Adhyaya 2

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे प्रथमो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे यत्पृष्टो ऽहं जगद्धितम् / वक्ष्यमाणं मया सर्वमिन्द्रद्युम्नाय भाषितम्

ଏହିପରି ଶ୍ରୀକୂର୍ମପୁରାଣର ଷଟ୍ସାହସ୍ତ୍ରୀ ସଂହିତାର ପୂର୍ବବିଭାଗର ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଶ୍ରୀକୂର୍ମ କହିଲେ—ହେ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ, ଜଗତ୍‌ହିତ ପାଇଁ ତୁମେ ଯାହା ମୋତେ ପଚାରିଛ, ଶୁଣ; ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ରାଜାଙ୍କୁ ଯେପରି କହିଥିଲି, ସେହିପରି ସବୁ କହିବି।

Verse 2

भूतैर्भव्यैर्भविष्यद्भिश्चरितैरुपबृंहितम् / पुराणं पुण्यदं नृणां मोक्षधर्मानुकीर्तनम्

ଭୂତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତର ଚରିତ୍ରକଥାରେ ସମୃଦ୍ଧ ଯାହା, ସେହି ପୁରାଣ; ଏହା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇ ମୋକ୍ଷଧର୍ମକୁ ଘୋଷଣା କରେ।

Verse 3

अहं नारायणो देवः पूर्वमासं न मे परम् / उपास्य विपुलां निद्रां भोगिशय्यां समाश्रितः

ମୁଁ ନାରାୟଣ ଦେବ; ଆଦିକାଳରେ ମୁଁ ଏକା ଥିଲି, ମୋଠାରୁ ଉପରେ କେହି ନଥିଲେ। ବିଶାଳ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଲୀନ ହୋଇ ମୁଁ ଭୋଗିଶୟ୍ୟା (ଶେଷଶୟ୍ୟା) ଉପରେ ଶୟନ କରିଥିଲି।

Verse 4

चिन्तयामि पुनः सृष्टिं निशान्ते प्रतिबुध्य तु / ततो मे सहसोत्पन्नः प्रसादो मुनिपुङ्गवा

ପ୍ରଳୟରାତ୍ରି ଶେଷ ହେଲେ ମୁଁ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଚିନ୍ତନ କରେ; ତେବେ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ ମନରେ ସହସା ପ୍ରସାଦରୂପ ଶୁଭ ସଙ୍କଳ୍ପ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 5

चतुर्मुखस्ततो जातो ब्रह्मा लोकपितामहः / तदन्तरे ऽभवत् क्रोधः कस्माच्चित् कारणात् तदा

ତାପରେ ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା, ଲୋକପିତାମହ, ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେହି ସୃଷ୍ଟି-ପ୍ରବାହର ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି କାରଣରୁ ସେତେବେଳେ କ୍ରୋଧ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।

Verse 6

आत्मनो मुनिशार्दूलास्तत्र देवो महेश्वरः / रुद्रः क्रोधात्मजो जज्ञे शूलपाणिस्त्रिलोचनः / तेजसा सूर्यसंकाशस्त्रैलोक्यं संहरन्निव

ହେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଳମାନେ, ସେଠାରେ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପରୁ ଦେବ ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରକଟ ହେଲେ—କ୍ରୋଧତତ୍ତ୍ୱଜ ରୁଦ୍ର, ଶୂଳପାଣି, ତ୍ରିଲୋଚନ; ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ, ଯେନେ ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟ ସଂହାରକୁ ଉଦ୍ୟତ।

Verse 7

ततः श्रीरभवद् देवि कमलायतलोचना / सुरूपा सौम्यवदना मोहिनी सर्वदेहिनाम्

ତାପରେ, ହେ ଦେବୀ, ଶ୍ରୀ ପ୍ରକଟ ହେଲେ—କମଳବିସ୍ତୃତ ନୟନା, ସୁରୂପା, ସୌମ୍ୟବଦନା, ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀଙ୍କୁ ମୋହିତ କରୁଥିବା ମୋହିନୀ।

Verse 8

शुचिस्मिता सुप्रसन्ना मङ्गला महिमास्पदा / दिव्यकान्तिसमायुक्ता दिव्यमाल्योपशोभिता

ତାଙ୍କର ସ୍ମିତ ଶୁଚି ଦୀପ୍ତିମୟ; ସେ ଅତି ପ୍ରସନ୍ନ ଓ କୃପାମୟୀ; ମଙ୍ଗଳମୟୀ, ମହିମାର ଆଶ୍ରୟ। ଦିବ୍ୟ କାନ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ, ଦିବ୍ୟ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ।

Verse 9

नारायणी महामाया मूलप्रकृतिरव्यया / स्वधाम्ना पूरयन्तीदं मत्पार्श्वं समुपाविशत्

ନାରାୟଣୀ—ମହାମାୟା, ଅବ୍ୟୟ ମୂଳପ୍ରକୃତି—ନିଜ ସ୍ୱଧାମର ତେଜରେ ଏହି ସମଗ୍ର ଧାମକୁ ପୂରଣ କରି, ମୋ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଆସି ଆସନ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 10

तां दृष्टवा भगवान् ब्रह्मा मामुवाच जगत्पतिः / मोहायाशेषभूतानां नियोजय सुरूपिणीम् / येनेयं विपुला सृष्टिर्वर्धते मम माधव

ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଜଗତ୍ପତି ଭଗବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ମୋତେ କହିଲେ— “ହେ ମାଧବ, ସେ ସୁରୂପିଣୀକୁ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ପାଇଁ ‘ମୋହ’ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କର; ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୋର ଏହି ବିଶାଳ ସୃଷ୍ଟି ବଢ଼ି ଓ ବିସ୍ତାର ପାଇବ।”

Verse 11

तथोक्तो ऽहं श्रियं देवीमब्रुवं प्रहसन्निव / देवीदमखिलं विश्वं सदेवासुरमानुषम् / मोहयित्वा ममादेशात् संसारे विनिपातय

ଏପରି କୁହାଯାଇ ମୁଁ ମନୋହର ହସ ସହ ଦେବୀ ଶ୍ରୀଙ୍କୁ କହିଲି— “ହେ ଦେବୀ, ମୋର ଆଦେଶରେ ଦେବ-ଅସୁର-ମାନବ ସହିତ ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ମୋହିତ କରି, ସେମାନଙ୍କୁ ସଂସାରଚକ୍ରରେ ପତିତ କର।”

Verse 12

ज्ञानयोगरतान् दान्तान् ब्रह्मिष्ठान् ब्रह्मवादिनः / अक्रोधनान् सत्यपरान् दूरतः परिवर्जय

ଯେମାନେ ଜ୍ଞାନଯୋଗରେ ରତ, ଦାନ୍ତ, ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ—କ୍ରୋଧରହିତ ଏବଂ ସତ୍ୟପରାୟଣ—ସେମାନଙ୍କୁ ଦୂରରୁ ଏଡ଼ାଇ ରହ।

