Adhyaya 7
Nine Creations (Sarga), Guṇa-Streams of Beings, and Brahmā’s Progeny in Cyclic Time
ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟର ସୃଷ୍ଟି-ପ୍ରବେଶ ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଶ୍ରୀକୂର୍ମ କହନ୍ତି—କଳ୍ପାରମ୍ଭରେ ତମସର ଆବରଣ ମଧ୍ୟରେ ବୀଜସଦୃଶ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରଥମେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ପରେ ‘ସ୍ରୋତସ’ ଅନୁସାରେ ଜୀବମାନଙ୍କ ବିଭାଜନ—ମୁଖ୍ୟ-ସର୍ଗ ସ୍ଥାବର, ତିର୍ୟକ୍-ସ୍ରୋତସ ପଶୁଜଗତ, ଊର୍ଧ୍ୱ-ସ୍ରୋତସ ଦେବ, ଅର୍ବାକ୍-ସ୍ରୋତସ ମନୁଷ୍ୟ; ସହିତ ପ୍ରାକୃତ କ୍ରମରେ ମହତ୍, ତନ୍ମାତ୍ରା ଓ ଐନ୍ଦ୍ରିୟ/ବୈକାରିକ ଦଶା। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନୋଜ ଋଷିମାନେ ବୈରାଗ୍ୟରେ ସୃଷ୍ଟି ଅଟକାଇଦେଲେ ବ୍ରହ୍ମା ମାୟାରେ ମୋହିତ ହୁଅନ୍ତି; ନାରାୟଣ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରି ପଥ ଦେଖାନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶୋକ-କ୍ରୋଧରୁ ନୀଲଲୋହିତ ରୁଦ୍ର ପ୍ରକଟ; ଶଙ୍କର ମର୍ତ୍ୟ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟିକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ପରେ ବ୍ରହ୍ମା କାଳବିଭାଗ, ଅଧିଷ୍ଠାତୃ ଶକ୍ତି, ପ୍ରଜାପତି ଏବଂ ତମସ-ସତ୍ତ୍ୱ-ରଜଃପ୍ରଧାନ ଦେହରେ ଦେବ-ଅସୁର-ପିତୃ-ମନୁଷ୍ୟ ଚତୁର୍ବର୍ଗକୁ ସୃଜନ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଧର୍ମ-ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ନୀତି—ପ୍ରତି ଚକ୍ରରେ ଜୀବମାନେ ପୂର୍ବ ସଂସ୍କାର ପୁନରାବୃତ୍ତି କରନ୍ତି; ଧାତୃ ଓ ମହେଶ୍ୱର ବେଦଶବ୍ଦାଧାରିତ ନାମ, କର୍ମ ଓ ବିଧିଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟତ କରି ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟର କ୍ରମବଦ୍ଧ ପ୍ରକଟତା ଓ ଧର୍ମକୁ ଭିତ୍ତି ଦିଅନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षटसाहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षष्ठो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच सृष्टिं चिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा / अबुद्धिपूर्वकः सर्गः प्रादुर्भूतस्तमोमयः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀକୂର୍ମପୁରାଣର ଷଟ୍ସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ପୂର୍ବବିଭାଗର ଷଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଶ୍ରୀକୂର୍ମ କହିଲେ—ସେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବାବେଳେ, ପୂର୍ବ କଳ୍ପାରମ୍ଭମାନଙ୍କ ପରି, ପ୍ରଥମେ ଅବୁଦ୍ଧିପୂର୍ବକ ତମୋମୟ ସର୍ଗ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା।
Verse 2
तमो मोहो महामोहस्तामिस्त्रश्चान्धसंज्ञितः / अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः
ତମ, ମୋହ, ମହାମୋହ, ‘ତାମିସ୍ର’ ନାମକ ଅନ୍ଧକାରମୟ ଭ୍ରମ, ଏବଂ ‘ଅନ୍ଧସ’ ନାମକ ଅବସ୍ଥା—ଏହି ପଞ୍ଚପର୍ବୀ ଅବିଦ୍ୟା ମହାତ୍ମ ଜୀବରେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା।
Verse 3
पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतः सो ऽभिमानिनः / संवृतस्तमसा चैव बीजकम्भुवनावृतः
ସେଇ ଅଭିମାନବଦ୍ଧ ତତ୍ତ୍ୱ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବାବେଳେ ସର୍ଗ ପଞ୍ଚଧା ଅବସ୍ଥିତ ହେଲା; କିନ୍ତୁ ତମସା ଆବୃତ ରହିଲା—ବୀଜରୂପେ ସଂକୁଚିତ, ଭୁବନମାନେ ମଧ୍ୟ ଆବୃତ ଥିଲେ।
Verse 4
वर्हिरन्तश्चाप्रकाशः स्तब्धो निः संज्ञ एव च / मुक्या नगा इति प्रोक्ता मुख्यसर्गस्तु स स्मृतः
ତାଙ୍କର ବୃଦ୍ଧି ଭିତରକୁ ଘାସପରି, ସେମାନେ ଅପ୍ରକାଶ, ସ୍ତବ୍ଧ, ଏବଂ ନିଃସଞ୍ଜ୍ଞ ପରି ଥିଲେ। ସେମାନେ ‘ମୁଖ୍ୟା ନଗାଃ’ (ପ୍ରଧାନ ସ୍ଥାବର) ବୋଲି କୁହାଗଲେ; ଏହାହି ‘ମୁଖ୍ୟସର୍ଗ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 5
तं दृष्ट्वासाधकं सर्गममन्यदपरं प्रभुः / तस्याभिध्यायतः सर्गस्तिर्यक्स्त्रोतो ऽभ्यवर्तत
