Setu Khanda
Setubandha Mahatmya
Setukhaṇḍa is anchored in the sacred geography of Setu (Rāma-setu / Setubandha) and adjacent coastal-pilgrimage zones associated with the crossing to Laṅkā. The section treats the seashore as a ritual boundary-space where vows, propitiation of the ocean (Varuṇālaya), and tīrtha networks converge. It maps merit through named bathing-sites (tīrthas) and narratively legitimizes them via the Rāma-cycle, presenting the region as both an epic memorial landscape and a functional pilgrimage itinerary.
Adhyayas in Setubandha Mahatmya
52 chapters to explore.
Adhyaya 1
सेतुमाहात्म्य-प्रस्तावना — Prologue to the Glory of Setu (Rāmasetu/Rāmeśvara)
अध्यायाची सुरुवात मंगलाचरणाने होते. नैमिषारण्यात मोक्षाची इच्छा करणारे ऋषी—संयमी, अपरिग्रही, सत्यनिष्ठ आणि विष्णुभक्त—मोठ्या सभेत पाप नष्ट करणाऱ्या कथांचा तसेच लौकिक कल्याण व मुक्तीच्या साधनांचा विचार करतात. तेव्हा व्यासांचे शिष्य व पुराणवक्ता सूत तेथे येतात; शौनकादी ऋषी त्यांचा विधिपूर्वक सत्कार करतात. ऋषी सूतांना पवित्र क्षेत्र-तीर्थे, संसारातून मोक्ष, हरि-हर भक्तीचा उदय आणि त्रिविध कर्माची फलप्रभाविता यांविषयी प्रश्न विचारतात. सूत सांगतात की रामसेतूवरील रामेश्वर हे सर्व तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ आहे. सेतूचे दर्शनमात्रही संसारबंधन सैल करते; स्नान व स्मरण ही शुद्धीची साधने मानली आहेत. दीर्घ फलश्रुतीत महापातकांचा नाश, दंडनीय परलोकस्थितींचा टाळावा, तसेच यज्ञ-व्रत-दान-तप यांच्या तुल्य व्यापक पुण्यफळ वर्णिले आहे. यात्रेची नीतीही येथे येते—भावशुद्धी, यात्रेसाठी योग्य सहाय्य घेण्याची वैधता, दान स्वीकारण्याच्या मर्यादा, आणि सेतूयात्रेच्या नावाने धनात कपट केल्याची कठोर निंदा. शेवटी कृतयुगात ज्ञान, त्रेतायुगात यज्ञ, पुढील युगांत दान श्रेष्ठ मानले तरी सेतूसाधना सर्व युगांत सर्वहितकारी असल्याचे प्रतिपादन केले आहे.
Adhyaya 2
सेतुबंधनवर्णनम् (Setubandha—Account of the Bridge and the Setu Tīrthas)
या अध्यायात ऋषी सूतांना विचारतात—अक्लिष्टकर्मा श्रीरामांनी गभीर वरुणालय समुद्रावर सेतू कसा बांधला, तसेच सेतूक्षेत्र व गंधमादन-प्रसंगात किती तीर्थे आहेत. सूत संक्षेपाने रामकथेचा क्रम सांगतात—दंडकारण्य व पंचवटीतील निवास, मारीचाच्या वेषाने रावणाकडून सीताहरण, रामांचा शोध व हनुमानाशी भेट, अग्निसाक्षीने सुग्रीवाशी मैत्री, वालीवध, सीताप्राप्तीसाठी वानरसेनेची सिद्धता, हनुमानाचे लंकेतील अन्वेषण व चूडामणीचा प्रत्यावर्तन, महेंद्रगिरीकडे प्रस्थान व चक्रतीर्थात निवास, आणि विभीषणाचे आगमन, परीक्षा व अभिषेक। समुद्र पार करण्यासाठी नौका, तरंगती साधने किंवा समुद्रदेवाची आराधना असे उपाय सुचविले जातात. श्रीराम कुशशय्येवर तीन रात्र नियमपूर्वक उपासना करतात; समुद्रदेव प्रकट न झाल्याने ते शस्त्रांनी समुद्र शोषण्यास उद्यत होतात. तेव्हा समुद्रदेव प्रकट होऊन भक्तिस्तोत्राने रामांचे स्तवन करतो, स्वभावनियम व मर्यादा सांगतो, आणि उपाय देतो—वानरांतील शिल्पी नल फेकलेले द्रव्य तरंगवून सेतू घडवील. राम नलाला आज्ञा देतात; वानर पर्वत, शिळा, वृक्ष व लता आणून सेतू बांधतात; त्याचे आदर्श मापवर्णनही येते। यानंतर सेतुस्नानाचे महान् पावन्य सांगून सेतूवरील प्रमुख चोवीस तीर्थांची यादी दिली आहे—चक्रतीर्थ, वेतालवरद, सीतासर, मंगळतीर्थ, अमृतवापिका, ब्रह्मकुंड, हनूमत्कुंड, अगस्त्यतीर्थ, रामतीर्थ, लक्ष्मणतीर्थ, जटातीर्थ, लक्ष्मीतीर्थ, अग्नितीर्थ, शिवतीर्थ, शंखतीर्थ, यामुनातीर्थ, गंगातीर्थ, गयातीर्थ, कोटीतीर्थ, मानसतीर्थ, धनुष्कोटी इत्यादी. फलश्रुतीत श्रवण-पाठाने विजयप्राप्ती व पुनर्जन्मजन्य क्लेशशमन होते असे सांगितले आहे।
Adhyaya 3
चक्रतीर्थ-धर्मपुष्करिणी-माहात्म्य (Cakratīrtha and Dharma Puṣkariṇī: Etiology and Merit)
या अध्यायात ऋषी सूतांना चोवीस सेतुतीर्थांपैकी श्रेष्ठ, परंपरेने प्रथम मानलेले ‘चक्रतीर्थ’ याविषयी विचारतात. सूत सांगतात की याची पावनशक्ती अद्वितीय आहे—केवळ स्मरण, स्तुती किंवा एकदा स्नान केल्यानेही संचित पापांचा क्षय होतो आणि पुनःपुन्हा गर्भवास (पुनर्जन्म) याची भीती नाहीशी होते। मग ते उत्पत्तिकथा सांगतात. विष्णुभक्त मुनि गालव दक्षिण समुद्रकिनारी धर्मपुष्करिणीजवळ कठोर तप करतात. भगवान विष्णू प्रकट होऊन वर देतात—अचल भक्ती, आश्रमवासाची स्थिरता आणि आपल्या चक्राने संरक्षणाची हमी। अंतर्कथेत धर्मदेव शिवाची तपस्या करून शिवाचे वाहन वृषभ होण्याचा वर मिळवतात आणि अक्षय फल देणारी स्नानस्थळी ‘धर्मपुष्करिणी’ स्थापन करतात। यानंतर एक राक्षस गालवावर हल्ला करतो; गालव नारायणाची शरणागती घेतात. तेव्हा सुदर्शनचक्र येऊन राक्षसाचा वध करते व सरोवराजवळ कायम रक्षणाचे वचन देते। सुदर्शनाच्या नित्य सान्निध्यामुळे ते स्थान ‘चक्रतीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध होते; तेथे स्नान व पितृतर्पण केल्याने वंशज व पितर यांचे कल्याण होते असे सांगितले आहे। शेवटी फलश्रुती—या अध्यायाचे श्रवण-पठण चक्रतीर्थस्नानाइतके पुण्य देऊन इहलोकी कल्याण व परलोकी शुभगती प्रदान करते।
Adhyaya 4
Cakra-tīrtha Māhātmya and the Curse of Durdama (चक्रतीर्थमाहात्म्यं तथा दुर्दमशापवृत्तान्तः)
हा अध्याय प्रश्नोत्तररूपाने उलगडतो. ऋषी सूतांना विचारतात—विष्णुभक्त मुनि गालवांना पीडा देणारा राक्षस कोण होता? सूत हालास्यक्षेत्रातील वृत्तांत सांगतात, जिथे वसिष्ठप्रमुख अनेक शिवभक्त ऋषी उपासनेत मग्न होते. तेथे दुर्दम नावाचा गंधर्व अनेक स्त्रियांबरोबर क्रीडेत रमलेला; ऋषींना पाहूनही त्याने लज्जेने अंग झाकले नाही. वसिष्ठांनी क्रोधाने त्याला राक्षस होण्याचा शाप दिला; स्त्रियांनी दया मागितल्यावर शाप सोळा वर्षांपुरता मर्यादित केला व नंतर पूर्वरूप प्राप्त होईल असे सांगितले. दुर्दम भटकत प्राण्यांना त्रास देत धर्मतीर्थास आला आणि गालवांवर हल्ला केला. गालवांनी विष्णूची स्तुती करून शरण घेतली; तेव्हा सुदर्शनचक्र प्रकट होऊन राक्षसाचे शिर छेदते. दुर्दम पुन्हा गंधर्वरूप धारण करून चक्राची स्तुती करतो व स्वर्गात परत जातो. गालव सुदर्शनाला त्या स्थानीच वास करण्याची विनंती करतात; त्यामुळे चक्रतीर्थ पापनाशक, भयहर (भूत-पिशाचांच्या भयापासूनही) आणि मोक्षदायक म्हणून प्रसिद्ध होते. शेवटी तीर्थ ‘विभक्त’ दिसण्याचे कारण सांगितले आहे—प्राचीन काळी इंद्राने पंख असलेले पर्वत छिन्न केले; त्यांचे काही भाग पडून भूभाग बदलला व तीर्थाच्या मध्यभागी काही अंश भरला, म्हणून ते विभक्त भासते.