Verse 13

ध्यायिनो निर्ममान् शान्तान् धार्मिकान् वेदपारगान् / जापिनस्तापसान् विप्रान् दूरतः परिवर्जय

ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ, ନିର୍ମମ, ଶାନ୍ତ, ଧର୍ମିକ ଓ ବେଦପାରଗ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ—ଏବଂ ଜପ-ତପରେ ନିମଗ୍ନ ବିପ୍ରମାନଙ୍କୁ—ଦୂରରୁ ଏଡ଼ାଇ ରହ।

Verse 14

वेदवेदान्तविज्ञानसंछिन्नाशेषसंशयान् / महायज्ञपरान् विप्रान् दूरतः परिवर्जय

ବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତର ବିଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଛିନ୍ନ କରିଥିବା, ଏବଂ ମହାଯଜ୍ଞରେ ପ୍ରଧାନତଃ ପରାୟଣ ଥିବା ବିପ୍ରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୂରରୁ ଏଡ଼ାଇ ରହ।

Verse 15

ये यजन्ति जपैर्हेमैर्देवदेवं महेश्वरम् / स्वाध्यायेनेज्यया दूरात् तान् प्रयत्नेन वर्जय

ଯେମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣଲୋଭରେ ପଡ଼ି କେବଳ ଜପଦ୍ୱାରା ଦେବଦେବ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ‘ପୂଜନ୍ତି’ ଏବଂ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ସତ୍ୟ ଯଜ୍ଞାରାଧନାକୁ ଗୌଣ କରନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କୁ ଦୂରରୁ ଚେଷ୍ଟାପୂର୍ବକ ବର୍ଜନ କର।

Verse 16

भक्तियोगसमायुक्तानीश्वरार्पितमानसान् / प्राणायामादिषु रतान् दूरात् परिहरामलान्

ଭକ୍ତିଯୋଗସମାୟୁକ୍ତ, ଯାହାଙ୍କ ମନ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ, ଏବଂ ପ୍ରାଣାୟାମାଦି ସାଧନାରେ ରତ—ଏମିତି ନିର୍ମଳ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୂରରୁ ପରିହାର କର।

Verse 17

प्रणवासक्तमनसो रुद्रजप्यपरायणान् / अथर्वशिरसो ऽध्येतृन् धर्मज्ञान् परिवर्जय

ଯାହାଙ୍କ ମନ କେବଳ ପ୍ରଣବ (ଓଁ)ରେ ଆସକ୍ତ, ଯେମାନେ ମାତ୍ର ରୁଦ୍ରମନ୍ତ୍ର-ଜପରେ ପରାୟଣ, ଏବଂ ଯେମାନେ କେବଳ ଅଥର୍ବଶିରସ୍ ପଢ଼ନ୍ତି—ଧର୍ମଜ୍ଞ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ସେମାନଙ୍କୁ ପରିବର୍ଜନ କର।

Verse 18

बहुनात्र किमुक्तेन स्वधर्मपरिपालकान् / ईश्वराराधनरतान् मन्नियोगान्न मोहय

ଏଠାରେ ଅଧିକ କହି କି ଲାଭ? ଯେମାନେ ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମ ପାଳନ କରନ୍ତି, ଈଶ୍ୱରାରାଧନାରେ ରତ, ଏବଂ ମୋର ନିୟୋଗାନୁସାରେ କର୍ମ କରନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କୁ ମୋହିତ କରନି।

Verse 19

एवं मया महामाया प्रेरिता हरिवल्लभा / यथादेशं चकारासौ तस्माल्लक्ष्मीं समर्चयेत्

ଏଭଳି ମୋର ପ୍ରେରଣାରେ ସେ ମହାମାୟା—ହରିବଲ୍ଲଭା—ଆଦେଶାନୁସାରେ ଠିକ୍ ସେହିପରି କଲେ; ତେଣୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ (ଶ୍ରୀ)ଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 20

श्रियं ददाति विपुलां पुष्टिं मेधां यशो बलम् / अर्चिता भगवत्पत्नी तस्माल्लक्ष्मीं समर्चयेत्

ଭଗବାନଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଅର୍ଚ୍ଚିତ ହେଲେ ବିପୁଳ ଶ୍ରୀ, ପୁଷ୍ଟି, ମେଧା, ଯଶ ଓ ବଳ ଦାନ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଆରାଧନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 21

ततो ऽसृजत् स भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः / चराचराणि भूतानि यथापूर्वं ममाज्ञया

ତାପରେ ଲୋକପିତାମହ ଭଗବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ମୋ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ, ପୂର୍ବବତ୍ ଚର ଓ ଅଚର ସମସ୍ତ ଭୂତଜାତିକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 22

परीचिभृग्वङ्गिरसः पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् / दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजद् योगविद्यया

ଯୋଗବିଦ୍ୟାର ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ସେ ପରୀଚି, ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରସ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ଦକ୍ଷ, ଅତ୍ରି ଓ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 23

नवैते ब्रह्मणः पुत्रा ब्रह्माणो ब्राह्मणोत्तमाः / ब्रह्मवादिन एवैते मरीच्याद्यास्तु साधकाः

ଏହି ନଅଜଣ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର—ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏମାନେ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ; ମରୀଚି ଆଦି ସିଦ୍ଧ ସାଧକ।

Verse 24

ससर्ज ब्राह्मणान् वक्त्रात् क्षत्रियांश्च भुजाद् विभुः / वैश्यानूरुद्वयाद् देवः पादार्छूद्रान् पितामहः

ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ପିତାମହ ଦେବ ମୁଖରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ, ଭୁଜାରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ, ଦୁଇ ଉରୁରୁ ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କୁ, ଏବଂ ପାଦରୁ ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 25

यज्ञनिष्पत्तये ब्रह्मा शूद्रवर्जं ससर्ज ह / गुप्तये सर्ववेदानां तेभ्यो यज्ञो हि निर्बभौ

ଯଜ୍ଞସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ଶୂଦ୍ରକୁ ବର୍ଜନ କରି ତ୍ରିବର୍ଣ୍ଣ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ସମସ୍ତ ବେଦର ରକ୍ଷାର୍ଥେ ସେମାନଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି ଯଜ୍ଞ ପ୍ରକଟ ହେଲା।

Verse 26

ऋचो यजूंषि सामानि तथैवाथर्वणानि च / ब्रह्मणः सहजं रूपं नित्यैषा शक्तिरव्यया

ଋକ୍, ଯଜୁଃ ମନ୍ତ୍ର, ସାମଗାନ ଏବଂ ଅଥର୍ବଣ ସ୍ତୋତ୍ର—ଏହିସବୁ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ସହଜ ସ୍ୱରୂପ; ଏହା ତାଙ୍କର ନିତ୍ୟ, ଅବ୍ୟୟ ଶକ୍ତି।