ସେହି ସର୍ଗକୁ ଅସାଧକ (ଅନୁପଯୁକ୍ତ) ଦେଖି ପ୍ରଭୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ସର୍ଗ ଚିନ୍ତିଲେ। ତାଙ୍କର ଅଭିଧ୍ୟାନରୁ ‘ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତସ୍’ ନାମକ ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା—ଯାହାର ଜୀବନ-ପ୍ରବାହ ଅଡ଼ା/ତିର୍ଯ୍ୟକ ଚାଲେ।
Verse 6
यस्मात् तिर्यक् प्रवृत्तः स तिर्यक्स्त्रोतस्ततः स्मृतः / पश्वादयस्ते विख्याता उत्पथग्राहिणो द्विजाः
ଯେହେତୁ ସେମାନଙ୍କର ଗତି ତିର୍ୟକ୍ ଭାବେ ପ୍ରବାହିତ, ତେଣୁ ସେମାନେ ‘ତିର୍ୟକ୍-ସ୍ରୋତସ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ପଶୁ ଆଦି ସେହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ, ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍ପଥ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
Verse 7
तमप्यसाधकं ज्ञात्वा सर्गमन्यं ससर्ज ह / ऊर्ध्वस्त्रोत इति प्रोक्तो देवसर्गस्तु सात्त्विकः
ସେହି ସର୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ଅସାଧକ ବୋଲି ଜାଣି, ସେ ଅନ୍ୟ ଏକ ସର୍ଗ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ତାହା ‘ଊର୍ଧ୍ୱ-ସ୍ରୋତ’ ବୋଲି କଥିତ; ସେହି ଦେବସର୍ଗ, ସାତ୍ତ୍ୱିକ-ପ୍ରଧାନ।
Verse 8
ते सुखप्रतिबहुला बहिरन्तश्च नावृताः / प्रकाशा बहिरन्तश्च स्वभावाद् देवसंज्ञिताः
ସେମାନେ ସୁଖରେ ପ୍ରଚୁର; ବାହ୍ୟ ଓ ଆନ୍ତରିକ ଭାବେ ଅବରୋଧହୀନ। ସ୍ୱଭାବତଃ ଭିତରେ-ବାହାରେ ପ୍ରକାଶମୟ ଥିବାରୁ ସେମାନେ ‘ଦେବ’ ବୋଲି ସଂଜ୍ଞିତ।
Verse 9
ततो ऽबिधायायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्तदा / प्रादुरासीत् तदाव्यक्तादर्वाक्स्त्रोतस्तु साधकः
ତାପରେ ସେ ସତ୍ୟକୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଅଗ୍ରସର ହେଲେ; ସେତେବେଳେ ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ‘ଅର୍ବାକ୍-ସ୍ରୋତସ’ ନାମକ ସାଧକ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା।
Verse 10
ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजोधिकाः / दुः खोत्कटाः सत्त्वयुता मनुष्याः परिकीर्तिता
ସେମାନେ ପ୍ରକାଶରେ ପ୍ରଚୁର, ତଥାପି ତମସର ସ୍ପର୍ଶ ଅଛି; ରଜସ ଅଧିକ ଥିବାରୁ ଦୁଃଖ ତୀବ୍ର—ତଥାପି କିଛି ସତ୍ତ୍ୱଯୁକ୍ତ ଥିବାରୁ ସେମାନେ ‘ମନୁଷ୍ୟ’ ବୋଲି ପରିକୀର୍ତିତ।
Verse 11
तं दृष्ट्वा चापरं सर्गममन्यद् भगवानजः / तस्याभिध्यायतः सर्गं सर्गो भूतादिको ऽभवत्
ସେହି ପୂର୍ବ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଦେଖି ଅଜ ଭଗବାନ୍ ପୁଣି ଅନ୍ୟ ଏକ ସୃଷ୍ଟିପ୍ରକାର ଚିନ୍ତା କଲେ। ସେହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବାବେଳେ ‘ଭୂତାଦି’ ସର୍ଗ—ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଭବ—ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 12
ते ऽपरिग्राहिणः सर्वे संविभागरताः पुनः / खादनाश्चाप्यशीलाश्च भूताद्याः परिकीर्तिताः / इत्येते पञ्च कथिताः सर्गा वै द्विजपुङ्गवाः
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଅପରିଗ୍ରାହୀ, ପୁଣି ପରସ୍ପର ବିଭାଗରେ ରତ ଥିଲେ; ତଥାପି ଭକ୍ଷଣପ୍ରବୃତ୍ତ ଓ ଶୀଳହୀନ—ଏମାନେ ‘ଭୂତାଦି’ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଭଳି ଏହି ପାଞ୍ଚ ସର୍ଗ କଥିତ ହେଲା।
Verse 13
प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः / तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गो हि स स्मृतः
ପ୍ରଥମ ସର୍ଗ ‘ମହତ୍’ର ଉଦ୍ଭବ—ଏହା ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ। ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ତନ୍ମାତ୍ରାମାନଙ୍କର; ସେହିଟି ପରମ୍ପରାରେ ‘ଭୂତସର୍ଗ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 14
वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः / इत्येष प्राकृतः सर्गः संभूतो ऽबुद्धिपूर्वकः