Adhyaya 5
Vidhūma–Alambusā Brahmaśāpa-nivṛttiḥ (Cakratīrtha Māhātmya) | Release from Brahmā’s Curse through Cakratīrtha
सूत ऋषींना चक्रतीर्थाचे अद्भुत माहात्म्य सांगतात—हे पापविनाशक तीर्थ मानले जाते. ब्रह्मसभेत वाऱ्याने अलंबुसाचे वस्त्र हलले; तेव्हा विधूम वसूच्या मनात उत्पन्न झालेली कामना पाहून ब्रह्मदेवांनी त्याला मनुष्यजन्माचा शाप दिला आणि अलंबुसालाच त्याची भावी पत्नी ठरविले. विधूमाने विनवणी केल्यावर ब्रह्मदेवांनी शापमोचनाची मर्यादा सांगितली—राजा होऊन राज्य करावे, पुत्रोत्पत्ती करावी, पुत्राला सिंहासनावर बसवावे आणि मग दक्षिण समुद्रकिनारी फुल्लग्रामाजवळील चक्रतीर्थात पत्नीसमवेत स्नान करावे; तेव्हाच शाप निवृत्त होईल. पुढे ही कथा सोमवंशाशी निगडित राजा शतानिक व राणी विष्णुमतीपर्यंत येते; शाण्डिल्य ऋषींच्या कृपेने सहस्रानीक (विधूमाचाच अवतार) जन्मतो आणि त्याचे सेवकही राजसहचर म्हणून जन्म घेतात. अलंबुसा राजा कृतवर्म्याची कन्या मृगावती होते. एका पक्ष्याने तिला पळवून नेल्याने ती जमदग्नीच्या आश्रमात आश्रय घेते, तेथे उदयनाला जन्म देते; नंतर ओळखचिन्हे व ऋषींच्या हस्तक्षेपाने पुनर्मिलन घडते. उदयनाला राज्यावर प्रतिष्ठित करून सहस्रानीक मृगावतीसह चक्रतीर्थयात्रा करतो. तेथे स्नान करताच मानुषभाव नाहीसा होतो, दिव्यरूप परत येते आणि स्वर्गारोहणाचे वर्णन होते. शेवटी फलश्रुती—या अध्यायाचे पठण-श्रवण इष्टफल देऊन तीर्थाची विधिसत्ता दृढ करते.
Adhyaya 6
देवीपत्तन-चक्रतीर्थ-प्रश्नः तथा दुर्गोत्पत्तिः (Devīpattana & Cakratīrtha Inquiry; Manifestation of Durgā)
या अध्यायात ऋषी सूतांना विचारतात—देवीपुर/देवीपत्तन नेमके कुठे आहे आणि पूज्य चक्रतीर्थाची मर्यादा किती, विशेषतः सेतूमूळाजवळ जिथे यात्रेकरू स्नान करतात. सूत ही कथा श्रोते-पाठकांना पावन करणारी आहे असे सांगून, रामाने दगडांनी सेतुबांधणीचा आरंभ केला त्या पवित्र परिसरातच देवीपुराचे स्थान निश्चित करतात. यानंतर देवीकथा उलगडते. देवासुर संग्रामात दुःखी झालेली दिती, देवांना आव्हान देणारा पुत्र मिळावा म्हणून आपल्या कन्येला कठोर तपश्चर्येस प्रवृत्त करते. सुपार्श्व ऋषी वर देऊन भावी पुत्र महिषाचे वर्णन करतात—महिषमुख, परंतु मानवदेहधारी, जो इंद्रादी देवांना पीडा देईल. महिष सामर्थ्यवान होऊन असुरनायकांना एकत्र करतो व दीर्घ युद्ध करून देवांना त्यांच्या पदांपासून दूर करतो; देव मग ब्रह्माकडे शरण जातात. ब्रह्मा विष्णू व शिवांकडे जातो; त्यांच्या क्रोधातून आणि अनेक देवांच्या तेजाच्या संयोगातून तेजोमयी देवी दुर्गा प्रकट होते—तिच्या अंगांगांत देवशक्तींचे अधिष्ठान स्पष्ट केले आहे. देव तिला आयुधे व अलंकार देतात; तिच्या गर्जनेने विश्व कंपित होते. युद्धात दुर्गा व तिचे गण महिषाची विशाल सेना व मंत्री यांचा संहार करतात; तिच्या प्रभावाने देवांना पुन्हा धैर्य प्राप्त होते. अशा रीतीने तीर्थभूगोल, दैवी शक्ती, विश्वव्यवस्था आणि पुराणश्रवणाचे पावन फल यांचा संगम या अध्यायात दिसतो.
Adhyaya 7
Chapter 7: Durgā’s Victory over Mahiṣāsura and the Setu-Tīrtha Itinerary (Dharmapuṣkariṇī–Cakratīrtha–Setumūla)
या अध्यायात दोन प्रवाह एकत्र येतात—देवीचे रणविजय-चरित्र आणि तीर्थयात्रेचा मार्गनिर्देश. प्रथम सूत सांगतो की अंबिका/चंडिका/दुर्गा/भद्रकाली हिने महिषासुराचे मंत्री व योद्धे (चंडकोप, चित्रभानु, कराल इ.) शस्त्रास्त्रे, रणनिती व दिव्य शक्तीने पराभूत केले. महिषासुर कपटाने रूपे बदलतो—म्हैस, सिंहसदृश रूप, तलवारधारी पुरुष, हत्ती आणि पुन्हा म्हैस; देवीचा वाहनसिंहही युद्धात सहभागी होतो. नंतर ‘अशरीरी वाणी’ देवीला आज्ञा देते की धर्मपुष्करिणीच्या पाण्यात लपलेल्या महिषासुराला निष्प्रभ करावे. सिंह पाणी पिऊन सरोवर कोरडे करतो, असुर उघड होतो; देवी त्याच्या मस्तकावर पाऊल ठेवून कंठात शूल रोवते व शिरच्छेद करते. त्यानंतर स्तुती, धर्माची पुनर्स्थापना आणि विश्वव्यवस्थेची शांती वर्णिली आहे. दुसऱ्या भागात तीर्थमाहात्म्य व यात्रा-क्रम—देवी दक्षिण समुद्रकिनारी नगर स्थापन करते; तीर्थांना नावे व वरदान मिळतात, अमृत-संबंधाचाही उल्लेख येतो. नवपाषाण-प्रदेशात स्नान, चक्रतीर्थात स्नान आणि संकल्पपूर्वक सेतुबन्धाकडे प्रस्थान सांगितले आहे; नल व वानरांच्या सहाय्याने श्रीरामाचे सेतुनिर्माण, त्याची मापे व पवित्रता प्रतिपादिली आहेत. शेवटी भक्तिभावाने या अध्यायाचे पठन-श्रवण केल्यास पुण्य व सिद्धी मिळते अशी फलश्रुती दिली आहे।
Adhyaya 8
Vetalavaradā-Tīrtha Māhātmya (वेतालवरदातीर्थ-माहात्म्य) — The Origin of the Vetalavarada Sacred Ford
या अध्यायात ऋषी सूतांना पुन्हा पुण्यकथा सांगण्याची विनंती करतात आणि विशेषतः चक्रतीर्थाच्या दक्षिणेस असलेल्या प्रसिद्ध वेतालवरदा-तीर्थाचे माहात्म्य विचारतात. सूत कैलासावर शंभूंनी पूर्वी सांगितलेली एक गूढ पण लोकहितकारी आख्यायिका सांगू लागतात. कथेत महर्षी गालव आणि त्यांची कन्या कान्तिमती—पित्याची शुश्रूषा, संयम व मर्यादा यांद्वारे धर्माचा आदर्श उभा करणारी—यांचा प्रसंग येतो. तिला पाहून विद्याधर राजकुमार सुदर्शन व त्याचा धाकटा साथी सुकर्ण कामवश होतात; सुदर्शन बलपूर्वक तिला पकडतो. कान्तिमतीच्या सार्वजनिक आक्रोशाने मुनि जमल्यावर गालव शाप देतात—सुदर्शन मनुष्यजन्मात पडून लोकनिंदा भोगेल आणि अखेरीस वेताल होईल; सुकर्णही मनुष्य होईल, पण कमी दोषामुळे वेतालत्व टळेल, तसेच पुढे एका विद्याधराधिपतीची ओळख झाल्यावर मुक्तीची अट सांगितली जाते. शापफळाने ते यमुनेच्या तीरावर विद्वान ब्राह्मण गोविंदस्वामिन् यांचे पुत्र म्हणून जन्मतात, दीर्घ दुष्काळाच्या काळात. एका संन्याशाचा भयावह आशीर्वाद ज्येष्ठ पुत्र (विजयदत्त—म्हणजेच सुदर्शन) याच्याशी वियोग सूचित करतो. एका रात्री ओस पडलेल्या देवळात त्याला शीतज्वर होतो व तो अग्नी मागतो; पिता स्मशानात अग्नी आणायला जातो, पुत्रही मागोमाग जाऊन चितेच्या अग्नीपाशी कवटीवर प्रहार करतो, रक्त-मेद चाखतो आणि क्षणात भयानक वेताल बनतो. दिव्यवाणी त्याला पित्यावर हिंसा करण्यापासून रोखते; तो इतर वेतालांत जाऊन ‘कपालस्फोट’ हे नाव मिळवतो व संघर्षांनंतर वेतालांचा नायक बनतो. अशा रीतीने अधर्मकामी आसक्तीचे पतनरूप परिणाम दाखवून तीर्थाचे नाव व स्मृती नैतिक कारणसाखळीशी जोडली जाते.
