇଥିବା ସେଇ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ କଳିଯୁଗରେ ହେବେ; ଭକ୍ତମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ପରିହାର କରିବା ଉଚିତ।
Verse 18
द्विषन्तो देवमीशानं युष्माकं वंशसंभवाः / शप्ताश्च गौतमेनोर्व्यां न संभाष्या द्विजोत्तमैः
ତୁମମାନଙ୍କ ବଂଶରେ ଜନ୍ମି ଦେବେଶ ଈଶାନଙ୍କୁ ଦ୍ୱେଷ କରୁଥିବାମାନେ ଗୌତମ ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀରେ ଶପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ; ତେଣୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସେମାନଙ୍କ ସହ କଥା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 19
इत्येवमुक्ताः कृष्णेन सर्व एव महर्षयः / ओमित्युक्त्वा ययुस्तूर्णंस्वानि स्थानानि सत्तमाः
କୃଷ୍ଣ ଏଭଳି କହିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ ମହର୍ଷି—ସତ୍ତମ—‘ଓଁ’ ବୋଲି କହି ଶୀଘ୍ର ନିଜ ନିଜ ଧାମକୁ ଗଲେ।
Verse 20
ततो नारायणः कृष्णो लीलयैव जगन्मयः / संहृत्य स्वकुलं सर्वं ययौ तत् परमं पदम्
ତାପରେ ଜଗନ୍ମୟ ନାରାୟଣ—କୃଷ୍ଣ—କେବଳ ଲୀଳାମାତ୍ରେ ନିଜ ସମଗ୍ର କୁଳକୁ ସଂହୃତ କରି ସେହି ପରମ ପଦକୁ ଗଲେ।
Verse 21
इत्येष वः समासेन राज्ञां वंशो ऽनुकीर्तितः / न शक्यो विस्तराद् वक्तुं किं भूयः श्रोतुमिच्छथ
ଏହିପରି ସଂକ୍ଷେପରେ ରାଜାମାନଙ୍କ ବଂଶ ତୁମମାନଙ୍କୁ କୁହାଗଲା। ବିସ୍ତାରରେ କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ—ଏବେ ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ?
Verse 22
यः पठेच्छृणुयाद् वापि वंशानां कथनं शुभम् / सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गलोके महीयते
ଯେ କେହି ଏହି ବଂଶମାନଙ୍କର ଶୁଭ କଥନ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ସର୍ବପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।
It prioritizes smaraṇa (remembering the Lord) as immediately purifying, and also prescribes daily devotion performed in accordance with Vedic rites as a direct means to attain the supreme abode.
It presents a synthesis: refuge in Nārāyaṇa leads to the supreme transcendence, but hatred or blasphemy of Maheśvara is disqualifying and spiritually ruinous—making respect for Śiva integral to authentic Vaiṣṇava devotion.