ତୃତୀୟ ସର୍ଗ ‘ବୈକାରିକ’ ବୋଲି ପରିଚିତ; ଏହାକୁ ‘ଐନ୍ଦ୍ରିୟକ’—ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି—ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏହା ପ୍ରାକୃତ ସର୍ଗ; ବିଚାରପୂର୍ବକ ବୁଦ୍ଧିରୁ ନୁହେଁ, ପ୍ରକୃତିରୁ ସ୍ୱୟଂ ଉଦ୍ଭୂତ।
Verse 15
मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः / तिर्यक्स्त्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योन्यः स पञ्चमः
ଚତୁର୍ଥ ସର୍ଗ ‘ମୁଖ୍ୟସର୍ଗ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତାହାରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ସ୍ଥାବର—ବନସ୍ପତି ଆଦି ଅଚଳ ଜୀବ—ସ୍ମୃତ। ଯାହା ‘ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତସ୍’ ବୋଲି ପ୍ରୋକ୍ତ, ସେହିଟି ପଞ୍ଚମ ସର୍ଗ—ତିର୍ୟଗ୍ୟୋନି, ଅର୍ଥାତ୍ ପଶୁଯୋନିର ସୃଷ୍ଟି।
Verse 16
तथोर्ध्वस्त्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः / ततोर्ऽवाक्स्त्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः
ଏହିପରି ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତସ୍ ଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଷଷ୍ଠ ସୃଷ୍ଟି ଦେବସର୍ଗ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ତାପରେ ଅଧଃସ୍ରୋତସ୍ ମଧ୍ୟରେ ସପ୍ତମ ସୃଷ୍ଟି ମାନବସର୍ଗ।
Verse 17
अष्टमो भौतिकः सर्गो भूतादीनां प्रकीर्तितः / नवमश्चैव कौमारः प्राकृता वैकृतास्त्विमे
ଅଷ୍ଟମ ସୃଷ୍ଟି ‘ଭୌତିକ’ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତିତ—ସ୍ଥୂଳ ଭୂତାଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପ୍ରକାଶ। ନବମ ‘କୌମାର’ ସୃଷ୍ଟି। ଏହି ସୃଷ୍ଟିମାନେ ପ୍ରାକୃତ ଓ ବୈକୃତ—ଦୁହେଁ ଭାବେ କଥିତ।
Verse 18
प्राकृतास्तु त्रयः पूर्वे सर्गास्ते ऽबुद्धिपूर्वकाः / बुद्धिपूर्वं प्रवर्तन्ते मुख्याद्या मुनिपुङ्गवाः
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ପୂର୍ବର ତିନି ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରାକୃତ; ସେମାନେ ବୁଦ୍ଧି ପୂର୍ବକ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ‘ମୁଖ୍ୟ’ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ସୃଷ୍ଟି ବୁଦ୍ଧିକୁ ଅଗ୍ରଗାମୀ କରି ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।
Verse 19
अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान् / सनकं सनातनं चैव तथैव च सनन्दनम् / ऋभुं सनात्कुमारं च पूर्वमेव प्रजापतिः
ଆଦିରେ ପ୍ରଜାପତି ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଥମେ ନିଜ ମନରୁ, ନିଜ ସମାନ, ମାନସପୁତ୍ର ଋଷିମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ—ସନକ, ସନାତନ, ସନନ୍ଦନ, ଋଭୁ ଓ ସନତ୍କୁମାର।
Verse 20
पञ्चैते योगिनो विप्राः परं वैराग्यमास्थिताः / ईश्वरासक्तमनसो न सृष्टौ दधिरे मतिम्
ଏହି ପାଞ୍ଚଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯୋଗୀ ପରମ ବୈରାଗ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ; ଯାହାଙ୍କ ମନ ଈଶ୍ୱରରେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନେ ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟରେ ମତି ଧରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 21
तेष्वेवं निरपेक्षेषु लोकसृष्टौ प्रजापतिः / मुमोह मायया सद्यो मायिनः परमेष्ठिनः
ଏଭଳି ଯେତେବେଳେ ସେହି ଲୋକସୃଷ୍ଟି ସ୍ୱୟଂ ନିରପେକ୍ଷ ଭାବେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହେଉଥିଲା, ସେତେବେଳେ ପ୍ରଜାପତି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପରମେଷ୍ଠୀ ମହାମାୟାବୀ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ମାୟାରେ ମୋହିତ ହେଲେ।
Verse 22
तं बोधयामास सुतं जगन्मायो महामुनिः / नारायणो महायोगी योगिचित्तानुरञ्जनः
ତେବେ ଜଗନ୍ମାୟାର ଅଧିଷ୍ଠାତା ମହାମୁନି ନାରାୟଣ—ମହାଯୋଗୀ, ଯୋଗୀମନଙ୍କ ଚିତ୍ତକୁ ରଞ୍ଜିତ କରୁଥିବା—ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ଜାଗ୍ରତ କରି ବୋଧ କରାଇଲେ।
