Adhyaya 17
Bāṇa’s Śiva-bhakti and the Genealogy of Kaśyapa’s Descendants (Manvantara Lineages)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୂର୍ବଭାଗର ବଂଶ-ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଗ୍ରସର ହୁଏ। ବଲିଙ୍କ ପୁତ୍ର ବାଣ ମହାବଳୀ ଅସୁର; ଶଙ୍କରଙ୍କ ତୀବ୍ର ଭକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦିଏ। ଦେବମାନେ ମହାଦେବଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ, ଶିବ କ୍ରୀଡ଼ାରେ ଗୋଟିଏ ବାଣରେ ତାହାର ପୁରୀ ଦହନ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ବାଣଙ୍କ ରୁଦ୍ରାଶ୍ରୟ ଓ ଲିଙ୍ଗକେନ୍ଦ୍ରିତ ଭକ୍ତି ଶିବଙ୍କ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଏବଂ ଭକ୍ତିର ରକ୍ଷାଶକ୍ତି—ଅସୁର ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ—ପ୍ରକାଶ କରେ। ପରେ ଦନୁଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ (ତାରା, ଶମ୍ବର ଆଦି), ସୁରସାଙ୍କ ସର୍ପ ଓ ବହୁଶିର ଆକାଶଚାରୀ, ଅରିଷ୍ଟାଙ୍କ ଗନ୍ଧର୍ବ, କଦ୍ରୁଙ୍କ ନାଗବଂଶ (ଅନନ୍ତରୁ ଆରମ୍ଭ), ତାମ୍ରାଙ୍କ ଛଅ କନ୍ୟା, ସୁରଭିଙ୍କ ଗୋବଂଶ, ଇରାଙ୍କ ଉଦ୍ଭିଦସୃଷ୍ଟି ଓ ଖସାରୁ ଯକ୍ଷ-ରାକ୍ଷସ ଉତ୍ପତ୍ତି ଇତ୍ୟାଦି ତାଲିକାଭାବେ କୁହାଯାଏ। ବିନତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଗରୁଡ଼ ଓ ଅରୁଣ ତପସ୍ୟାରେ ମହାପଦ ପାଆନ୍ତି—ଗରୁଡ଼ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବାହନ, ଅରୁଣ ରୁଦ୍ରପ୍ରସାଦରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସାରଥି। ଶେଷରେ ମନ୍ୱନ୍ତରାନ୍ତେ ଏହି କଥା ଶ୍ରବଣ ପାପନାଶକ ପୁଣ୍ୟ ଓ ଯୁଗଚକ୍ରରେ ଦେବପ୍ରହରଣମାନଙ୍କ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଳୟ-ପୁନଃସ୍ଥାପନ ଧାରା ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ଦର୍ଶାଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षोडशो ऽध्याय बलेः पुत्रशतं त्वासीन्महाबलपराक्रमम् / तेषां प्रधानो द्युतिमान् बाणो नाम महाबलः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀକୂର୍ମପୁରାଣର ଷଟ୍ସାହସ୍ତ୍ରୀ ସଂହିତାର ପୂର୍ବବିଭାଗରେ କୁହାଯାଇଛି—ବଲିଙ୍କର ଶତ ପୁତ୍ର ଥିଲେ, ମହାବଳ ଓ ମହାପରାକ୍ରମୀ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ ଥିଲେ ଦ୍ୟୁତିମାନ୍ ମହାବଳ ‘ବାଣ’ ନାମକ।
Verse 2
सो ऽतीव शङ्करे भक्तो राजा राज्यमपालयत् / त्रैलोक्यं वशमानीय बाधयामास वासवम्
ସେ ରାଜା ଶଙ୍କରଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତ ଥିଲେ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରୁଥିଲେ। ତ୍ରିଲୋକକୁ ବଶ କରି ସେ ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦେଲେ।
Verse 3
ततः शक्रादयो देवा गत्वोचुः कृत्तिवाससम् / त्वदीयो बाधते ह्यस्मान् बाणो नाम महासुरः
ତାପରେ ଶକ୍ର ଆଦି ଦେବମାନେ କୃତ୍ତିବାସ (ଶିବ)ଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ କହିଲେ—‘ଆପଣଙ୍କର ବାଣ ନାମକ ମହାସୁର ଆମକୁ ନିଶ୍ଚୟ ପୀଡ଼ା ଦେଉଛି।’
Verse 4
व्याहृतो दैवदैः सर्वैर्देवदेवो महेश्वरः / ददाह बाणस्य पुरं शरेणैकेन लीलया
ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆହ୍ୱାନିତ ହୋଇ ଦେବଦେବ ମହେଶ୍ୱର ଲୀଳାମାତ୍ରେ ଏକମାତ୍ର ଶରରେ ବାଣଙ୍କ ପୁରୀକୁ ଦଗ୍ଧ କରିଦେଲେ।