Verse 27

अनादिनिधना दिव्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा / आदौ वेदमयी भूता यतः सर्वाः प्रवृत्तयः

ଅନାଦି-ଅନନ୍ତ ଦିବ୍ୟ ବାକ୍ ସ୍ୱୟଂଭୂ (ବ୍ରହ୍ମା) ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ସୃଷ୍ଟ ହେଲା; ଆଦିରେ ସେ ବେଦମୟ ଥିଲା, ଏବଂ ସେଠାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 28

अतो ऽन्यानितु शास्त्राणिपृथिव्यांयानिकानिचित् / न तेषु रमते धीरः पाषण्डी तेन जायते

ଏହିହେତୁ ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଯାହାହେଉ—ଧୀର ପୁରୁଷ ସେଥିରେ ରମେ ନାହିଁ; ସେଥିରେ ଆସକ୍ତି ହେଲେ ପାଷଣ୍ଡୀ, କୁଦୃଷ୍ଟିବାଦୀ ହୁଏ।

Verse 29

वेदार्थवित्तमैः कार्यं यत्स्मृतं मुनिभिः पुरा / स ज्ञेयः परमो धर्मो नान्यशास्त्रेषु संस्थितः

ପୂର୍ବେ ମୁନିମାନେ ଯାହା ସ୍ମରଣ କରାଇଛନ୍ତି—ବେଦାର୍ଥ ଜାଣୁଥିବାମାନଙ୍କ ଅନୁସାରେ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ—ସେଇ ହେଉଛି ପରମ ଧର୍ମ; ଏହା ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ସ୍ଥିତ ନୁହେଁ।

Verse 30

या वेदबाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः / सर्वास्ता निष्फलाः प्रेत्यतमोनिष्ठाहिताः स्मृताः

ଯେ ସ୍ମୃତିଗୁଡ଼ିକ ବେଦ-ପ୍ରମାଣରୁ ବାହାରେ ଅଛି ଓ ଯେ କୌଣସି କୁଦୃଷ୍ଟି ମତ—ସେସବୁକୁ ନିଷ୍ଫଳ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେମାନେ ତମସର ଅନ୍ଧକାରକୁ ନେଇଯାନ୍ତି, କାରଣ ସେମାନେ ତମୋନିଷ୍ଠ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 31

पूर्वकल्पे प्रजा जाताः सर्वबादाविवर्जिताः / शुद्धान्तः करणाः सर्वाः स्वधर्मनिरताः सदा

ପୂର୍ବକଳ୍ପରେ ପ୍ରଜାମାନେ ସମସ୍ତ ବାଧାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଜନ୍ମିଥିଲେ; ସମସ୍ତଙ୍କ ଅନ୍ତଃକରଣ ଶୁଦ୍ଧ ଥିଲା ଏବଂ ସେମାନେ ସଦା ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମରେ ନିରତ ଥିଲେ।

Verse 32

ततः कालवशात् तासां रागद्वेषादिको ऽभवत् / अधर्मो मुनिशार्दूलाः स्वधर्मप्रतिबन्धकः

ତାପରେ କାଳବଶରେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ ଆଦି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ହେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଳମାନେ, ସ୍ୱଧର୍ମକୁ ଅବରୋଧ କରୁଥିବା ଅଧର୍ମ ପ୍ରକଟ ହେଲା।

Verse 33

ततः सा सहजा सिद्धिस्तासां नातीव जायते / रजोमात्रात्मिकास्तासां सिद्धयो ऽन्यास्तदाभवन्

ତେବେ ସେମାନଙ୍କ ସହଜ ସିଦ୍ଧି ବହୁତ ଅଧିକ ଜନ୍ମିଲା ନାହିଁ; ତାହାର ପରିବର୍ତ୍ତେ ରଜୋଗୁଣ-ପ୍ରଧାନ ଅନ୍ୟ ସିଦ୍ଧିମାନେ ସେତେବେଳେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ।

Verse 34

तासु क्षीणास्वशेषासु कालयोगेन ताः पुनः / वार्तोपायं पुनश्चक्रुर्हस्तसिद्धिं च कर्मजाम् / ततस्तासां विभुर्ब्रह्मा कर्माजीवमकल्पयत्

କାଳଯୋଗରେ ସେସବୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଗଲାପରେ, ସେମାନେ ପୁଣି ଜୀବିକାର ଉପାୟ କଲେ—ବାର୍ତ୍ତା (କୃଷି/ବ୍ୟାପାର) ଓ କର୍ମଜ ହସ୍ତସିଦ୍ଧି (ହସ୍ତକୌଶଳ)। ତାପରେ ସର୍ବବିଭୁ ବ୍ରହ୍ମା ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କର୍ମାଧାରିତ ଆଜୀବିକା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ।

Verse 35

स्वायंभुवो मनुः पूर्वं धर्मान् प्रोवाच धर्मदृक् / साक्षात् प्रजापतेर्मूर्तिर्निसृष्टा ब्रह्मणा द्विजाः / भृग्वादयस्तद्वदनाच्छ्रुत्वा धर्मानथोचिरे

ପୂର୍ବକାଳରେ ଧର୍ମଦର୍ଶୀ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ଧର୍ମମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଭୃଗୁ ଆଦି ଦ୍ୱିଜ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ସମାନ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ସେମାନେ ମନୁଙ୍କ ମୁଖରୁ ଧର୍ମ ଶୁଣି ପୁନଃ ପ୍ରଚାର କଲେ।

Verse 36

यजनं याजनं दानं ब्राह्मणस्य प्रतिग्रहम् / अध्यापनं चाध्ययनं षट् कर्माणि द्विजोत्तमाः

ଯଜ୍ଞ କରିବା, ଅନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରାଇବା, ଦାନ ଦେବା, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଦାନ ଗ୍ରହଣ; ଅଧ୍ୟାପନ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ—ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ, ଏହି ଛଅ କର୍ମ।

Verse 37

दानमध्ययनं यज्ञो धर्मः क्षत्रियवैश्ययोः / दण्डो युद्धं क्षत्रियस्य कृषिर्वैश्यस्य शस्यते

କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଦାନ, ବେଦାଧ୍ୟୟନ ଓ ଯଜ୍ଞ—ଏହି ସାଧାରଣ ଧର୍ମ। କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡଧାରଣ ଓ ଯୁଦ୍ଧ; ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ କୃଷି ବିଶେଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 38

शुश्रूषैव द्विजातीनां शूद्राणां धर्मसाधनम् / कारुकर्म तथाजीवः पाकयज्ञो ऽपि धर्मतः

ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦ୍ୱିଜାତିମାନଙ୍କ ଶୁଶ୍ରୂଷା ହିଁ ଧର୍ମସାଧନ। ଏହିପରି କାରୁକର୍ମରେ ଜୀବିକା ଓ ପାକଯଜ୍ଞ କରିବା ମଧ୍ୟ ଧର୍ମସମ୍ମତ।