Verse 23
बोधितस्तेन विश्वात्मा तताप परमं तपः / स तप्यमानो भगवान् न किञ्चित् प्रतिपद्यत
ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବୋଧିତ ହୋଇ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ପରମ ତପ କଲେ; କିନ୍ତୁ ତପସ୍ୟାରତ ସେ ଭଗବାନ୍ କିଛିମାତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ କରିଲେ ନାହିଁ—କୌଣସି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଫଳ ପ୍ରକଟ ହେଲା ନାହିଁ।
Verse 24
ततो दीर्घेण कालेन दुखात् क्रोधो व्यजायत / क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रु बिन्दवः
ତାପରେ ଦୀର୍ଘ କାଳ ପରେ ଦୁଃଖରୁ କ୍ରୋଧ ଜନ୍ମିଲା; କ୍ରୋଧାବିଷ୍ଟ ତାଙ୍କ ନେତ୍ରଦ୍ୱୟରୁ ଅଶ୍ରୁବିନ୍ଦୁ ଝରିପଡ଼ିଲା।
Verse 25
भ्रुकुटीकुटिलात् तस्य ललाटात् परमेश्वरः / समुत्पन्नो महादेवः शरण्यो नीललोहितः
ତାଙ୍କ ଭୃକୁଟି-କୁଟିଳ ଲଲାଟରୁ ପରମେଶ୍ୱର ପ୍ରକଟ ହେଲେ—ମହାଦେବ, ଶରଣ୍ୟ, ନୀଲଲୋହିତ (ନୀଳ-ଲୋହିତବର୍ଣ୍ଣ ରୁଦ୍ର)।
Verse 26
स एव भगवानीशस्तेजोराशिः सनातनः / यं प्रपश्यन्ति विद्वांसः स्वात्मस्थं परमेश्वरम्
ସେଇ ଏକମାତ୍ର ଭଗବାନ ଈଶ୍ୱର, ସନାତନ ଦିବ୍ୟ ତେଜର ରାଶି; ଯାହାକୁ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ପରମେଶ୍ୱର ଭାବେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖନ୍ତି।
Verse 27
ओङ्कारं समनुस्मृत्य प्रणम्य च कृताञ्जलिः / ताम भगवान् ब्रह्मा सृजेमा विविधाः प्रजाः
ପବିତ୍ର ଓଂକାରକୁ ସ୍ମରଣ କରି, କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ପ୍ରଣାମ କରି, ତାପରେ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ନାନାବିଧ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 28
निशम्य भगवान् वाक्यं शङ्करो धर्मवाहनः / स्वात्मना सद्शान् रुद्रान् ससर्ज मनसा शिवः / कपर्दिनो निरातङ्कांस्त्रिनेत्रान् नीललोहितान्
ସେହି ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ଧର୍ମବାହନ ଭଗବାନ ଶଙ୍କର—ଶିବ, ନିଜ ଆତ୍ମଶକ୍ତିରେ ମନସା ନିଜ ସଦୃଶ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ—ଜଟାଧାରୀ, ନିରାତଙ୍କ, ତ୍ରିନେତ୍ର, ନୀଳ-ଲୋହିତ ବର୍ଣ୍ଣ।
Verse 29
तं प्राह भगवान् ब्रह्मा जन्ममृत्युयुताः प्रजाः / सृजेति सो ऽब्रवीदीशो नाहं मृत्युजरान्विताः / प्रजाः स्त्रक्ष्ये जगन्नाथ सृज त्वमशुभाः प्रजाः
ତାଙ୍କୁ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—“ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁଯୁକ୍ତ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କର।” କିନ୍ତୁ ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—“ହେ ଜଗନ୍ନାଥ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଜରାଯୁକ୍ତ ସନ୍ତାନକୁ ମୁଁ ସୃଷ୍ଟି କରିବି ନାହିଁ; ତୁମେ ନିଜେ ସେଇ ଅଶୁଭ (ମର୍ତ୍ୟ) ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କର।”
Verse 30
निवार्य च तदा रुद्रं ससर्ज कमलोद्भवः / स्थानाभिमानिनः सर्वान् गदतस्तान् निबोधत
ତାପରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ନିବାରି କମଳୋଦ୍ଭବ (ବ୍ରହ୍ମା) ନିଜ-ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଆତ୍ମାଭିମାନ କରୁଥିବା ସମସ୍ତ ଅଧିଷ୍ଠାତୃ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ସେ କହୁଥିବା କଥା ଶୁଣ।
Verse 31
अपो ऽग्निरन्तरिक्षं च द्यौर्वायुः पृथिवी तथा / नद्यः समुद्राः शैलाश्च वृक्षा वीरुध एव च
ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ଅନ୍ତରିକ୍ଷ, ଦ୍ୟୌ (ଆକାଶ), ବାୟୁ ଓ ପୃଥିବୀ; ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, ପର୍ବତ, ବୃକ୍ଷ ଏବଂ ଲତା-ଔଷଧି—ଏସବୁ ପ୍ରକଟ ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
Verse 32
लवाः काष्ठाः कलाश्चैव मुहूर्ता दिवसाः क्षपाः / अर्धमासाश्च मासाश्च अयनाब्दयुगादयः