Adhyaya 9
Aśokadatta’s Exploits and the Revelation of Vetalavaradā Tīrtha (अशोकदत्त-वीरचरितम् • वेतालवरदातीर्थ-माहात्म्यम्)
या अध्यायात नीतिधर्माचे उदाहरण आणि तीर्थप्रकाशन यांची सलग गुंफण आहे. शोकाकुल ब्राह्मण गोविंदस्वामीला दयाळू व्यापारी समुद्रदत्त आश्रय देतो; त्याचा पुत्र अशोकदत्त शास्त्रविद्या व शस्त्रविद्येत अत्यंत पारंगत होतो. काशीचा राजा प्रतापमुकुट दक्षिणेकडील बलाढ्य मल्ल-राजाला जिंकण्यासाठी अशोकदत्ताला नेमतो; विजयामुळे त्याची लोकप्रतिष्ठा व राजकृपा दृढ होते. पुढे राजा व अशोकदत्त शूळावर खिळलेल्या, तहानेल्या मनुष्याची करुण हाक ऐकतात; राजा पाणी देण्याची आज्ञा देऊन राजधर्मातील दयेचे महत्त्व अधोरेखित करतो. भूत-वेताळ-पिशाचांनी भरलेल्या स्मशानात एक स्त्री स्वतःला त्या पीडिताची प्रेयसी म्हणत अशोकदत्ताचा खांदा मागते; अशोकदत्त तिचा घातकी हेतू ओळखून रत्नजडित नूपुर हिसकावतो व सर्व वृत्तांत राजाला सांगतो. राजा त्याचा सन्मान करून मदनलेखेशी विवाहसंबंध घडवतो. नंतर राजाला तसाच नूपुर हवा असल्याने अशोकदत्त युक्तीने पुन्हा स्मशानात जातो, ‘महामांस’चे आमिष दाखवून राक्षसीला बोलावतो आणि दुसरा नूपुर, दुसरी पत्नी विद्युत्प्रभा तसेच दिव्य सरोवराशी निगडित सुवर्णकमळ मिळवतो. कपालविस्फोट नावाच्या वेताळराजाशी संबंधित त्या सरोवराजवळ संघर्ष होत असता विद्याधर-नायक विज्ञप्तिकौतुक प्रकट होऊन शापकथा सांगतो—अशोकदत्ताचा भाऊ सुकरण अनुचित संसर्गामुळे वेताळ झाला, आणि अशोकदत्तही शापबंधनात गुंतला आहे. उपाय म्हणून दक्षिण समुद्रतीरी चक्रतीर्थाजवळील परम तीर्थ सांगितले जाते. तेथे वाऱ्यावरून आलेल्या जलकणांच्या स्पर्शानेच सुकरण वेताळत्वातून मुक्त होतो; अशोकदत्त संकल्पपूर्वक स्नान करून दिव्यरूप प्राप्त करतो. या स्थळास ‘वेताळवरदा’ असे नाव देऊन त्याची अपूर्व फलप्राप्ती सांगितली आहे; पितरांसाठी पिंडदानादी विधी व पाठ-श्रवणाने मुक्तीची फलश्रुती देऊन अध्याय समाप्त होतो।
Adhyaya 10
गन्धमादन-सेतुरूप-वर्णनम् तथा पापविनाशन-तीर्थमाहात्म्यम् (Gandhamādana as Setu-form and the Glory of Pāpavināśana Tīrtha)
अध्यायाची सुरुवात सूतांच्या यात्राविधानाने होते—वेतालवरदा तीर्थात स्नान करून यात्रेकरूने हळूहळू गंधमादनाकडे जावे. गंधमादन हा समुद्राच्या मध्यभागी ‘सेतुरूप’ उभा असून ब्रह्मलोकाशी संबंधित दिव्य मार्गासारखा आहे, असे वर्णन येते. तेथे सरोवरे, नद्या, समुद्र, वने, आश्रम व वैदिक उपासनास्थाने यांची पवित्रता दाटलेली आहे; वसिष्ठादी ऋषी, सिद्ध, चारण, किन्नर आणि देवता रात्रंदिवस वास करतात. गंधमादनाचे वारे महापापसंचय नष्ट करतात आणि केवळ दर्शनाने मनःशांती मिळते, असे सांगितले आहे. यात्रेकरूने सेतु धारण करणाऱ्या पर्वतास नमस्कार करून त्यावर पाऊल ठेवण्याबद्दल क्षमा मागावी, शिखरावर वसणाऱ्या शंकराचे दर्शन मागावे आणि मृदू पावलांनी पुढे जावे. गंधमादनात समुद्रस्नान व मोहरीच्या दाण्याएवढे जरी पिंडदान केले तरी पितरांना दीर्घकाळ तृप्ती मिळते, असे प्रतिपादन आहे. यानंतर ऋषी ‘पापविनाशन’ तीर्थाचे माहात्म्य विचारतात. सूत हिमवताजवळील एका आश्रमाचे वर्णन करतात, जिथे नियमबद्ध वैदिक साधक राहतात. दृढमति नावाचा शूद्र दीक्षा व शिक्षण मागतो; परंतु कुलपती सामाजिक-वैदिक मर्यादा सांगून नकार देतो. तरीही दृढमति स्वतंत्र कुटी उभारून भक्तीने अतिथिसत्कार करतो. सुमति नावाचा ब्राह्मण स्नेहाने त्याला गुप्त वैदिक कर्मे (हव्यकव्य, श्राद्ध, महालय इ.) शिकवतो; परिणामी सुमतीला घोर कर्मपात, नरकभोग व पुढील जन्मात ब्रह्मराक्षस-दोष भोगावा लागतो. पीडित पुत्राला अगस्त्यांकडे नेल्यावर ते कारण स्पष्ट करून एकमेव उपाय सांगतात—सेतुप्रदेशात गंधमादनाच्या वर असलेल्या पापविनाशन तीर्थात तीन दिवस स्नान. या अनुष्ठानाने दोष निवळतो, आरोग्य-समृद्धी परत येते आणि मृत्यूस मोक्षाचे आश्वासन मिळते. शेवटी पापविनाशन हे सर्वपापहर, स्वर्ग-मोक्षदायक व ब्रह्मा-विष्णु-महेशांनी पूज्य तीर्थ असल्याचे पुनः सांगून, अनधिकाऱ्यास कर्मज्ञान देण्याविषयी सावधगिरी व विधिपूर्वक तीर्थयात्रेने शुद्धीचा मार्ग दाखविला आहे।
Adhyaya 11
सीतासरः-माहात्म्यं (Sītāsaras / Sītākuṇḍa Māhātmya: Indra’s Purification Narrative)
या अध्यायात सूत मुनी जिज्ञासू ऋषींना सीतासर/सीताकुंडाचे तीर्थ-माहात्म्य सांगतात. प्रथम पापनाश तीर्थात स्नान करून, नियमपालनासह यात्रेकरूने सीतासरात येऊन स्नान करावे; त्यामुळे पूर्ण शुद्धी होते. येथे सर्व प्रमुख तीर्थांचे पुण्य एकवटलेले आहे, म्हणून सीतासराला संक्षिप्त पावित्र्याचे केंद्र मानले आहे. पुढे इंद्र (पुरंदर) याला ब्रह्महत्या-दोष कसा लागला व तो कसा निवळला, ही कथा येते. वरदानांनी संरक्षित बलाढ्य राक्षस कपालाभरण अमरावतीवर चाल करून येतो; दीर्घ युद्धानंतर इंद्र वज्राने त्याचा वध करतो. “राक्षसवधाने ब्रह्महत्या कशी?”—याचे उत्तर असे की कपालाभरणाचा जन्म ब्राह्मणबीजाशी जोडलेला होता: ऋषी शुचीचा सुसिला (राक्षस त्रिवक्राची पत्नी) हिच्याशी झालेल्या अपराधातून तो उत्पन्न झाला; म्हणून त्याचा वध केल्याने ब्रह्महत्या इंद्राचा पाठलाग करते. इंद्र ब्रह्मदेवाच्या शरण जातो. ब्रह्मा गंधमादन पर्वतावरील सीताकुंडात सदाशिवपूजा व कुंडस्नान करण्याचा विधी सांगतो; त्याने इंद्र शुद्ध होऊन पुन्हा आपल्या लोकात प्रतिष्ठित होतो. शेवटी सीतेच्या सान्निध्यामुळे तीर्थाचे नाव व अधिकार स्पष्ट होतात आणि फलश्रुती—येथे स्नान, दान व विधी केल्यास इष्टसिद्धी व शुभ परलोकगती मिळते; तसेच ही कथा ऐकणे-पठण करणे इह-पर कल्याणकारक ठरते.
Adhyaya 12
मंगलतीर्थमाहात्म्यम् (Mangalatīrtha Māhātmya: The Glory of the Auspicious Tīrtha)
या अध्यायात सूत मंगळतीर्थाचे माहात्म्य सांगतो. सीताकुंडात स्नान करून भक्ताने शांतचित्ताने मंगळतीर्थास जावे; तेथे कमला-लक्ष्मीचा नित्य वास आहे, देवगण सतत एकत्र येतात आणि अलक्ष्मी व दुर्भाग्य निवारण करणारे हे क्षेत्र मानले जाते. यानंतर सोमवंशीय राजा मनोजव याचा इतिवृत्तांत येतो. तो आरंभी धर्मनिष्ठ, यज्ञकर्ता, पितृतर्पण करणारा व शास्त्राध्यायी होता; पण अहंकारामुळे लोभ, काम, क्रोध, हिंसा व ईर्ष्या वाढली. त्याने ब्राह्मणांचा अपमान केला, देवद्रव्याचा अपहार केला व जमिनी काबीज केल्या; परिणामी शत्रू गोलभाकडून पराभूत होऊन पत्नी सुमित्रा व पुत्र चंद्रकांतासह भयाण अरण्यात निर्वासित झाला. अरण्यात मुलाच्या भुकेने राजाचा पश्चात्ताप जागा होतो. दान, शिव-विष्णुपूजा, श्राद्ध, उपवास, नामकीर्तन, तिलकधारण, जप तसेच वृक्षारोपण व जलस्रोत-निर्मिती यांसारखी लोकहिताची कर्मे आपण दुर्लक्षित केली म्हणून दुःख आले, असे तो मान्य करतो. तेव्हा ऋषी पराशर येऊन सुमित्रेला धीर देतात, त्र्यम्बकभक्ती व मंत्राने मूर्च्छित राजाला शुद्धीवर आणतात आणि गंधमादनावर रामसेतूजवळील मंगळतीर्थयात्रा—स्नान, श्राद्ध व संयम—यांचा उपाय सांगतात. मनोजव चाळीस दिवस एकाक्षर मंत्रजप करतो; तीर्थप्रभाव व ऋषिकृपेने दिव्यास्त्रे व राजचिन्हे प्रकट होतात. पराशर त्याचा अभिषेक करून अस्त्रविद्येचा उपदेश देतात. राजा परत जाऊन ब्रह्मास्त्राने गोलभाचा पराभव करतो व पुढे अहंकाररहित राज्य करतो; शेवटी वैराग्य घेऊन पुन्हा मंगळतीर्थी शिवध्यानसहित तप करतो आणि देहांताने शिवलोक प्राप्त करतो, सुमित्राही अनुगामी होते. फलश्रुतीत हे तीर्थ लौकिक कल्याण व मोक्षाभिमुख फल देणारे, आणि अग्नीने कोरडे गवत जळावे तसे पाप दहन करणारे म्हटले आहे.