Verse 39

ततः स्थितेषु वर्णेषु स्थापयामास चाश्रमान् / गृहस्थं च वनस्थं च भिक्षुकं ब्रह्मचारिणम्

ତାପରେ ବର୍ଣ୍ଣମାନେ ସ୍ଥିର ହେଲାପରେ, ସେ ଆଶ୍ରମମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କଲେ—ଗୃହସ୍ଥ, ବନସ୍ଥ (ବାନପ୍ରସ୍ଥ), ଭିକ୍ଷୁକ (ସନ୍ନ୍ୟାସୀ) ଓ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ।

Verse 40

अग्नयो ऽतिथिशुश्रूषा यज्ञो दानं सुरार्चनम् / गृहस्थस्य समासेन धर्मो ऽयं मुनिपुङ्गवाः

ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିର ପରିଚର୍ଯ୍ୟା, ଅତିଥି-ଶୁଶ୍ରୂଷା, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ଦେବାର୍ଚ୍ଚନ—ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ସଂକ୍ଷେପରେ ଏହି ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମ।

Verse 41

होमो मूलफलाशित्वं स्वाध्यायस्तप एव च / संविभागो यथान्यायं धर्मो ऽयं वनवासिनाम्

ହୋମ, ମୂଳ-ଫଳ ଭୋଜନରେ ଜୀବନ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ତପ; ଏବଂ ନିୟମାନୁସାରେ ଯଥୋଚିତ ସଂବିଭାଗ—ଏହି ହେଉଛି ବନବାସୀଙ୍କ ଧର୍ମ।

Verse 42

भैक्षाशनं च मौनित्वं तपो ध्यानं विशेषतः / सम्यग्ज्ञानं च वैराग्यं धर्मो ऽयं भिक्षुके मतः

ଭୈକ୍ଷାଶନ, ମୌନ, ତପ ଓ ବିଶେଷତଃ ଧ୍ୟାନ; ସହିତ ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ—ଏହି ହେଉଛି ଭିକ୍ଷୁକର ଧର୍ମ ବୋଲି ମତ।

Verse 43

भिक्षाचर्या च शुश्रूषा गुरोः स्वाध्याय एव च / सन्ध्याकर्माग्निकार्यं च धर्मो ऽयं ब्रह्मचारिणाम्

ବିଧିମତେ ଭିକ୍ଷାଚର୍ଯ୍ୟା, ଗୁରୁଙ୍କ ଶୁଶ୍ରୂଷା ଓ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ; ସହିତ ସନ୍ଧ୍ୟାକର୍ମ ଓ ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ—ଏହି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀଙ୍କ ଧର୍ମ।

Verse 44

ब्रह्मचारिवनस्थानां भिक्षुकाणां द्विजोत्तमाः / साधारणं ब्रह्मचर्यं प्रोवाच कमलोद्भवः

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ, କମଲୋଦ୍ଭବ ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ବନସ୍ଥ ଓ ଭିକ୍ଷୁକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଶାସନ ଘୋଷଣା କଲେ।

Verse 45

ऋतुकालाभिगामित्वं स्वदारेषु न चान्यतः / पर्ववर्जं गृहस्थस्य ब्रह्मचर्यमुदाहृतम्

ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ‘ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ’ ହେଉଛି—ଋତୁକାଳରେ କେବଳ ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ ନିକଟ ହେବା, ପରସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ କେବେ ନୁହେଁ, ଏବଂ ପର୍ବଦିନରେ ସଂଯମରେ ବିରତି ରଖିବା।

Verse 46

आगर्भसंभवादाद्यात् कार्यं तेनाप्रमादतः / अकुर्वाणस्तु विप्रेन्द्रा भ्रूणहा तु प्रजायते

ଗର୍ଭ ସଂଭବ ହେବା ସହିତ ତାହା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିହିତ କର୍ମ ଅପ୍ରମାଦରେ କରିବା ଉଚିତ। ଯେ ତାହା କରେନାହିଁ—ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରମାନେ—ସେ ଭ୍ରୂଣହନ୍ତା ଭାବେ ଗଣ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 47

वेदाभ्यासो ऽन्वहं शक्त्या श्राद्धं चातिथिपूजनम् / गृहस्थस्य परो धर्मो देवताभ्यर्चनं तथा

ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ପରମ ଧର୍ମ ହେଉଛି—ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ପ୍ରତିଦିନ ବେଦାଭ୍ୟାସ, ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ, ଅତିଥିପୂଜା, ଏବଂ ଦେବତାର୍ଚ୍ଚନ।

Verse 48

वैवाह्ममग्निमिन्धीत सायं प्रातर्यथाविधि / देशान्तरगतो वाथ मृतपत्नीक एव वा

ବିଧିଅନୁସାରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରାତଃକାଳରେ ବିବାହାଗ୍ନି (ଗୃହ୍ୟାଗ୍ନି) ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରିବା ଉଚିତ—ସେ ଦେଶାନ୍ତରକୁ ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କିମ୍ବା ପତ୍ନୀ ମୃତ୍ୟୁରେ ପତ୍ନୀହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ।

Verse 49

त्रयाणामाश्रमाणां तु गृहस्थो योनिरुच्यते / अन्ये तमुपजीवन्ति तस्माच्छ्रेयान् गृहाश्रमी

ତିନି ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମକୁ ସେମାନଙ୍କର ‘ଯୋନି’ ଅର୍ଥାତ୍ ମୂଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଅନ୍ୟ ଆଶ୍ରମମାନେ ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମଧର୍ମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 50

ऐकाश्रम्यं गृहस्थस्य त्रयाणां श्रुतिदर्शनात् / तस्माद् गार्हस्थ्यमेवैकं विज्ञेयं धर्मसाधनम्

ଶ୍ରୁତିପ୍ରମାଣରୁ ଗୃହସ୍ଥ ହିଁ ଅନ୍ୟ ତିନି ଆଶ୍ରମଙ୍କର ଆଧାର; ତେଣୁ ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ୟାଶ୍ରମକୁ ଧର୍ମସାଧନର ପ୍ରଧାନ ଉପାୟ ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 51

परित्यजेदर्थकामौ यौ स्यातां धर्मवर्जितौ / सर्वलोकविरुद्धं च धर्ममप्याचरेन्न तु

ଧର୍ମବିହୀନ ଅର୍ଥ ଓ କାମକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକହିତବିରୋଧୀ ‘ଧର୍ମ’ କୁ ମଧ୍ୟ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 52

धर्मात् संजायते ह्यर्थो धर्मात् कामो ऽभिजायते / धर्म एवापवर्गाय तस्माद् धर्मं समाश्रयेत्

ଧର୍ମରୁ ହିଁ ଅର୍ଥ ଜନ୍ମେ, ଧର୍ମରୁ ହିଁ କାମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଧର୍ମ ଏକା ଅପବର୍ଗ (ମୋକ୍ଷ) ଦେଇଥାଏ, ତେଣୁ ଧର୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 53