ଲବ, କାଷ୍ଠ, କଳା ଓ ମୁହୂର୍ତ୍ତ; ଦିନ ଓ ରାତି; ଅର୍ଧମାସ ଓ ମାସ; ଏବଂ ଅୟନ, ବର୍ଷ, ଯୁଗ ଆଦି—ଏହିମାନେ କାଳର କ୍ରମିକ ବିଭାଗ।
Verse 33
स्थानाबिमानिनः सृष्ट्वा साधकानसृजत् पुनः / मरीचिभृग्वङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् / दक्षमत्रिं वसिष्ठं च धर्मं संकल्पमेव च
ନିଜନିଜ ସ୍ଥାନର ଅଭିମାନୀ ଅଧିଷ୍ଠାତାମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, ପରେ ସେ ପୁନଃ ସିଦ୍ଧ ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ—ମରୀଚି, ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରସ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ଦକ୍ଷ, ଅତ୍ରି, ବସିଷ୍ଠ; ଏବଂ ଧର୍ମ ଓ ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ମଧ୍ୟ।
Verse 34
प्राणाद् ब्रह्मासृजद् दक्षं चक्षुषश्च मरीचिनम् / शिरसो ऽङ्गिरसं देवो हृदयाद् भृगुमेव च
ପ୍ରାଣରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଦକ୍ଷକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଚକ୍ଷୁରୁ ମରୀଚିକୁ; ଦେବ ଶିରରୁ ଅଙ୍ଗିରସକୁ ଏବଂ ହୃଦୟରୁ ଭୃଗୁକୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।
Verse 35
श्रोत्राभ्यामत्रिनामानं धर्मं च व्यवसायतः / संकल्पं चैव संकल्पात् सर्वलोकपितामहः
ସର୍ବଲୋକ-ପିତାମହ ଦୁଇ କାନରୁ ଅତ୍ରି ନାମକ ଋଷିକୁ, ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରୁ ଧର୍ମକୁ, ଏବଂ ସଙ୍କଳ୍ପରୁ ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ହିଁ ପ୍ରକଟ କଲେ।
Verse 36
पुलस्त्यं च तथोदानाद् व्यनाच्च पुलहं मुनिम् / अपानात् क्रतुमव्यग्रं समानाच्च वसिष्ठकम्
ଉଦାନରୁ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ବ୍ୟାନରୁ ମୁନି ପୁଲହ। ଅପାନରୁ ଅବ୍ୟଗ୍ର କ୍ରତୁ, ସମାନରୁ ବସିଷ୍ଠ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ।
Verse 37
इत्येते ब्रह्मणा सृष्टाः साधका गृहमेधिनः / आस्थाय मानवं रूपं धर्मस्तैः संप्रवर्तितः
ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସାଧକ ଗୃହମେଧୀମାନେ ସୃଷ୍ଟ ହେଲେ। ଧର୍ମ ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହେଲା।
Verse 38
ततो देवासुरपितृन् मनुष्यांश्च चतुष्टयम् / सिसृक्षुरम्भांस्येतानि स्वमात्मानमयूयुजत्
ତାପରେ ଦେବ, ଅସୁର, ପିତୃ ଓ ମନୁଷ୍ୟ—ଏହି ଚତୁର୍ବିଧକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ସୃଷ୍ଟିର ଆଧାର ଭାବେ ସେ ଆଦ୍ୟ ଜଳରେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଯୋଗ କଲେ।
Verse 39
युक्तात्मनस्तमोमात्रा उद्रिक्ताभूत् प्रजापतेः / ततो ऽस्य जघनात् पूर्वमसुरा जज्ञिरे सुताः
ପ୍ରଜାପତି ଯୁକ୍ତଚିତ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କରେ ତମୋମାତ୍ରା ଅଧିକ ହେଲା। ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଜଘନର ପୂର୍ବଭାଗରୁ ଅସୁର ପୁତ୍ରମାନେ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 40
उत्ससर्जासुरान् सृष्ट्वा तां तनुं पुरुषोत्तमः / सा चोत्सृष्टा तनुस्तेन सद्यो रात्रिरजायत / सा तमोबहुला यस्मात् प्रजास्तस्यांस्वपन्त्यतः
ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ସେହି ତନୁକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ତାହା ତ୍ୟାଗ ହେବା ସହିତ ସତ୍ୱର ରାତ୍ରି ଜନ୍ମିଲା; ତମୋବହୁଳ ଥିବାରୁ ପ୍ରଜାମାନେ ତାହାରେ ଶୋଇପଡ଼ନ୍ତି।
Verse 41
सत्त्वमात्रत्मिकां देवस्तनुमन्यामगृह्णत / ततो ऽस्य मुखतो देवा दीव्यतः संप्रजज्ञिरे
ତେବେ ଭଗବାନ ସତ୍ତ୍ୱମାତ୍ରମୟ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଦିବ୍ୟ ତନୁ ଧାରଣ କଲେ। ଦିବ୍ୟ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
Verse 42
त्यक्ता सापि तनुस्तेन सत्त्वप्रायमभूद् दिनम् / तस्मादहो धर्मयुक्ता देवताः समुपासते