Verse 5
दह्यमाने पुरे तस्मिन् बाणो रुद्रं त्रिशूलिनम् / ययौ शरणमीशानं गोपतिं नीललोहितम्
ସେ ପୁର ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଯାଉଥିବାବେଳେ, ବାଣ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ରୁଦ୍ର—ଇଶାନ, ଗୋପତି, ନୀଲଲୋହିତ—ଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲା।
Verse 6
मूर्धन्याधाय तल्लिङ्गं शांभवं भीतवर्जितः / निर्गत्य तु पुरात् तस्मात् तुष्टाव परमेश्वरम्
ସେ ଶାମ୍ଭବ ଲିଙ୍ଗକୁ ମୁଣ୍ଡରେ ଧାରଣ କରି, ଭୟରହିତ ହୋଇ, ସେହି ପୁରରୁ ବାହାରି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲା।
Verse 7
संस्तुतो भगवानीशः शङ्करो नीललोहितः / गाणपत्येन बाणं तं योजयामास भावतः
ଏପରି ସ୍ତୁତି ପାଇ ଭଗବାନ ଈଶ—ଶଙ୍କର, ନୀଲଲୋହିତ—ଭାବପୂର୍ବକ ସେହି ବାଣକୁ ଗାଣପତ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ଯୋଜିଲେ।
Verse 8
अथाभवन् दनोः पुत्रास्ताराद्या ह्यतिभीषणाः / तारस्तथा शम्बरश्च कपिलः शङ्करस्तथा / स्वर्भानुर्वृषपर्वा च प्राधान्येन प्रकीर्तिताः
ତାପରେ ଦନୁଙ୍କ ଅତିଭୀଷଣ ପୁତ୍ରମାନେ ତାରା ଆଦି ଜନ୍ମିଲେ। ପ୍ରାଧାନ୍ୟରେ ତାରା, ଶମ୍ବର, କପିଲ, ଶଙ୍କର, ସ୍ୱର୍ଭାନୁ ଓ ବୃଷପର୍ବା ପ୍ରକୀର୍ତିତ।
Verse 9
सुरसायाः सहस्त्रं तु सर्पाणामभवद् द्विजाः / अनेकशिरसां तद्वत् खेचराणां महात्मनाम्
ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ! ସୁରସାଠାରୁ ସର୍ପମାନଙ୍କ ଏକ ହଜାର ଜନ୍ମିଲେ; ସେହିପରି ଅନେକ ଶିର ଥିବା ମହାତ୍ମା ଖେଚରମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ସେ ଜନନୀ ହେଲା।
Verse 10
अरिष्टा जनयामास गन्धर्वाणां सहस्त्रकम् / अनन्ताद्या महानागाः काद्रवेयाः प्रकीर्तिताः
ଅରିଷ୍ଟା ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ଏକ ସହସ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ଅନନ୍ତ ଆଦି ମହାନାଗମାନେ କଦ୍ରୂ-ସନ୍ତାନ କାଦ୍ରବେୟ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 11
ताम्रा च जनयामास षट् कन्या द्विजपुङ्गवाः / शुकीं श्येनीं च भासीं च सुग्रीवाङ्गृध्रिकां शुचिम्
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ! ତାମ୍ରା ଛଅ କନ୍ୟାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ଶୁକୀ, ଶ୍ୟେନୀ, ଭାସୀ, ସୁଗ୍ରୀବା, ଆଙ୍ଗୃଧ୍ରିକା ଓ ଶୁଚି।
Verse 12
गास्तथा जनयामास सुरभिर्महिषीस्तथा / इरा वृक्षलतावल्लीस्तृणजातीश्च सर्वशः
ସେହିପରି ସୁରଭି ଗାଈମାନଙ୍କୁ ଓ ମହିଷୀ-ଗାଈମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ଇରା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ ବୃକ୍ଷ, ଲତା, ବଲ୍ଲୀ ଓ ସମସ୍ତ ତୃଣଜାତି ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।
Verse 13
खसा वै यक्षरक्षांसि मुनिरप्सरसस्तथा / रक्षोगणं क्रोधवशा जनयामास सत्तमाः
ଖସା ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ, ତଥା ମୁନି ଓ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; କ୍ରୋଧବଶ ହୋଇ ରାକ୍ଷସଗଣକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ—ହେ ସତ୍ତମ!