Adhyaya 13
Amṛtavāpikā-Māhātmya and the Origin of Ekāntarāmanātha-kṣetra (अमृतवापिकामाहात्म्यं तथा एकांतरामनाथक्षेत्रोत्पत्तिः)
या अध्यायात श्रीसूत तीर्थ-माहात्म्य सांगतात. मङ्गलाख्य महातीर्थात स्नान करून यात्रेकरू एकांतरामनाथ-क्षेत्री जातो; तेथे जगन्नाथ-स्वरूप श्रीराम सीता, लक्ष्मण, हनुमान व वानरांसह नित्य सन्निध असल्याचे वर्णन येते, त्यामुळे त्या क्षेत्राची अखंड पावनता व दैवी संरक्षण स्पष्ट होते. यानंतर ‘अमृतवापिका’ या पुण्यसरोवराचे माहात्म्य कथिले आहे. श्रद्धेने केलेले स्नान जरा-मरणभय दूर करणारे, पापशुद्धी करणारे आणि शंकरकृपेने ‘अमृतत्व’ देणारे मानले आहे. ‘अमृतवापिका’ नावाचे कारण सांगताना हिमवतानजीक अगस्त्याच्या अनुजाने संध्या, जप, अतिथिपूजा, पंचयज्ञ, श्राद्ध इत्यादी नित्यकर्मांसह दीर्घकाळ कठोर तप केल्याचे येते. शिव प्रकट होऊन सेतु/गंधमादनाजवळील मङ्गलाख्य तीर्थात स्नान हे शीघ्र मोक्षाचे साधन सांगतात; तो तपस्वी तीन वर्षे नियमाने स्नान करतो आणि चौथ्या वर्षी ब्रह्मरंध्रातून योगमार्गे देहत्याग करून दुःखमुक्त होतो. म्हणून सरोवर ‘अमृतवापिका’ म्हणून प्रसिद्ध झाले आणि तीन वर्षांचे स्नानव्रत अमृतत्वप्रद म्हटले आहे. अखेरीस एकांतरामनाथ नामोत्पत्ती—सेतु बांधणीच्या वेळी समुद्राच्या गर्जनेमुळे श्रीरामाने रावणवधाचा विचार सहकाऱ्यांशी एकांतात केला; त्या एकांतमंत्रणास्थळास एकांतरामनाथ-क्षेत्र म्हणतात. निष्कर्ष असा की तत्त्वज्ञानाचा गाढ विवेक वा विधिकौशल्य नसले तरी येथे स्नानाने ‘अमृत’ प्राप्त होते.
Adhyaya 14
Brahmakūṇḍa-māhātmya and the Liṅga-Origin Discourse (ब्रह्मकुण्ड-माहात्म्य तथा लिङ्गोद्भव-प्रसङ्ग)
या अध्यायात दोन भागांत तत्त्वज्ञान व विधीचे निरूपण आहे. प्रथम सूत सेतू-केंद्रित पवित्र क्षेत्ररचनेत गंधमादन पर्वतावरील ब्रह्मकुंडापर्यंतची तीर्थयात्रा-क्रमवारी सांगतो. ब्रह्मकुंडाचे दर्शन व स्नान सर्वपाप-नाशक असून वैकुंठप्राप्तीचे कारण मानले आहे. विशेषतः ब्रह्मकुंडोत्पन्न भस्माचे माहात्म्य—त्रिपुंड्ररूपाने किंवा कपाळावर एक कण जरी धारण केला तरी तत्क्षणी मोक्षाभिमुखता येते; त्याची निंदा वा नकार हा घोर धर्मभ्रंश असून परलोकात दुष्फळ देणारा म्हटला आहे. दुसऱ्या भागात ऋषींच्या प्रश्नावर सूत ब्रह्मा–विष्णूंचा अहंकार-विवाद व अनादि-अनंत स्वयंप्रकाश लिंगाचे प्राकट्य वर्णितो. विष्णू सत्य मान्य करतो, ब्रह्मा खोटा दावा करतो; तेव्हा शिव न्याय करून ब्रह्माची मूर्तिपूजा मर्यादित करतो, पण वैदिक/स्मार्त पूजेला मान्यता देतो, आणि दोषशांतीसाठी गंधमादनात महान यज्ञ करण्याची आज्ञा देतो. तो यज्ञस्थळ ‘ब्रह्मकुंड’ म्हणून प्रसिद्ध होतो—मोक्षाच्या ‘दाराची कडी’ तोडण्याचे प्रतीक; येथील भस्म महापातक व दुष्ट शक्ती शमवते. शेवटी देव-ऋषींची सतत उपस्थिती व तेथे निरंतर यज्ञकर्म करण्याची शिफारस केली आहे.
Adhyaya 15
हनूमत्कुण्डमाहात्म्यं तथा धर्मसखराजचरितम् (Glory of Hanumat-Kuṇḍa and the Account of King Dharmasakha)
सूत सांगतात—अतिशय पुण्यदायी ब्रह्मकुंडात स्नान करून नियमशील यात्रेकरूने हनूमत्कुंडास जावे. हे परम तीर्थ मारुतात्मज हनुमानांनी लोककल्याणासाठी प्रतिष्ठित केले असून त्याची अद्वितीय शक्ती वर्णिली आहे; रुद्रही त्याची सेवा करतो असे म्हटले आहे. तेथे स्नान केल्याने महापातके नष्ट होतात, शिवलोकादी शुभ गती मिळते आणि नरकफल हळूहळू क्षीण होते. यानंतर राजा धर्मसखाची कथा येते. केकयवंशातील हा धर्मनिष्ठ व यशस्वी राजा अनेक राण्या असूनही पुत्र नसल्याने व्याकुळ होता. दान, यज्ञ (अश्वमेध), अन्नदान, श्राद्ध, मंत्रजप इत्यादी पुष्कळ करूनही दीर्घकाळानंतर त्याला एक पुत्र सुचंद्र मिळाला; पण विंचवाच्या दंशामुळे वंश टिकेल का अशी भीती निर्माण झाली. त्याने ऋत्विज व पुरोहितांना धर्मसम्मत उपाय विचारला; त्यांनी गंधमादन/सेतुप्रदेशातील हनूमत्कुंडात स्नान करून तीरावर पुत्रीयेष्टी करण्यास सांगितले. राजा कुटुंब व यज्ञसामग्रीसह तेथे गेला, सातत्याने स्नान व याग केला, भरपूर दक्षिणा-दान देऊन परतला. कालांतराने प्रत्येक राणीला एक-एक पुत्र झाला—शंभराहून अधिक. त्याने सर्वांना राज्यविभाग करून पुन्हा सेतूभागात हनूमत्कुंडाजवळ तप केले, शांतपणे देहत्याग करून वैकुंठ प्राप्त केले; पुत्रांनी वैर न करता राज्य केले. शेवटी फलश्रुती—एकाग्रतेने वाचन-श्रवण केल्यास इह-पर सुख व दैवी सान्निध्य मिळते।
Adhyaya 16
अगस्त्यतीर्थमहिमा तथा कक्षीवान्-स्वनय-कथा (Glory of Agastya Tīrtha and the Kakṣīvān–Svanaya Narrative)
सूत हनुमंताच्या कुंडात स्नान करून तीर्थयात्रेचा क्रम सांगतात आणि पुढे कुंभयोनी (अगस्त्य) यांनी प्रतिष्ठापित केलेल्या अगस्त्यतीर्थाची महिमा वर्णितात. प्राचीन काळी मेरू-विंध्य प्रसंगात विंध्य पर्वताचा विस्तार विश्वसंतुलनाला बाधक ठरू लागल्यावर शिवाच्या आज्ञेने अगस्त्य मुनी विंध्याला आवर घालतात व धर्मव्यवस्था स्थिर करतात. नंतर गंधमादन प्रदेशात ते आपल्या नावाने अत्यंत पुण्यदायी तीर्थ स्थापन करतात. फलश्रुती ठाम आहे—त्या तीर्थात स्नान व पान केल्याने पुनर्जन्माचा बंध नष्ट होतो, लौकिक सिद्धी व मोक्षोपयोगी फल मिळते; त्रिकाळातही हे तीर्थ अनुपम मानले आहे. यानंतर दृष्टांतकथा: दीर्घतमसाचा पुत्र कक्षीवान् उदंकाकडे विस्तृत वैदिक शिक्षण पूर्ण करून अगस्त्यतीर्थात तीन वर्षे नियमपूर्वक निवास करण्याचा उपदेश घेतो; त्याच्या व्रतपालनाने चार दातांचा हत्ती वाहनरूपाने प्रकट होईल अशी प्रतिज्ञा. राजा स्वनयाची कन्या अशाच हत्तीवर येणाऱ्याशीच विवाह करील असा व्रत घेतलेला; कक्षीवानाच्या आचरणाने अट पूर्ण होऊन धर्म्य विवाह होतो. सुदर्शन दूतामार्फत दीर्घतमसाची औपचारिक संमती घेतली जाते; ते अनुमती देऊन तीर्थस्थानी येतात, आणि विवाह-अनुमती, व्रतनिष्ठा व तीर्थनियम यांची धर्ममर्यादा दृढ होते.