ସେ ଏହି ତନୁକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ତାହାରୁ ‘ଦିନ’ ସତ୍ତ୍ୱପ୍ରାୟ ଓ ପ୍ରକାଶମୟ ହେଲା। ତେଣୁ ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ଦେବତାମାନେ ସେହି (ଦିନ/ଅବସ୍ଥା)କୁ ଭକ୍ତିରେ ଉପାସନା କରନ୍ତି।
Verse 43
सत्त्वमात्रात्मिकामेव ततो ऽन्यां जगृहे तनुम् / पितृवन्मन्यमानस्य पितरः संप्रजज्ञिरे
ତାପରେ ସେ ସତ୍ତ୍ୱମାତ୍ରମୟ ଆଉ ଗୋଟିଏ ତନୁ ଧାରଣ କଲେ। ସେ ନିଜକୁ ପିତାଭାବେ ମନେ କରିବା ସହିତ ପିତୃମାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
Verse 44
उत्ससर्ज पितृन् सृष्ट्वा ततस्तामपि विश्वसृक् / सापविद्धा तनुस्तेन सद्यः सन्ध्या व्यजायत
ପିତୃମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ବିଶ୍ୱସୃଷ୍ଟା ସେ ତନୁକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ସେହି ତ୍ୟକ୍ତ ରୂପରୁ ସତ୍ୱରେ ପବିତ୍ର ‘ସନ୍ଧ୍ୟା’ ଜନ୍ମ ନେଲା।
Verse 45
तस्मादहर्देवतानां रात्रिः स्याद् देवविद्विषाम् / तयोर्मध्ये पितॄणां तु मूर्तिः सन्ध्या गरीयसी
ଏହିପରି ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯାହା ‘ଦିନ’, ଦେବଦ୍ୱେଷୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେହି ‘ରାତ୍ରି’ ହୁଏ। ଏହି ଦୁଇର ମଧ୍ୟରେ ପିତୃମାନଙ୍କର ସର୍ବାଧିକ ପୂଜ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତି ‘ସନ୍ଧ୍ୟା’ ଅଟେ।
Verse 46
तस्माद् देवासुराः सर्वे मनवो मानवास्तथा / उपासते तदा युक्ता रात्र्यह्नोर्मध्यमां तनुम्
ଏହେତୁ ଦେବାସୁର ସମସ୍ତେ, ମନୁମାନେ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ—ସଂଯମଯୁକ୍ତ ହୋଇ—ସେ ସମୟରେ ରାତ୍ରି ଓ ଦିନର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ‘ମଧ୍ୟମା ତନୁ’କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି।
Verse 47
रजोमात्रात्मिकां ब्रह्मा तनुमन्यामगृह्णत / ततो ऽस्य जज्ञिरे पुत्रा मनुष्या रजसावृताः
ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ରଜୋମାତ୍ରାତ୍ମକ ଅନ୍ୟ ଏକ ତନୁ ଧାରଣ କଲେ। ସେହି ରୂପରୁ ରଜସେ ଆବୃତ ଓ ପ୍ରେରିତ ମନୁଷ୍ୟମାନେ—ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନେ—ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 48
तामप्याशु स तत्याज तनुं सद्यः प्रजापतिः / ज्योत्स्त्रा सा चाभवद्विप्राः प्राक्सन्ध्या याबिधीयते
ତାପରେ ପ୍ରଜାପତି ସେ ତନୁକୁ ମଧ୍ୟ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ଏବଂ ସେ ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା (ପ୍ରଭା) ହେଲା। ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ଏହାକୁ ‘ପ୍ରାକ୍-ସନ୍ଧ୍ୟା’ ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରଭାତ ସନ୍ଧ୍ୟା କୁହାଯାଏ।
Verse 49
ततः स भगवान् ब्रह्मा संप्राप्य द्विजपुङ्गवाः / मूर्ति तमोरजः प्रायां पुनरेवाभ्ययूयुजत्
ତାପରେ ସେ ଭଗବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା, ହେ ଦ୍ୱିଜପୁଙ୍ଗବମାନେ, ତୁମମାନଙ୍କୁ ସମୀପେ ପହଞ୍ଚି, ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟ ଅଗ୍ରସର ହେବା ପାଇଁ, ତମସ-ରଜସ ପ୍ରାୟ ଏକ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ପୁନର୍ବାର ଯୁକ୍ତ ହେଲେ।
Verse 50
अन्धकारे क्षुधाविष्टा राक्षसास्तस्य जज्ञिरे / पुत्रास्तमोरजः प्राया बलिनस्ते निशाचराः
ଅନ୍ଧକାରରେ, କ୍ଷୁଧାରେ ଆବିଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କଠାରୁ ଜନ୍ମିଲେ। ସେ ନିଶାଚରମାନେ ତମୋଗୁଣ ପ୍ରାୟ, ବଳବାନ ପୁତ୍ର ହେଲେ।
Verse 51
सर्पा यक्षास्तथा बूता गन्धर्वाः संप्रजज्ञिरे / रजस्तमोभ्यामाविष्टांस्ततो ऽन्यानसृजत् प्रभुः
ତେବେ ସର୍ପ, ଯକ୍ଷ, ଭୂତ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ପରେ ପ୍ରଭୁ ରଜ-ତମରେ ଆବିଷ୍ଟ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ପ୍ରେରିତ କରି ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 52