Verse 14
विनतायाश्च पुत्रौ द्वौ प्रख्यातौ गरुडारुणौ / तयोश्च गरुडो धीमान् तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम् / प्रसादाच्छूनिलः प्राप्तो वाहनत्वं हरेः स्वयम्
ବିନତାଙ୍କ ଦୁଇ ପ୍ରଖ୍ୟାତ ପୁତ୍ର—ଗରୁଡ ଓ ଅରୁଣ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଧୀମାନ ଗରୁଡ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର ତପ କରି, ଈଶ୍ୱର-ପ୍ରସାଦରେ, ସ୍ୱୟଂ ହରିଙ୍କ ବାହନତ୍ୱ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
Verse 15
आराध्य तपसा रुद्रं मह्देवं तथारुणः / सारथ्ये कल्पितः पूर्वं प्रीतेनार्कस्य शंभुना
ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ମହାଦେବ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରି ଅରୁଣକୁ, ଅର୍କ ଉପରେ ପ୍ରୀତ ଶମ୍ଭୁ ପୂର୍ବେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସାରଥି କରି ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।
Verse 16
एते कश्यपदायादाः कीर्तिताः स्थाणुजङ्गमाः / वैवस्वते ऽन्ते ह्यस्मिञ्छृण्वतां पापनाशनाः
ଏହିପରି କଶ୍ୟପଙ୍କ ବଂଶଜ—ସ୍ଥାଣୁ ଓ ଜଙ୍ଗମ—ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲେ। ଏହି ବୈବସ୍ୱତ ମନ୍ୱନ୍ତରର ଶେଷେ ଏହି କଥା ଶୁଣୁଥିବାମାନଙ୍କର ପାପ ନାଶ କରେ।
Verse 17
सप्तविंशत् सुताः प्रोक्ताः सोमपत्न्यश्च सुव्रताः / अरिष्टनेमिपत्नीनामपत्यानीह षोडश
ସତାଇଶ କନ୍ୟା ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ସୁବ୍ରତା ପତ୍ନୀମାନେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏବଂ ଏଠାରେ ଅରିଷ୍ଟନେମିଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କରୁ ଜନ୍ମିତ ଷୋଳ ସନ୍ତାନ ଘୋଷିତ।
Verse 18
बहुपुत्रस्य विदुषश्चतस्त्रो विद्युतः स्मृताः / तद्वदङ्गिरसः पुत्रा ऋषयो ब्रह्मसत्कृताः
ବିଦ୍ୱାନ ବହୁପୁତ୍ରଙ୍କ ଚାରି ପୁତ୍ର ‘ବିଦ୍ୟୁତ’ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ। ସେହିପରି ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଋଷି ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସତ୍କୃତ ହେଲେ।
Verse 19
कुशाश्वस्य तु देवर्षेर्देवप्रहरणाः सुताः / एते युगसहस्त्रान्ते जायन्ते पुनरेव हि / मन्वन्तरेषु नियतं तुल्यैः कार्यैः स्वनामभिः
ଦେବର୍ଷି କୁଶାଶ୍ୱଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ‘ଦେବପ୍ରହରଣ’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ସହସ୍ର-ୟୁଗର ଶେଷେ ସେମାନେ ପୁନର୍ବାର ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି; ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ନିଜ ନାମ ସହ ସମାନ କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟତ ଭାବେ କରନ୍ତି।
Frequently Asked Questions
The narrative holds both together: Śiva’s arrow demonstrates sovereign corrective power, while Bāṇa’s refuge, liṅga-devotion, and praise show that sincere bhakti can secure protection and reorientation even amid consequences.
It situates all moving and unmoving beings within a manvantara framework, showing cosmic order as lineage-based and role-based, where tapas and grace determine offices (e.g., Garuḍa as Viṣṇu’s vāhana; Aruṇa as Sūrya’s charioteer) and where certain functionaries recur across yuga cycles.