Adhyaya 17
कक्षीवद्विवाहः — Kakṣīvān’s Marriage at Agastya-tīrtha (Rituals, Gifts, and Phalaśruti)
या अध्यायात सेतुखंडातील अगस्त्य-तीर्थावर कक्षीवानाच्या विवाहाचा प्रसंग सांगितला आहे. सूत वर्णन करतो—गुरूच्या आज्ञेने विवाहासाठी योग्य उपाय शोधत कक्षीवान तीर्थावर येतो. नदीकाठी पुत्रासह दीर्घतमस ऋषी असल्याचे कळताच राजा स्वनय श्रद्धेने वंदन करतो; उडंकही शिष्यांसह रामसेतु/धनुष्कोटी येथे स्नानासाठी येऊन विधींचा आचार्य म्हणून उपस्थित राहतो. अतिथिसत्काराची परंपरा—अभिवादन, आशीर्वाद, अर्घ्य—यथाविधी होते; शुभ मुहूर्त ठरवून विवाह निश्चित केला जातो आणि राजवाड्यातून कन्येला आणण्याची व्यवस्था होते. पुढे मंगल विधींनी वरयात्रा, नीराजन, वरमाला, अग्निस्थापन, लाजाहोम इत्यादी आणि उडंकांच्या देखरेखीखाली पाणिग्रहण संपन्न होते. त्यानंतर राजा ब्राह्मणांना महाभोजन घालून दान देतो व कन्येला भरपूर स्त्रीधन व भेटवस्तू प्रदान करतो. ऋषी वेदारण्य आश्रमात परततात, राजा आपल्या नगरीत जातो. शेवटी फलश्रुती सांगते की ही प्राचीन, वेदाधिष्ठित कथा ऐकली/वाचली असता कल्याण वाढते आणि क्लेश व दारिद्र्य निवळते.
Adhyaya 18
रामतीर्थ-रघुनाथसरः-माहात्म्य तथा धर्मपुत्रप्रायश्चित्तवर्णनम् (Rāma-tīrtha and Raghunātha-saras Māhātmya; Yudhiṣṭhira’s Expiation Narrative)
अध्यायाची सुरुवात तीर्थयात्रेच्या क्रमाने होते—कुंभसंभव-तीर्थात स्नान करून रामकुंडाकडे जाणे; तेथे स्नानाने पापनाश होतो असे सांगितले आहे. पुढे रघुनाथ-सरःचे माहात्म्य वर्णिले आहे—हे पापहरण तीर्थ असून वेदज्ञांना केलेले अल्प दानही अनेकपटींनी फलदायी ठरते; येथे स्वाध्याय व जप विशेष फल देतात। सूता सुतीक्ष्ण ऋषींचा पवित्र इतिहास सांगतात—अगस्त्यांचे शिष्य, रामचरणभक्त सुतीक्ष्ण रामचंद्र-सरःच्या तीरावर कठोर तप करतात, अखंड षडाक्षरी राममंत्राचा जप करतात आणि रामाच्या नाम-उपाधी व लीला-कर्मांचे नमस्कार-स्तोत्राने स्तवन करतात। दीर्घ साधना व तीर्थसेवेने त्यांची भक्ती स्थिर व निर्मळ होते; अद्वैतबोध आणि योगसिद्धी ही गौण फळे म्हणून वर्णिली आहेत। यानंतर तीर्थाच्या मोक्षदायिनी शक्तीचा विस्तार येतो—राम प्राणिमात्रांच्या कल्याणासाठी तीरावर महान् लिंगाची स्थापना करतात; स्नान व लिंगदर्शनाने मुक्ती प्राप्त होते असे म्हटले आहे। पुढे धर्मपुत्र युधिष्ठिराचा दृष्टांत—असत्यातून उत्पन्न दोषापासून तो तत्क्षणी मुक्त झाल्याचे सांगितले; ऋषींच्या प्रश्नावर सूता महाभारतातील द्रोणवध, ‘अश्वत्थामा’विषयीचे युक्तिवचन आणि त्यातून आलेला नैतिक भार सांगतात। नंतर अशरीरी वाणी प्रायश्चित्ताविना राज्य न करण्याची चेतावणी देते; व्यास येऊन दक्षिण समुद्रातील रामसेतू-आश्रित प्रायश्चित्त सांगतात। शेवटी फलश्रुती—याचे श्रवण-पठन कैलासप्राप्ती व पुनर्जन्ममुक्तीकडे नेते।
Adhyaya 19
श्रीलक्ष्मणतीर्थ-माहात्म्य एवं बलभद्र-ब्रह्महत्या-शोधन (Lakṣmaṇa-tīrtha Māhātmya and Balabhadra’s Expiation Narrative)
या अध्यायात सूत लक्ष्मण-तीर्थाच्या स्नान-माहात्म्याचे वर्णन करतात. तेथील स्नान पापहर, दारिद्र्य-निवारक आणि आयुष्य, विद्या व संतती यांना शुभ फल देणारे सांगितले आहे. तीरावर मंत्रजप केल्याने शास्त्र-प्रावीण्य प्राप्त होते; तसेच लक्ष्मणांनी प्रतिष्ठापित केलेल्या ‘लक्ष्मणेश्वर’ महालिंगामुळे हे क्षेत्र जल-तीर्थ व लिंग-पूजा यांचे संयुक्त पुण्यस्थान ठरते. पुढे ऋषी विचारतात—बलभद्राला ब्रह्महत्या-दोष कसा लागला आणि त्याचे शोधन कसे झाले. सूत सांगतात की कुरुक्षेत्रयुद्धात तटस्थ राहून बलभद्र तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने अनेक तीर्थांना गेले व नैमिषारण्यात आले. तेथे उंच आसनावर बसलेल्या सूताने उठून अभिवादन न केल्याने क्रोधाविष्ट होऊन बलभद्राने कुशाच्या धारदार पात्याने त्याचा वध केला; ऋषींनी यास घोर ब्रह्मवध मानून लोकसंग्रहासाठी प्रायश्चित्त करण्याची आज्ञा दिली. यज्ञ दूषित करणारा बल्वल दैत्य मारण्यास सांगितल्यावर बलभद्राने त्याचा संहार केला व एक वर्ष तीर्थव्रत केले; तरी काळी छाया-रूप अशुद्धी मागे लागली आणि ‘पाप पूर्ण नष्ट झाले नाही’ अशी वाणी झाली. मग ऋषींच्या निर्देशाने रामसेतूजवळ गंधमादन प्रदेशातील लक्ष्मण-तीर्थात स्नान करून लक्ष्मणेश्वरास नमस्कार केल्यावर देहधारी वाणीने पूर्ण शुद्धीची घोषणा केली. शेवटी फलश्रुती—एकाग्रतेने हा अध्याय वाचला किंवा ऐकला तर अपुनर्भव-लक्षण मोक्षमार्ग प्राप्त होतो।
Adhyaya 20
जटातीर्थमाहात्म्य (Jatātīrtha Māhātmya: The Glory of Jatātīrtha)
हा अध्याय ‘जटातीर्थमाहात्म्य’ म्हणून अंतःशुद्धी व अज्ञान-निवारणाचा उपदेश देतो. सूत ब्राह्मणांना सांगतात की साधकांनी लक्ष्मणाच्या महान तीर्थापासून (ब्रह्महत्या-नाशक) पुढे जाऊन चित्तशुद्धीसाठी जटातीर्थ गाठावे. केवळ वेदान्तावरची वाचिक चर्चा, वाद-विवाद व पांडित्याचा गुंता जर विवादप्रधान झाला, तर मन शुद्ध होत नाही—अशी टीका येथे आहे; त्याऐवजी ‘लघु उपाय’ म्हणून जटातीर्थ-स्नानाला अंतःकरणशुद्धी, अज्ञाननाश, ज्ञानोदय आणि अखेरीस मोक्ष व अखंड सच्चिदानंदाची अनुभूती देणारे साधन म्हटले आहे. तीर्थाची प्रतिष्ठा उत्पत्तिकथांनी केली आहे—शंभूने लोकहितासाठी हे स्थापन केले; रावणवधानंतर श्रीरामांनी येथे जलात आपली जटा धुतली, म्हणून ‘जटातीर्थ’ हे नाव पडले. प्रसिद्ध स्नान-व्रतांच्या तुलनेत समकक्ष किंवा अधिक पुण्य सांगितले असून एकदाच स्नानही फलदायी म्हटले आहे. दृष्टांतात शुक व्यासांना चित्तशुद्धी-ज्ञान-मुक्ती देणारा गुप्त उपाय विचारतो; व्यास जटातीर्थच सांगतात. भृगूला वरुणाचा उपदेश, दुर्वासा व दत्तात्रेय यांची उदाहरणे देऊन यज्ञ-जप-उपवास वा कठोर नियमांशिवाय केवळ स्नानाने बुद्धिशुद्धी होते असे प्रतिपादन केले आहे. शेवटी फलश्रुती—या अध्यायाचे वाचन/श्रवण पापक्षय करून वैष्णव गती/पद देते।
Adhyaya 21
लक्ष्मीतीर्थमाहात्म्य (Laxmī-tīrtha Māhātmya) — The Glory of Lakṣmī Tīrtha
या अध्यायात सूत ऋषींना तीर्थांची परंपरा सांगत लक्ष्मी-तीर्थाचे माहात्म्य विशेषत्वाने वर्णन करतो. प्रथम जटा-तीर्थात स्नान पापहर मानले आहे; त्यानंतर शुद्ध यात्रेकरू लक्ष्मी-तीर्थात जाऊन संकल्पपूर्वक स्नान केल्यास इच्छित फल सिद्ध होते असे सांगितले आहे. पुढे महाभारतातील दृष्टांत येतो. इंद्रप्रस्थातील युधिष्ठिर (धर्मपुत्र) श्रीकृष्णाला विचारतो—मनुष्याला महान राज्य, ऐश्वर्य व समृद्धी कोणत्या धर्माने मिळते? कृष्ण गंधमादन पर्वतप्रदेशातील लक्ष्मी-तीर्थ दाखवून ते ऐश्वर्याचे विशेष कारण सांगतो. तेथे स्नान केल्याने धन-धान्य वाढते, शत्रू कमी होतात, क्षात्रबल दृढ होते, पाप नष्ट होते व रोग शमतात. युधिष्ठिर एक महिना नियमांनी वारंवार स्नान करतो, नंतर ब्राह्मणांना मोठे दान देऊन राजसूय करण्यास समर्थ होतो. कृष्ण पुढे सांगतो की राजसूयापूर्वी दिग्विजय व कर/उपहार संकलन आवश्यक आहे. पांडव दिग्विजय करून अपार संपत्ती घेऊन परततात आणि युधिष्ठिर महादान-दक्षिणेसह राजसूय यज्ञ पूर्ण करतो. शेवटी सर्व फल लक्ष्मी-तीर्थाच्या माहात्म्यामुळेच झाले असे स्पष्ट करून फलश्रुती दिली आहे—याचे श्रवण-पाठ दुष्ट स्वप्ने नष्ट करतो, मनोकामना पूर्ण करतो, या लोकी समृद्धी देतो आणि अंतकाळी भोगानंतर मोक्ष प्रदान करतो.