धर्मश्चार्थश्च कामश्च त्रिवर्गस्त्रिगुणो मतः / सत्त्वं रजस्तमश्चेति तस्माद्धर्मं समाश्रयेत्

ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ—ଏହି ତ୍ରିବର୍ଗ ତ୍ରିଗୁଣମୟ ବୋଲି ମତ: ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜଃ, ତମଃ; ତେଣୁ ଧର୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 54

ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः / जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः

ସତ୍ତ୍ୱସ୍ଥ ଲୋକ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତିକୁ ଯାଆନ୍ତି; ରଜୋଗୁଣୀ ମଧ୍ୟରେ ରହନ୍ତି; ତମୋଗୁଣର ନୀଚ ବୃତ୍ତିରେ ଥିବାମାନେ ଅଧୋଗତିକୁ ଯାଆନ୍ତି।

Verse 55

यस्मिन् धर्मसमायुक्तावर्थकामौ व्यवस्थितौ / इह लोके सुखी भूत्वा प्रेत्यानन्त्याय कल्पते

ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ ସହିତ ଅର୍ଥ ଓ କାମ ସୁସ୍ଥିତ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସେଠି ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ଲୋକେ ସୁଖୀ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଅନନ୍ତ ମଙ୍ଗଳର ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 56

धर्मात् संजायते मोक्षो ह्यर्थात् कामो ऽभिजायते / एवं साधनसाध्यत्वं चातुर्विध्ये प्रदर्शितम्

ଧର୍ମରୁ ମୋକ୍ଷ ଜନ୍ମେ, ଅର୍ଥରୁ କାମ ଉଦ୍ଭବେ। ଏଭଳି ଚତୁର୍ବିଧ ପୁରୁଷାର୍ଥରେ ସାଧନ–ସାଧ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ।

Verse 57

य एवं वेद धर्मार्थकाममोक्षस्य मानवः / माहात्म्यं चानुतिष्ठेत स चानन्त्याय कल्पते

ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷର ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣି, ଏହି ପବିତ୍ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଆଚରଣ କରେ, ସେ ଅନନ୍ତ ପଦର ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 58

तस्मादर्थं च कामं च त्यक्त्वा धर्मं समाश्रयेत् / धर्मात् संजायते सर्वमित्याहुर्ब्रह्मवादिनः

ଏହେତୁ ଅର୍ଥ ଓ କାମର ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି ଧର୍ମର ଆଶ୍ରୟ ନେବା ଉଚିତ; କାରଣ ଧର୍ମରୁ ହିଁ ସମସ୍ତ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ବ୍ରହ୍ମବାଦୀମାନେ ଏହିପରି କହନ୍ତି।

Verse 59

धर्मेण धार्यते सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् / अनादिनिधना शक्तिः सैषा ब्राह्मी द्विजोत्तमाः

ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଧାରିତ ହୁଏ। ଏହି ଶକ୍ତି ଅନାଦି ଓ ଅନନ୍ତ; ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଏହାହିଁ ବ୍ରାହ୍ମୀ ଶକ୍ତି।

Verse 60

कर्मणा प्राप्यते धर्मो ज्ञानेन च न संशयः / तस्माज्ज्ञानेन सहितं कर्मयोगं समाचरेत्

କର୍ମଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସତ୍ୟଜ୍ଞାନସହିତ କର୍ମଯୋଗକୁ ନିରନ୍ତର ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 61

प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम् / ज्ञानपूर्वं निवृत्तं स्यात् प्रवृत्तं यदतो ऽन्यथा

ବୈଦିକ କର୍ମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ପ୍ରବୃତ୍ତି ଓ ନିବୃତ୍ତି। ସତ୍ୟଜ୍ଞାନପୂର୍ବକ ଯାହା, ସେହି ନିବୃତ୍ତି; ଯାହା ଅନ୍ୟଥା, ସେହି ପ୍ରବୃତ୍ତି କୁହାଯାଏ।

Verse 62

निवृत्तं सेवमानस्तु याति तत् परमं पदम् / तस्मान्निवृत्तं संसेव्यमन्यथा संसरेत् पुनः

ନିବୃତ୍ତିମାର୍ଗକୁ ସେବନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ତେଣୁ ନିବୃତ୍ତିକୁ ଯତ୍ନରେ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ; ନହେଲେ ପୁନଃ ସଂସାରକୁ ଫେରିବ।

Verse 63

क्षमा दमो दया दानमलोभस्त्याग एव च / आर्जवं चानसूया च तीर्थानुसरणं तथा

କ୍ଷମା, ଦମ, ଦୟା, ଦାନ, ଅଲୋଭ ଓ ତ୍ୟାଗ; ଏବଂ ଆର୍ଜବ, ଅନସୂୟା, ତୀର୍ଥାନୁସରଣ—ଏସବୁ ଧାରଣୀୟ।

Verse 64

सत्यं सन्तोष आस्तिक्यं श्रद्धा चेन्द्रियनिग्रहः / देवताभ्यर्चनं पूजा ब्राह्मणानां विशेषतः

ସତ୍ୟ, ସନ୍ତୋଷ, ଆସ୍ତିକ୍ୟ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ; ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅର୍ଚ୍ଚନ-ପୂଜା, ବିଶେଷତଃ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ସେବା-ପୂଜା—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଧର୍ମର ସ୍ତମ୍ଭ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 65

आहिंसा प्रियवादित्वमपैशुन्यमकल्कता / सामासिकमिमं धर्मं चातुर्वर्ण्ये ऽब्रवीन्मनुः

ଅହିଂସା, ପ୍ରିୟବାଦିତ୍ୱ, ପରନିନ୍ଦା-ବର୍ଜନ ଓ କଳଙ୍କହୀନ ପବିତ୍ରତା—ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଧର୍ମକୁ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣ ପାଇଁ ମନୁ କହିଥିଲେ।

Verse 66

प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम् / स्थानमैन्द्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम्

କ୍ରିୟାକର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ଲୋକ ନିୟତ ନିବାସ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଯୁଦ୍ଧରେ ପଳାୟନ ନକରୁଥିବା କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଐନ୍ଦ୍ର ଲୋକ ନିୟତ ସ୍ଥାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 67

वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्ममनुवर्तताम् / गान्धर्वं शूद्रजातीनां परिचारेण वर्तताम्

ସ୍ୱଧର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମାରୁତ ଲୋକ ସ୍ଥାନ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଏବଂ ସେବା-ପରିଚର୍ୟାରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିବା ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗାନ୍ଧର୍ବ ଲୋକ ସ୍ଥାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 68

अष्टाशीतिसहस्त्राणामृषीणामूर्ध्वरेतसाम् / स्मृतं तेषां तु यत्स्थानं तदेव गुरुवासिनाम्