वयांसि वयसः सृष्ट्वा अवयो वक्षसो ऽसृजत् / मुखतो ऽजान् ससर्जान्यान् उदराद्गाश्चनिर्ममे
କାଳପ୍ରବାହରୁ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ସେ ନିଜ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରୁ ମେଷମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ମୁଖରୁ ଛାଗ ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ, ଉଦରରୁ ଗାଈମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିର୍ମାଣ କଲେ।
Verse 53
पद्भ्याञ्चाश्वान् समातङ्गान् रासभान् गवयान् मृगान् / उष्ट्रानश्वतरांश्चैव न्यङ्कूनन्यांश्व जातयः / औपध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे
ତାଙ୍କ ପାଦଦ୍ୱୟରୁ ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ଗଧା, ଗବୟ ଓ ମୃଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଏହାସହ ଉଷ୍ଟ୍ର, ଅଶ୍ୱତର, ନ୍ୟଙ୍କୁ ନାମକ ହରିଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଜାତିମାନେ ମଧ୍ୟ। ତାଙ୍କ ରୋମରୁ ଫଳ-ମୂଳଧାରୀ ଔଷଧି-ବନସ୍ପତିମାନେ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 54
गायत्रं च ऋचं चैव त्रिवृत्साम रथन्तरम् / अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात्
ପ୍ରଥମ ମୁଖରୁ ସେ ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦ, ଋକ୍ ମନ୍ତ୍ର, ତ୍ରିବୃତ୍ ସାମ, ରଥନ୍ତର ସ୍ତୋତ୍ର ଏବଂ ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ର ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମକୁ ନିର୍ମାଣ କଲେ।
Verse 55
यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा / बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणादसृजन्मुखात्
ଦକ୍ଷିଣ ମୁଖରୁ ସେ ଯଜୁଃ ମନ୍ତ୍ର, ତ୍ରୈଷ୍ଟୁଭ ଛନ୍ଦ, ପଞ୍ଚଦଶ ସ୍ତୋମ, ବୃହତ୍ ସାମ ଏବଂ ଉକ୍ଥ ପାଠକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 56
सामानि जागतं छन्दस्तोमं सप्तदशं तथा / वैरूपमतिरात्रं च पश्चिमादसृजन्मुखात्
ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ପଶ୍ଚିମ ମୁଖରୁ ସାମନ୍ ସ୍ତୋତ୍ର, ଜଗତୀ ଛନ୍ଦ, ସପ୍ତଦଶ ସ୍ତୋତ୍ରଯୁକ୍ତ ଛନ୍ଦସ୍ତୋମ କର୍ମ, ଏବଂ ବୈରୂପ ଓ ଅତିରାତ୍ର ସୋମଯାଗ ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 57
एकविशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च / अनुष्टुभं सवैराजमुत्तरादसृजन्मुखात्
ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଉତ୍ତର ମୁଖରୁ ଏକବିଂଶ ଅଥର୍ବବେଦ, ସହିତ ଆପ୍ତୋର୍ୟାମ କର୍ମ, ଏବଂ ଅନୁଷ୍ଟୁଭ ଛନ୍ଦ ସହ ବୈରାଜ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 58
उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे / ब्रह्मणो हि प्रजासर्गं सृजतस्तु प्रजापतेः
ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ପ୍ରଜାପତି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗରୁ ଉଚ୍ଚ ଓ ନୀଚ—ନାନାବିଧ ଭୂତଜୀବ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
Verse 59
सृष्ट्वा चतुष्टयं सर्गं देवर्षिपितृमानुषम् / ततो ऽसृजच्च भूतानि स्थावराणि चराणि च
ଦେବ, ଋଷି, ପିତୃ ଓ ମାନବ—ଏହି ଚତୁର୍ବିଧ ସୃଷ୍ଟିକୁ ସୃଜି, ପରେ ସେ ସ୍ଥାବର ଓ ଚର—ଉଭୟ ପ୍ରକାର ଭୂତଜୀବକୁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 60
यक्षान् पिशाचान् गन्धर्वांस्तथैवाप्सरसः शुभाः / नरकिन्नररक्षांसि वयः पुशुमृगोरगान् / अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्
ସେ ଯକ୍ଷ, ପିଶାଚ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଶୁଭ ଅପ୍ସରା; ନର, କିନ୍ନର ଓ ରାକ୍ଷସ; ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ, ମୃଗ ଓ ସର୍ପ—ଏସବୁକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏଭଳି ଜଗତ ଅବ୍ୟୟ-ବ୍ୟୟ ଓ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ଭାବେ ଦ୍ୱିବିଧ ହେଲା।