Adhyaya 22
अग्नितीर्थमहात्म्य (Agnitīrtha Māhātmya: The Glory and Origin of Agni Tīrtha)
अध्यायाच्या आरंभी श्रीसूत लक्ष्मितीर्थाहून यात्रेकरूंना अग्नितीर्थाकडे नेतो व सांगतो की हे तीर्थ अत्यंत पुण्यप्रद असून भक्तीने दर्शन-स्नान केल्यास महापापांचाही नाश करते. ऋषी अग्नितीर्थाची उत्पत्ती, स्थान व विशेष महिमा विचारतात. सूत रामकथेचा अंतर्भूत प्रसंग सांगतो—रावणवधानंतर विभीषणाला लंकेत राज्यावर प्रतिष्ठित करून श्रीराम सीता-लक्ष्मणांसह सेतुमार्गाने प्रस्थान करतात; देव, ऋषी, पितर व वानरही सोबत असतात. लक्ष्मितीर्थावर अनेक साक्षीदारांसमोर सीतेच्या शुद्धीप्रमाणासाठी राम अग्नीचे आवाहन करतात; अग्निदेव जलातून प्रकट होऊन सीतेच्या पतिव्रतधर्माची स्तुती करतात आणि सीता ही विष्णूची नित्य दिव्य सहधर्मचारिणी असून सर्व अवतारांत साथ देणारी आहे असे तत्त्वतः प्रतिपादन करतात. ज्या स्थानी अग्नी जलातून उदयास आला तेच ‘अग्नितीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध झाले. यानंतर तीर्थयात्रेचे आचार सांगितले आहेत—भक्तीने स्नान, उपवास, विद्वान ब्राह्मणांचा सत्कार, वस्त्र-धन-भूमिदान तसेच अलंकृत कन्यादान; यामुळे पापनाश व विष्णुसायुज्य फल मिळते असे म्हटले आहे. पुढे दृष्टांतात व्यापाऱ्याचा पुत्र दुष्पण्य वारंवार बालहत्या करतो, निर्वासित होतो, ऋषिशापाने ग्रस्त होऊन बुडून मरतो व दीर्घकाळ पिशाचयोनी भोगतो; करुणा व प्रायश्चित्तपर साधनेने, अग्नितीर्थसेवेने शुद्धी व पुनर्स्थापन होते हा निष्कर्ष दृढ केला आहे।
Adhyaya 23
चक्रतीर्थमाहात्म्य (Glory of Chakratīrtha): Sudarśana’s Protection and Savitṛ’s Restoration
या अध्यायात सूत तीर्थयात्रेचा क्रम सांगतात. ‘सर्वपातकनाशन’ असे वर्णिलेले अग्नितीर्थ येथे स्नान करून शुद्ध झालेला यात्रेकरू चक्रतीर्थाकडे जावा. चक्रतीर्थात ज्या हेतूने संकल्प करून स्नान केले, त्या हेतूप्रमाणे फल मिळते; म्हणून हे तीर्थ धर्मयुक्त इच्छापूर्तीचे स्थान मानले आहे. तीर्थाची महिमा पूर्वकथेतून दृढ होते. गंधमादन पर्वतावर अहिर्बुध्न्य ऋषी तप करीत असता भयंकर राक्षस तपोविघ्नासाठी त्रास देतात; तेव्हा सुदर्शन प्रकट होऊन विघ्नकर्त्यांचा नाश करतो आणि भक्तांच्या प्रार्थनेने तेथे नित्य वास करतो—म्हणूनच ‘चक्रतीर्थ’ हे नाव, आणि तेथे राक्षसजन्य बाधा उद्भवत नाही असे सांगितले आहे. दुसरी कथा सावितृ/आदित्याच्या ‘छिन्नपाणी’ या उपाधीचे कारण स्पष्ट करते. दैत्यपीडित देव बृहस्पतीच्या सल्ल्याने ब्रह्माकडे जातात; ब्रह्मा गंधमादनात सुदर्शनरक्षणासहित माहेश्वर महायज्ञ सांगतो आणि होतृ, अध्वर्यु इत्यादी ऋत्विजांची नेमणूक विस्ताराने वर्णित होते. प्राशित्र भाग वाटताना स्पर्शमात्राने सावितृचे हात छिन्न होतात; संकटात अष्टावक्र त्याला स्थानिक तीर्थात (पूर्वीचे मुनितीर्थ, आता चक्रतीर्थ) स्नान करण्यास सांगतो. स्नानानंतर सावितृला सुवर्णहस्त पुनः प्राप्त होतात. फलश्रुतीत या अध्यायाचे पठण-श्रवण देहपूर्णता, इष्टसिद्धी व मोक्षकाम्यास मुक्ती देईल असे प्रतिपादन आहे.
Adhyaya 24
शिवतीर्थमाहात्म्ये कालभैरवब्रह्महत्याशमनवृत्तान्तः (Śivatīrtha Māhātmya: The Kālabhairava Narrative of Brahmahatyā Pacification)
या अध्यायात तीर्थयात्रेचा विधी सांगितला आहे—चक्रतीर्थात स्नान करून शिवतीर्थास जावे; तेथे अवगाहन केल्याने महापातकांचा मोठा संचयही नष्ट होतो. कालभैरवावर ब्रह्महत्या-दोष कसा आला, असे विचारल्यावर सूत ब्रह्मा व विष्णू यांच्यात जगत्कर्तृत्वाबाबत झालेल्या वादाचे वर्णन करतात. वेद हस्तक्षेप करून दोघांहून पर असलेल्या परमेश्वराचे प्रतिपादन करतात आणि प्रणव (ॐ) शिवाची परात्परता व गुणव्यवस्था स्पष्ट करतो—रजोगुणाने ब्रह्मा सृष्टी करतो, सत्त्वगुणाने विष्णू पालन करतो, तमोगुणाने रुद्र संहार करतो. मोहग्रस्त ब्रह्मा अग्निमय पाचवे शिर प्रकट करतो; तेव्हा शिवाच्या आज्ञेने कालभैरव ते शिर छेदतो आणि ब्रह्महत्येची मलिनता व्यक्तरूपाने भैरवामागे लागते. शुद्धीसाठी शिव मार्ग सांगतो—कपालपात्र घेऊन भिक्षुकासारखे भ्रमण, वाराणसीत प्रवेश करून दोष कमी करणे, आणि शेवटी दक्षिण समुद्राजवळ गंधमादनाच्या निकट असलेल्या शिवतीर्थात स्नान करून उरलेला दोष नष्ट करणे. स्नानानंतर शिव पूर्ण शुद्धीची खात्री देतो व भैरवाला काशीत कपाल स्थापण्याची आज्ञा करतो; त्यातून कपाळतीर्थाची उत्पत्ती होते. शेवटी फलश्रुती—या माहात्म्याचे पठण-श्रवण दुःखनिवारक व महादोषहर आहे।
Adhyaya 25
Śaṅkhatīrtha Māhātmya (शंखतीर्थमाहात्म्य) — Purification from Kṛtaghnatā (Ingratitude)
सूत शंखतीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. गंधमादन पर्वतावरील या तीर्थात स्नान केल्याने कठोर पापेही नष्ट होतात; विशेषतः कृतघ्नता—माता, पिता व गुरु यांच्याविषयी केलेले अपराध, उपकारभंग व अकृतज्ञता—यांपासून उत्पन्न दोष शुद्ध होतो असे प्रतिपादन आहे. यानंतर एक इतिहास येतो. वत्सनाभ ऋषी दीर्घकाळ देह न हलविता तप करीत राहतात; अखेरीस वल्मीकाने ते झाकले जातात. तेव्हा प्रदेशात सात दिवस सतत प्रचंड वादळ-वृष्टी होते. धर्मदेव त्यांच्या दृढतेने द्रवून महान महिषाचे रूप धारण करतात व सात दिवस त्यांना पावसापासून आडोसा देऊन वाचवितात. वादळ थांबल्यावर वत्सनाभ महिष पाहून त्याच्या धर्मवत् वर्तनाचा विचार करतात, पुन्हा तपात रमतात; पण मन अस्वस्थ होते. रक्षकाचा सत्कार न केल्याने आपण कृतघ्न ठरलो असे त्यांना जाणवते आणि प्रायश्चित्त म्हणून आत्मनाशाचा विचार होतो. तेव्हा धर्म प्रकट होऊन त्यांना थांबवितात व अहिंसक उपाय सांगतात—शंखतीर्थात स्नान. स्नानाने वत्सनाभांची मनःशुद्धी होऊन ब्रह्मभाव प्राप्त होतो; शेवटी तीर्थाची प्रभावीता व अध्यायाचे श्रवण-पठन मुक्तिमुखी फल देईल अशी फलश्रुती सांगितली आहे।
Adhyaya 26
Tīrthatraya-Āvāhana and Jñāna-Upadeśa (यमुनागङ्गागयातीर्थत्रयप्रादुर्भावः)