ଊର୍ଧ୍ୱରେତସ୍, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟନିଷ୍ଠ ଅଷ୍ଟାଶୀ ହଜାର ଋଷିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେ ସ୍ଥାନ ସ୍ମୃତ, ସେଇ ସ୍ଥାନ ଗୁରୁଙ୍କ ସହ ବସି ସେବା କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଏକେ।

Verse 69

सप्तर्षोणां तु यत्स्थानं स्मृतं तद् वै वनौकसाम् / प्राजापत्यं गृहस्थानां स्थानमुक्तं स्वयंभुवा

ସପ୍ତର୍ଷିମାନଙ୍କ ଯେ ସ୍ଥାନ ସ୍ମୃତ, ସେଇ ସ୍ଥାନ ନିଶ୍ଚୟ ବନବାସୀ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ; ଏବଂ ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ଲୋକ ସ୍ଥାନ ବୋଲି ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା କହିଛନ୍ତି।

Verse 70

यतीनां यतचित्तानां न्यासिनामूर्ध्वरेतसाम् / हैरण्यगर्भं तत् स्थानं यस्मान्नावर्तते पुनः

ଯତଚିତ୍ତ ଯତି, ମନୋନିଗ୍ରହୀ ଋଷି ଓ ଊର୍ଧ୍ୱରେତସ ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନେ ଯେ ଧାମ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ସେହି ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ-ସ୍ଥାନ; ସେଠାରୁ ପୁନଃ ଫେରା ନାହିଁ।

Verse 71

योगिनाममृतं स्थानं व्योमाख्यं परमाक्षरम् / आनन्दमैश्वरं धाम सा काष्ठा सा परागतिः

ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ‘ବ୍ୟୋମ’ ନାମକ ଅମୃତ-ସ୍ଥାନ ଅଛି, ସେହି ପରମାକ୍ଷର। ସେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ୟର ଦିବ୍ୟ ଧାମ; ସେହି ପରମ କାଷ୍ଠା, ସେହି ପରାଗତି।

Verse 72

ऋषच ऊचुः भगवन् देवतारिघ्न हिरण्याक्षनिषूदन / चत्वारो ह्याश्रमाः प्रोक्ता योगिनामेक उच्यते

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍, ଦେବତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ-ନାଶକ, ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ-ନିଷୂଦନ! ଚାରି ଆଶ୍ରମ କଥିତ, କିନ୍ତୁ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର (ପରମ) ଆଶ୍ରମ କୁହାଯାଏ।

Verse 73

श्रीकूर्म ऊवाच सर्वकर्माणि संन्यस्य समाधिमचलं श्रितः / य आस्ते निश्चलो योगी स संन्यासी न पञ्चमः

ଶ୍ରୀକୂର୍ମ କହିଲେ—ସମସ୍ତ କର୍ମ ସନ୍ନ୍ୟାସ କରି ଅଚଳ ସମାଧିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଯେ ଯୋଗୀ ନିଶ୍ଚଳ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ—ସେଇ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ; ଏହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ‘ପଞ୍ଚମ’ ନାହିଁ।

Verse 74

सर्वेषामाश्रमाणां तु द्वैविध्यं श्रुतदर्शितम् / ब्रह्मचार्युपकुर्वाणो नैष्ठिको ब्रह्मतत्परः

ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମରେ ଶ୍ରୁତି ଦ୍ୱିବିଧ ଭେଦ ଦେଖାଇଛି। ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଉପକୁର୍ବାଣ (ଅଧ୍ୟୟନ ସମାପ୍ତ କରି ପରବର୍ତ୍ତୀ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ) ଓ ନୈଷ୍ଠିକ (ଆଜୀବନ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ରହି ବ୍ରହ୍ମତତ୍ପର ହୁଏ)।

Verse 75

यो ऽधीत्यविधिवद्वेदान् गृहस्थाश्रममाव्रजेत् / उपकुर्वाणको ज्ञेयो नैष्ठिको मरणान्तिकः

ଯେ ବିଧିପୂର୍ବକ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରି ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେ ‘ଉପକୁର୍ବାଣକ’ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ଯେ ‘ନୈଷ୍ଠିକ’, ସେ ଆଜୀବନ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟାରେ ରହି ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ନିରତ ଥାଏ।

Verse 76

उदासीनः साधकश्च गृहस्थो द्विविधो भवेत् / कुटुम्बभरणे यत्तः साधको ऽसौ गृही भवेत्

ଗୃହସ୍ଥ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଉଦାସୀନ ଓ ସାଧକ। ଯେ କୁଟୁମ୍ବ ଭରଣପୋଷଣରେ ଯତ୍ନଶୀଳ, ସେ ‘ସାଧକ-ଗୃହୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 77

ऋणानित्रीण्यपाकृत्यत्यक्त्वा भार्याधनादिकम् / एकाकी यस्तु विचरेदुदासीनः स मौक्षिकः

ତିନି ଋଣ ଶୋଧ କରି, ଭାର୍ଯ୍ୟା-ଧନ ଆଦିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଯେ ଏକାକୀ ବିଚରେ—ସଂସାରବନ୍ଧନ ପ୍ରତି ଉଦାସୀନ—ସେ ‘ମୌକ୍ଷିକ’ (ମୋକ୍ଷସାଧକ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 78

तपस्तप्यति यो ऽरण्ये यजेद् देवान् जुहोति च / स्वाध्याये चैव निरतो वनस्थस्तापसो मतः

ଯେ ଅରଣ୍ୟରେ ତପ କରେ, ଦେବମାନଙ୍କୁ ଯଜେ ଏବଂ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେଏ, ତଥା ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ନିରତ ରହେ—ସେ ବନସ୍ଥ ‘ତାପସ’ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

Verse 79

तपसा कर्षितो ऽत्यर्थं यस्तु ध्यानपरो भवेत् / सांन्यासिकः स विज्ञेयो वानप्रस्थाश्रमे स्थितः

ତପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ଯେ ସଦା ଧ୍ୟାନପର ରହେ, ସେ ବାନପ୍ରସ୍ଥାଶ୍ରମରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ‘ସାନ୍ନ୍ୟାସିକ’ (ସନ୍ନ୍ୟାସଭାବୀ) ବୋଲି ଜଣାଯିବ।

Verse 80

योगाभ्यासरतो नित्यमारुरुक्षुर्जितेन्द्रियः / ज्ञानाय वर्तते भिक्षुः प्रोच्यते पारमेष्ठिकः

ଯେ ନିତ୍ୟ ଯୋଗାଭ୍ୟାସରେ ରତ, ସମାଧିକୁ ଆରୋହଣ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ—ଯେ ଭିକ୍ଷୁ କେବଳ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ହିଁ ବର୍ତ୍ତେ, ସେ ‘ପାରମେଷ୍ଠିକ’, ଅର୍ଥାତ୍ ପରମେଶ୍ୱରାଶ୍ରିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 81

यस्त्वात्मरतिरेव स्यान्नित्यतृप्तो महामुनिः / सम्यग् दर्शनसंपन्नः स योगी भिक्षुरुच्यते