Verse 61
तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्टौ प्रतिपेदिरे / तान्येव ते प्रपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः
ପୂର୍ବ ସୃଷ୍ଟିରେ ଯେଯେ କର୍ମ ଜୀବମାନେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ପୁନଃପୁନଃ ସୃଜିତ ହେବାବେଳେ ସେହି କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ହିଁ ପୁଣି ଅବଲମ୍ବନ କରନ୍ତି।
Verse 62
हिंस्त्राहिंस्त्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते / तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात् तत् तस्य रोचते
ହିଂସା କିମ୍ବା ଅହିଂସା, ମୃଦୁତା କିମ୍ବା କ୍ରୂରତା, ଧର୍ମ କିମ୍ବା ଅଧର୍ମ, ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ—ଯେ ଭାବ ଅନ୍ତରେ ପୋଷିତ, ଜୀବମାନେ ସେହି ଦିଗକୁ ଯାଆନ୍ତି; ତେଣୁ ସେହିଟି ହିଁ ତାଙ୍କୁ ରୁଚେ।
Verse 63
महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेषु मूर्तिषु / विनियोगं च भूतानां धातैव विदधात् स्वयम्
ମହାଭୂତମାନଙ୍କରେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟମାନଙ୍କରେ ଓ ଦେହଧାରୀ ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କରେ ଯେ ନାନାତ୍ୱ ଅଛି, ଏବଂ ଜୀବମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟବିନ୍ୟାସର ଯେ ବିନିଯୋଗ—ସେ ସବୁ ଧାତା (ବିଧାତା) ସ୍ୱୟଂ କରନ୍ତି।
Verse 64
नामरूपं च भूतानां कृत्यानां च प्रपञ्चनम् / वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः
ଆଦିରେ ମହେଶ୍ୱର ବେଦଶବ୍ଦମାନଙ୍କୁ ଆଧାର କରି ଜୀବମାନଙ୍କର ନାମ-ରୂପ ଓ କର୍ମ-ବିଧିମାନଙ୍କର ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚବିସ୍ତାର ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 65
आर्षाणि चैव नामानि याश्च वेदेषु दृष्टयः / शर्वर्यन्ते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददात्यजः
ଋଷିସମ୍ମତ ଏବଂ ବେଦମାନଙ୍କରେ ଦୃଷ୍ଟ ଯେ ନାମଗୁଡ଼ିକ, ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ପରେ ଯଥାକାଳେ ଅଜ (ଅଜନ୍ମା) ପ୍ରଭୁ ସେହି ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ହିଁ ତାଙ୍କୁ ଦାନ କରନ୍ତି।
Verse 66
यथर्तावृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये / दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु
ଯେପରି ଋତୁମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ପରିବର୍ତ୍ତନଚକ୍ରରେ ନାନା ରୂପରେ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ତଥାପି ସେହି ଏକେ ଋତୁଚିହ୍ନ; ସେପରି ଯୁଗାଦି କାଳବିଭାଗରେ ଭାବାବସ୍ଥା ପୁନଃପୁନଃ ଫେରିଆସେ।
Frequently Asked Questions
It enumerates prākṛta stages (mahat; tanmātras/bhūta-sarga; aindriya/vaikārika senses) and subsequent intelligent/ordered creations: mukhya (immobile), tiryak-srotas (animals), ūrdhva-strotas (devas), arvāk-srotas (humans), bhūtādi/elemental manifestations, and the Kaumāra creation of mind-born sages—together described as prākṛta and vaikṛta in a graded cosmology.
Humans are portrayed as rajas-predominant yet mixed with sattva and touched by tamas, making them capable of clarity but prone to intense suffering; the chapter ties this to karmic recurrence—beings re-assume former dispositions—so guṇic composition and prior saṃskāras shape experience and ethical orientation.
It states that Maheśvara fashioned the manifest expanse—nāma-rūpa and the differentiated field of actions/rites—from the sounds of the Veda, and that Veda-sanctioned names are bestowed at proper times, grounding cosmic order and social-ritual dharma in śruti-derived language.