या अध्यायात सूत मुनी तीर्थयात्रेचा क्रम सांगतात—शंखतीर्थावर विधी केल्यानंतर यमुना, गंगा आणि गया ही तीन प्रसिद्ध तीर्थे सेवावीत. ही तीर्थे विघ्ननिवारक, दुःखनाशक असून विशेषतः अज्ञानाचा नाश करून ज्ञान देणारी म्हणून वर्णिली आहेत. ऋषी विचारतात—गंधमादनात ही तीन तीर्थे कशी प्रकट झाली आणि स्नानाने राजा जानश्रुतीला ज्ञान कसे प्राप्त झाले. सूत रैक्व (सायुग्वाङ म्हणूनही प्रसिद्ध) या तपस्व्याचे चरित्र सांगतात. तो जन्मतः अपंग असूनही महान तपस्वी होता; प्रवास अशक्य असल्याने मंत्र व ध्यानाने तीर्थत्रयाचे आवाहन करण्याचा संकल्प करतो. तेव्हा पाताळातून यमुना, जाह्नवी गंगा व गया मानवरूप धारण करून प्रकट होतात आणि ज्या ठिकाणी प्रादुर्भाव झाला त्या ठिकाणीच स्थिर राहण्यास मान्यता देतात. त्या स्थळांना यमुनातीर्थ, गंगातीर्थ व गयातीर्थ अशी नावे मिळतात; तेथे स्नान केल्याने अज्ञान दूर होऊन ज्ञानाचा उदय होतो असे फळ सांगितले आहे. यानंतर अतिथिसत्कार व दानशूरतेसाठी प्रसिद्ध राजा जानश्रुतीचा प्रसंग येतो. हंसस्वरूपातील दिव्य ऋषींच्या संवादातून रैक्वाचे ब्रह्मज्ञान राजाच्या पुण्यापेक्षा श्रेष्ठ असल्याचे कळते. व्याकुळ झालेला राजा रैक्वाचा शोध घेऊन धनवैभव अर्पण करीत उपदेश मागतो; परंतु रैक्व द्रव्याचे मोल मानण्यास नकार देतो. अध्यायाचा निष्कर्ष असा—संसार तसेच पुण्य-पाप यांविषयी वैराग्य हे अद्वैतज्ञानाचे पूर्वसाधन; तेच अज्ञानाचा निर्णायक नाश करून ब्रह्मभावाकडे नेते।
Adhyaya 27
Kotitīrtha-māhātmya and Pilgrimage Ethics (कोटितीर्थमाहात्म्य तथा तीर्थयात्रानैतिकता)
या अध्यायात सूत ऋषींना तीर्थयात्रेचा क्रम व मार्गधर्म सांगतात। यमुना, गंगा आणि गया येथे विधिपूर्वक स्नान करून यात्रेकरूने अत्यंत पुण्यदायक कोटितीर्थास जावे, असे प्रतिपादन आहे. हे तीर्थ सर्वप्रसिद्ध, श्रीदायक, शुद्धिकारक, पापनाशक तसेच दुष्टस्वप्न व मोठे विघ्न दूर करणारे म्हणून गौरविले आहे. कोटितीर्थाच्या नामकरणाची कथा अशी—रावणवधानंतर श्रीराम ब्रह्महत्यादोषमुक्तीसाठी गंधमादन पर्वतावर ‘रामनाथ’ लिंगाची स्थापना करतात. अभिषेकासाठी जल न मिळाल्याने धनुष्याच्या ‘कोटी’ने भूमी भेदून जाह्नवी (गंगा)चे स्मरण करतात; तेव्हा गंगा प्रकट होते. म्हणून त्या स्थळास कोटितीर्थ म्हणतात. येथील स्नान अनेक जन्मांचे संचित पापही विरघळवते; इतर तीर्थस्नानाने कधी कधी खोलवरचे दुष्कृत्य नष्ट होत नाही—म्हणून कोटितीर्थाला अंतिम शुद्धीचे स्थान मानले आहे. ऋषी विचारतात—कोटितीर्थ पुरेसे असेल तर इतर तीर्थस्नान कशासाठी? सूत उत्तर देतात—मार्गात येणारी तीर्थे/देवळे टाळून पुढे जाणे ‘तीर्थातिक्रम-दोष’ आहे; म्हणून मधल्या स्नानांचीही आवश्यकता असून शेवटी कोटितीर्थ उरलेला दोष नष्ट करते. उदाहरणात श्रीराम ब्रह्महत्यामुक्त होऊन अयोध्येस परततात. श्रीकृष्णही नारदांच्या उपदेशाने लोकशिक्षेसाठी, कंसवधाशी निगडित लोकप्रसिद्ध दोष शमविण्यास कोटितीर्थात स्नान करून मथुरेस परततात. फलश्रुतीत या अध्यायाचे श्रवण-पठण केल्यास ब्रह्महत्या इत्यादी पापांपासून मुक्ती सांगितली आहे।
Adhyaya 28
साध्यामृततीर्थमाहात्म्यं तथा पुरूरवोर्वशी-वियोगशापमोक्षणम् (The Glory of Sādhyāmṛta Tīrtha and the Curse-Release of Purūravas and Urvaśī)
या अध्यायात सूत प्रथम कोटितीर्थाचे वर्णन करून गंधमादन पर्वतावरील महातीर्थ ‘साध्यामृत’ याची महिमा सांगतो. तेथील स्नान तप, ब्रह्मचर्य, यज्ञ व दान यांपेक्षा श्रेष्ठ मानले आहे; त्या जलाचा स्पर्श होताच देहगत पाप क्षणार्धात नष्ट होते असे फल सांगितले आहे. प्रायश्चित्तभावे स्नान करणारे विष्णुलोकात पूज्य होतात आणि जड कर्मबंधन असलेलेही भयंकर नरकांपासून वाचतात—अशी फलश्रुती आहे. पुढे दृष्टांत म्हणून राजा पुरूरवा व अप्सरा उर्वशी यांची कथा येते. काही अटींवर त्यांचा संयोग होतो—नग्नदर्शन नको, उच्छिष्ट भोजन नको, आणि दोन मेंढरांच्या पिल्लांचे रक्षण करायचे. गंधर्व कपटाने ती पिल्ले पळवितात; पुरूरवा वाचवायला धावतो, विजेच्या प्रकाशात तो नग्न दिसतो आणि उर्वशी विरह करून निघून जाते. नंतर इंद्रसभेत उर्वशीच्या नृत्यावेळी दोघे हसतात; तेव्हा तुंबुरू तत्काळ वियोगाचा शाप देतो. पुरूरवा इंद्राकडे शरण जातो; इंद्र साध्यामृततीर्थयात्रा सांगतो—देव, सिद्ध व योगी-मुनींनी सेविलेले, भुक्ति-मुक्ति देणारे व शापहर. तेथे स्नान करून शापमुक्त होऊन पुरूरवा उर्वशीसह पुनर्मिलन करतो व अमरावतीला परततो. शेवटी—काम्यस्नानाने इष्टफल व स्वर्ग, निष्काम स्नानाने मोक्ष; तसेच या अध्यायाचे पठण-श्रवण वैकुंठगती देणारे आहे।
Adhyaya 29
Sarvatīrtha-Māhātmya (मानसतीर्थ / सर्वतीर्थ माहात्म्य) — The Glory of the ‘All-Tīrthas’ Bath
अध्यायाच्या आरंभी सूत सांगतात की नियमशील यात्रेकरूने प्रथम मुक्तिदायक तीर्थात स्नान करून नंतर ‘सर्वतीर्थ’ या परम पुण्यस्थानी जावे. येथे स्नान केवळ महापापांचाही नाश करणारे आहे; स्नान करणाऱ्यापुढे पाप जणू थरथर कापतात. दीर्घ वेदपठण, महायज्ञ, देवपूजा, पवित्र तिथींवरील उपवास आणि मंत्रजप यांद्वारे जे फळ मिळते, ते येथे एका निमज्जनाने प्राप्त होते असे वर्णन आहे. ऋषी विचारतात—या स्थळाला ‘सर्वतीर्थ’ हे नाव कसे मिळाले? सूत भृगुवंशी तपस्वी सुचरिता यांची कथा सांगतात—ते अंध, वृद्ध आणि सर्वदेशीय तीर्थयात्रेस असमर्थ होते. म्हणून त्यांनी दक्षिण समुद्राजवळील गंधमादन पर्वतावर शिवाची कठोर तपश्चर्या केली—त्रिकाल पूजा, अतिथिसत्कार, ऋतुतप, भस्मधारण, रुद्राक्षधारण आणि दीर्घ संयम. शिव प्रसन्न होऊन प्रकट झाले, त्यांना दृष्टी दिली आणि वर मागण्यास सांगितले. सुचरितांनी वर मागितला की प्रवास न करता सर्व तीर्थस्नानाचे फळ मिळावे. शिव म्हणाले—रामसेतूने पावन झालेल्या त्या स्थानी मी सर्व तीर्थांचे आवाहन करीन; म्हणून ते ‘सर्वतीर्थ’ व ‘मानसतीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध होईल आणि भोग व मोक्ष दोन्ही देईल. सुचरितांनी स्नान करताच तरुणत्व प्राप्त केले; तेथेच राहून शिवस्मरणपूर्वक नियमित स्नान करावे व दूरची यात्रे टाळावीत असा उपदेश मिळाला. अखेरीस ते शिवप्राप्त झाले; या आख्यानाचे वाचन-श्रवण पापक्षय करते अशी फलश्रुती आहे।