କିନ୍ତୁ ଯେ ମହାମୁନି କେବଳ ଆତ୍ମାରେ ହିଁ ରମେ, ଯେ ସଦା ତୃପ୍ତ ଏବଂ ସମ୍ୟକ୍ ଦର୍ଶନସମ୍ପନ୍ନ—ସେଇ ଯୋଗୀ, ସତ୍ୟ ଭିକ୍ଷୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 82

ज्ञानसंन्यासिनः केचिद् वेदसंन्यासिनो ऽपरे / कर्मसन्यासिनः केचित् त्रिविधाः परामेष्ठिकाः

କେହି ଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ, କେହି ବୈଦିକ କର୍ମକାଣ୍ଡ ତ୍ୟାଗୀ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ, ଆଉ କେହି କର୍ମତ୍ୟାଗୀ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ—ଏଭଳି ପାରମେଷ୍ଠିକ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ତିନି ପ୍ରକାର।

Verse 83

योगी च त्रिविधो ज्ञेयो भौतिकः सांख्य एव च / तृतीयोत्याश्रमी प्रोक्ती योगमुत्तममास्थितः

ଯୋଗୀ ମଧ୍ୟ ତିନି ପ୍ରକାର—ଭୌତିକ (ସାଂସାରିକ), ସାଂଖ୍ୟମୁଖୀ, ଏବଂ ତୃତୀୟ ‘ଅତ୍ୟାଶ୍ରମୀ’। ଏହି ତୃତୀୟ ଉତ୍ତମ ଯୋଗରେ ସ୍ଥିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 84

प्रथमा भावना पूर्वे सांख्ये त्वक्षरभावना / तृतीये चान्तिमा प्रोक्ता भावना पारमेश्वरी

ପୂର୍ବ ସାଂଖ୍ୟ ଉପଦେଶରେ ପ୍ରଥମ ଭାବନା ‘ଅକ୍ଷର’ ଧ୍ୟାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏବଂ ତୃତୀୟ (ଉପଦେଶରେ) ଅନ୍ତିମ ଭାବନା ‘ପାରମେଶ୍ୱରୀ’—ଅର୍ଥାତ୍ ପରମେଶ୍ୱରକେନ୍ଦ୍ରିତ ଧ୍ୟାନ—ବୋଲି ପ୍ରକାଶିତ।

Verse 85

तस्मादेतद् विजानीध्वमाश्रमाणां चतुष्टयम् / सर्वेषु वेदशास्त्रेषु पञ्चमो नोपपद्यते

ଏହେତୁ ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣ—ଆଶ୍ରମ ଚାରିଟି ମାତ୍ର; ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ପ୍ରମାଣ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପଞ୍ଚମ ଆଶ୍ରମ ଗ୍ରହଣୀୟ ନୁହେଁ।

Verse 86

एवं वर्णाश्रमान् सृष्ट्वा देवदेवो निरञ्जनः / दक्षादीन् प्राह विश्वात्मा सृजध्वं विविधाः प्रजाः

ଏଭଳି ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରି ଦେବଦେବ ନିରଞ୍ଜନ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ଦକ୍ଷ ଆଦିଙ୍କୁ କହିଲେ—“ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କର।”

Verse 87

ब्रह्मणो वचनात् पुत्रा दक्षाद्या मुनिसत्तमाः / असृजन्त प्रजाः सर्वा देवमानुषपूर्विकाः

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବଚନରେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦକ୍ଷ ଆଦି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଥମ କରି ମନୁଷ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 88

इत्येष भगवान् ब्रह्मा स्त्रष्ट्वत्वे स व्यवस्थितः / अहं वै पालयामीदं संहरिष्यति शूलभृत्

ଏଭଳି ଭଗବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାର ପଦରେ ସ୍ଥିତ। ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଏହାକୁ ପାଳନ କରେ; ଶୂଳଧାରୀ (ଶିବ) ଏହାର ସଂହାର କରିବେ।

Verse 89

तिस्त्रस्तु मूर्तयः प्रोक्ता ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः / रजः सत्त्वतमोयोगात् परस्य परमात्मनः

ତିନି ମୂର୍ତ୍ତି ଘୋଷିତ—ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର—ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ରଜଃ, ସତ୍ତ୍ୱ, ତମଃ ଗୁଣର ସଂଯୋଗରୁ ଉଦ୍ଭୂତ।

Verse 90

अनोयन्यमनुरक्तास्ते ह्यन्योन्यमुपजीविनः / अन्योन्यं प्रणताश्चैव लीलया परमेश्वराः

ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଅନୁରକ୍ତ ଓ ପରସ୍ପରକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି; ପରମେଶ୍ୱର ହୋଇ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଲୀଳାରେ ପରସ୍ପରକୁ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି।

Verse 91

ब्राह्मी माहेश्वरी चैव तथैवाक्षरभावना / तिस्त्रस्तु भावना रुद्रे वर्तन्ते सततं द्विजाः

ଭାବନା ତିନି—ବ୍ରାହ୍ମୀ, ମାହେଶ୍ୱରୀ ଓ ଅକ୍ଷର-ଭାବନା। ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏହି ତିନି ଧ୍ୟାନ ସଦା ରୁଦ୍ରକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ରଖିବା ଉଚିତ।

Verse 92

प्रवर्तते मय्यजस्त्रमाद्या चाक्षरभावना / द्वितीया ब्रह्मणः प्रोक्ता देवस्याक्षरभावना

ଅକ୍ଷର-ଭାବନାର ପ୍ରଥମଟି ମୋତେ ନିରନ୍ତର ଚାଲିଥାଏ। ଦ୍ୱିତୀୟଟି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ସେହିଟି ଦେବଙ୍କ ଅକ୍ଷର-ଭାବନା ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଶିଖାଯାଏ।

Verse 93

अहं चैव महादेवो न भिन्नौ परमार्थतः / विभज्यस्वेच्छयात्मानं सो ऽन्यर्यामीश्वरः स्थितः

ମୁଁ ଓ ମହାଦେବ ପରମାର୍ଥରେ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ। ସେଇ ଈଶ୍ୱର ନିଜ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ନିଜକୁ ବିଭକ୍ତ କରି ସମସ୍ତଙ୍କ ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 94

त्रैलोक्यमखिलं स्त्रष्टुं सदेवासुरमानुषम् / पुरुषः परतो ऽव्यक्ताद् ब्रह्मत्वं समुपागमत्

ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମାନବ ସହିତ ସମଗ୍ର ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ, ଅବ୍ୟକ୍ତର ପରେ ଥିବା ପୁରୁଷ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ (ସ୍ରଷ୍ଟା-ଭାବ) ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 95

तस्माद् ब्रह्मा महादेवो विष्णुर्विश्वेश्वरः परः / एकस्यैव स्मृतास्तिस्त्रस्तनूः कार्यवशात् प्रभोः

ଏହେତୁ ବ୍ରହ୍ମା, ମହାଦେବ (ଶିବ) ଓ ବିଷ୍ଣୁ—ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ପରମ ପ୍ରଭୁ—ଏକମାତ୍ର ପରମ ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ତିନି ତନୁ/ରୂପ ଭାବେ ସ୍ମୃତ, ଯାହା ଜଗତ୍କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଧାରଣ ହୁଏ।

Verse 96

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वन्द्याः पूज्याः प्रयत्नतः / यदीच्छेदचिरात् स्थानं यत्तन्मोक्षाख्यमव्ययम्

ଏହେତୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରି, ଯତ୍ନସହ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ—ଯଦି କେହି ଶୀଘ୍ର ହିଁ ‘ମୋକ୍ଷ’ ନାମକ ଅବ୍ୟୟ ପଦକୁ ପାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ।

Verse 97

वर्णाश्रमप्रयुक्तेन धर्मेण प्रीतिसंयुतः / पूजयेद् भावयुक्तेन यावज्जीवं प्रतिज्ञया

ପ୍ରୀତିଭକ୍ତି ସହ, ନିଜ ବର୍ଣ୍ଣ-ଆଶ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଧର୍ମକୁ ଆଚରି, ଭାବପୂର୍ବକ (ପ୍ରଭୁଙ୍କ) ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ—ଜୀବନପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ସହ।

Verse 98

चतुर्णामाश्रमाणां तु प्रोक्तो ऽयं विधिवद्द्विजाः / आश्रमो वैष्णवो ब्राह्मो हराश्रम इति त्रयः

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଚାରି ଆଶ୍ରମ ବିଷୟରେ ଏହି ବିଧି ଯଥାବିଧି କୁହାଯାଇଛି: ସେଗୁଡ଼ିକ ତିନି ପ୍ରକାର—ବୈଷ୍ଣବ ଆଶ୍ରମ, ବ୍ରାହ୍ମ (ବ୍ରହ୍ମା-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ) ଆଶ୍ରମ, ଏବଂ ହର-ଆଶ୍ରମ (ଶୈବ ଆଶ୍ରମ)।

Verse 99

तल्लिङ्गधारी सततं तद्भक्तजनवत्सलः / ध्यायेदथार्चयेदेतान् ब्रह्मविद्यापरायणः

ସେହି ପବିତ୍ର ଲିଙ୍ଗ-ଚିହ୍ନକୁ ସଦା ଧାରଣ କରୁଥିବା, ଭକ୍ତଜନଙ୍କ ପ୍ରତି ବାତ୍ସଲ୍ୟଶୀଳ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାରେ ପରାୟଣ—ସେ ପ୍ରଥମେ ଏହି (ଦିବ୍ୟ ରୂପମାନଙ୍କ) ଧ୍ୟାନ କରି, ପରେ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରୁ।

Verse 100

सर्वेषामेव भक्तानां शंभोर्लिङ्गमनुत्तमम् / सितेन भस्मना कार्यं ललाटे तु त्रिपुण्ड्रकम्

ସମସ୍ତ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ହିଁ ପରମ ଚିହ୍ନ। ଶ୍ୱେତ ଭସ୍ମରେ ଲଲାଟରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 101

यस्तु नारायणं देवं प्रपन्नः परमं पदम् / धारयेत् सर्वदा शूलं ललाटे गन्धवारिभिः

ଯେ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟସ୍ୱରୂପ ନାରାୟଣଦେବଙ୍କ ଶରଣ ଗତ, ସେ ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳରେ ଲଲାଟରେ ଶୂଳ-ଚିହ୍ନ ସଦା ଧାରଣ କରୁ।

Verse 102

प्रपन्ना ये जगद्बीजं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् / तेषां ललाटे तिलकं धारणीयं तु सर्वदा

ଯେମାନେ ଜଗତ୍-ବୀଜ ପରମେଷ୍ଠି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣ ଗତ, ସେମାନେ ଲଲାଟରେ ତିଳକ ସଦା ଧାରଣ କରିବେ।

Verse 103

यो ऽसावनादिर्भूतादिः कालात्मासौ धृतो भवेत् / उपर्यधो भावयोगात् त्रिपुण्ड्रस्य तु धारणात्

ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ ଓ ଊର୍ଧ୍ୱ-ଅଧୋ ଭାବଯୋଗ ଧ୍ୟାନଦ୍ୱାରା, ଅନାଦି ଭୂତାଦି କାଳାତ୍ମା ସେଇ ପ୍ରଭୁକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଧାରଣ କରାଯାଏ।

Verse 104

यत्तत् प्रधानं त्रिगुणं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् / धृतं त्रिशूलधरणाद् भवत्येव न संशयः

ଯେ ତ୍ରିଗୁଣମୟ ପ୍ରଧାନ ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ-ଶିବାତ୍ମକ, ତାହା ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ ହେଲେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 105

ब्रह्मतेजोमयं शुक्लं यदेतन् मण्डलं रवेः / भवत्येव धृतं स्थानमैश्वरं तिलके कृते

ବ୍ରହ୍ମତେଜୋମୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସେଇ ଶ୍ୱେତ ମଣ୍ଡଳ—ତିଳକରୂପେ ଧାରଣ କଲେ—ଧାରକଙ୍କ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚୟ ଈଶ୍ୱରସମ ଐଶ୍ୱର୍ୟ-ଆସନ ହୋଇଯାଏ।

Verse 106

तस्मात् कार्यं त्रिशूलाङ्कं तथा च तिलकं शुभम् / त्रियायुषं च भक्तानां त्रयाणां विधिपूर्वकम्

ଏହେତୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ତ୍ରିଶୂଳଚିହ୍ନଯୁକ୍ତ ଶୁଭ ତିଳକ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ତ୍ରିବିଧ ଆୟୁ ଦେଇଥିବା ସେଇ ତ୍ରୟ-ବିଧାନକୁ ମଧ୍ୟ ନିୟମରେ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 107

यजेत जुहुयादग्नौ जपेद् दद्याज्जितेन्द्रियः / शान्तो दान्तो जितक्रोधो वर्णाश्रमविधानवित्

ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ବ୍ୟକ୍ତି ଯଜ୍ଞ କରୁ, ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦିଅ, ଜପ କରୁ ଏବଂ ଦାନ ଦିଅ; ସେ ଶାନ୍ତ, ସଂଯମୀ, କ୍ରୋଧଜୟୀ ଓ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ-ବିଧାନଜ୍ଞ ହେଉ।

Verse 108

एवं परिचरेद् देवान् यावज्जीवं समाहितः / तेषां संस्थानमचलं सो ऽचिरादधिगच्छति

ଏଭଳି ସମାହିତଚିତ୍ତ ହୋଇ ଯାବଜ୍ଜୀବନ ଦେବମାନଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ଉଚିତ; ସେ ଶୀଘ୍ରେ ତାଙ୍କର ସ୍ଥିର, ଅଚଳ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।