Adhyaya 30
धनुष्कोटि-तीर्थमाहात्म्य (Dhanuskoṭi Tīrtha-Māhātmya)
या अध्यायात सूत ऋषी नैमिषारण्यात ऋषींना धनुष्कोटी तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. विधिनियमाने तेथे स्नान करणे, तसेच त्या तीर्थाचे स्मरण, कथन व स्तुती करणे—हे महापातकांनाही शुद्ध करणारे आहे, असे प्रतिपादन केले आहे. पुढे अठ्ठावीस नरकांची यादी देऊन सांगितले आहे की धनुष्कोटीत स्नान करणारे किंवा श्रद्धेने त्याचे गुणगान करणारे त्या दंडस्थानांना जात नाहीत. चोरी, विश्वासघात, हिंसा, वेदविरुद्ध आचार, कामदोष, अधिकाराचा दुरुपयोग, यज्ञविधीचा भंग—अशा पापकर्मांना अनुरूप नरकांचे उदाहरण देत पुन्हा पुन्हा हेच सांगितले आहे की धनुष्कोटी-स्नानामुळे अधःपतन थांबते. नंतर फलश्रुतीत धनुष्कोटीत अवगाहन हे महादान-यज्ञ, अश्वमेधादि यज्ञांच्या तुल्य पुण्यदायक मानले आहे; आत्मज्ञान व चतुर्विध मुक्तीचा भाव प्राप्त होतो असेही म्हटले आहे. अखेरीस नामोत्पत्ती सांगितली आहे—रावणवधानंतर विभीषणाचा राज्याभिषेक झाल्यावर तो सेतुविषयी श्रीरामांना विनंती करतो; श्रीरामांच्या धनुष्याशी संबंधित चिन्ह/कर्मामुळे तो प्रदेश पवित्र होऊन ‘धनुष्कोटी’ म्हणून प्रसिद्ध होतो. सेतुप्रदेशातील इतर दिव्य स्थळांसह याचे स्थान निश्चित करून, हे तीर्थ सर्वपापहर व भुक्ति-मुक्तिदायक आहे असे अध्यायात पुनः प्रतिपादन केले आहे.
Adhyaya 31
Aśvatthāmā’s Night Assault (Suptamāraṇa) and Prescribed Expiation (Prāyaścitta)
हा अध्याय प्रश्नोत्तररूपाने धर्मतत्त्वाचा विचार मांडतो. ऋषी विचारतात—अश्वत्थाम्याने सुप्तमारण (झोपेत असलेल्यांचा वध) कसा केला आणि त्या पापातून तो कसा मुक्त झाला; धनुष्याच्या टोकाएवढ्या मापाच्या तीर्थस्नानाने शुद्धीचा संदर्भही येतो। दुर्योधन पडल्यावर अश्वत्थामा, कृप व कृतवर्मा जलाशयाजवळच्या वनात जातात. तेथे एक हिंस्र पक्षी झोपलेल्या कावळ्यांचा संहार करताना दिसतो; अश्वत्थामा याला रात्रौ छावणीवर हल्ला करण्याची युक्ती मानतो. कृपाची नैतिक हरकत असूनही तो महादेवाची उपासना करतो, शुद्ध खड्ग प्राप्त करतो आणि झोपलेल्या छावणीत प्रवेश करून धृष्टद्युम्नादींचा वध करतो; द्वारावर कृप व कृतवर्मा पहारा देतात। नंतर तपस्वी त्याला घोर दोषाचा अपराधी म्हणून धिक्कारतात. प्रायश्चित्तासाठी तो व्यासांकडे जातो; व्यास सुप्तमारण-दोषशुद्धीसाठी एक महिना अखंड स्नान-व्रत सांगतात। शेवटी फलश्रुती—श्रद्धेने वाचन/श्रवण केल्यास पाप नष्ट होते आणि शिवलोकात मान मिळतो।
Adhyaya 32
धनुष्कोटि-माहात्म्य (Dhanuṣkoṭi Māhātmya: The Glory of Dhanuṣkoṭi)
सूत नैमिषारण्यात ऋषींना धनुष्कोटी तीर्थाचे वैभव सांगतो. सोमवंशी राजा नंद राज्य पुत्र धर्मगुप्ताकडे सोपवून तपोवनात जातो. धर्मगुप्त धर्माने राज्य करतो, अनेक यज्ञ करतो, ब्राह्मणांचे पालन करतो; त्यामुळे प्रजेत सुव्यवस्था व शांतता नांदते. एकदा भयंकर अरण्यात शिकारीला जाऊन रात्र होते. राजा संध्याविधी करून गायत्री जपतो. त्याच झाडावर सिंहापासून पळणारा अस्वल चढतो व रात्रभर परस्पर संरक्षणाचा धर्म-संधी करतो. अस्वल झोपल्यावर सिंह राजाला विश्वासघातास प्रवृत्त करतो; पण अस्वल जागे होऊन सांगते की ‘विश्वासघात’ हे अत्यंत भारी पाप आहे. पुढे सिंहाच्या बोलण्याने राजा झोपलेल्या अस्वलाला खाली ढकलतो; ते पुण्यबळाने वाचते आणि भृगुवंशी ऋषि ध्यनकाष्ठ अस्वलरूपाने प्रकट होऊन निर्दोष झोपलेल्या जीवाला इजा केल्याबद्दल राजाला उन्मादाचा शाप देतो. नंतर सिंहही उघड होतो—तो कुबेराचा सचिव भद्रनामा यक्ष, गौतमाच्या शापाने सिंह झाला होता; ध्यनकाष्ठाशी संवादाने तो शापमुक्त होऊन यक्षरूप प्राप्त करतो. उन्मत्त धर्मगुप्ताला मंत्री नंदाकडे नेतात; नंद ऋषि जैमिनींचा सल्ला घेतो. जैमिनी सेतूजवळ दक्षिण समुद्रतीरी धनुष्कोटीत स्नान व रमानाथ (शिव) पूजन सांगतो—हे तीर्थ महादोषही शुद्ध करते. नंद तेथे नियमाने स्नान-पूजा करविताच धर्मगुप्ताचा उन्माद तत्क्षणी निवळतो; तो दान-भूमिदान करून पुन्हा धर्माने राज्य करतो. शेवटी फलश्रुती—ही कथा ऐकणेही पावन; स्नानापूर्वी “धनुष्कोटी” तीनदा उच्चारल्यास उत्तम फल मिळते।
Adhyaya 33
धनुष्कोटि-माहात्म्यं (Dhanuṣkoṭi Māhātmya) — Expiation through the Dhanuṣkoṭi Tīrtha
या अध्यायात ऋषींच्या प्रश्नावर सूत सेतु-प्रदेशातील धनुष्कोटी तीर्थाचे गूढ व अद्भुत वैभव सांगतो. रैभ्य नावाच्या श्रौतविद्येत निपुण याज्ञिकाचे पुत्र अर्वावसु व परावसु राजा बृहद्द्युम्नाच्या दीर्घ सत्त्रयज्ञात निर्दोष विधीने साहाय्य करतात. परंतु परावसु रात्री परतताना वनात हरिणभ्रमाने पित्याचा वध करतो; त्यामुळे ब्रह्महत्यासदृश महापातकाचा गंभीर प्रसंग उद्भवतो. प्रायश्चित्तासाठी दोघे भाऊ जबाबदारी ठरवतात—यज्ञकार्य चालू राहावे म्हणून ज्येष्ठ परावसु कर्मात राहतो, आणि कनिष्ठ अर्वावसु त्याच्या वतीने दीर्घ व्रत स्वीकारतो. तरीही समाज व राजकीय प्रतिक्रिया यांमुळे निरपराध अर्वावसु बहिष्कृत होतो; तो कठोर तप करून देवदर्शन प्राप्त करतो. देव सांगतात की सेतु-प्रदेशातील धनुष्कोटी येथे स्नान हे विशेष उपाय असून पंचमहापातकांसह मोठे दोष नष्ट करते, ऐहिक कल्याण व मोक्षफल देते. परावसु नियत संकल्पाने तेथे स्नान करतो आणि आकाशवाणीने दोषक्षयाची घोषणा ऐकतो; नंतर समेट होतो. फलश्रुतीत या अध्यायाचे पठण-श्रवण व धनुष्कोटी-स्नानाने तीव्र दुःख-दोष शमतात असे म्हटले आहे.
Adhyaya 34
धनुष्कोटिप्रशंसनम् (Praise of Rāma-dhanus-koṭi) — Sṛgāla–Vānara Saṃvāda and the Expiatory Bath
या अध्यायात सूत ‘इतिहास’ म्हणून दक्षिण समुद्रातील श्रीराम-धनुष्कोटी तीर्थाची महती सांगतो. स्मशानभूमीत जातिस्मर असे दोन प्राणी—सृगाळ व वानर—भेटतात; ते पूर्वजन्मी मनुष्य मित्र होते. वानर सृगाळाची दीन अवस्था व हीन आहार पाहून कारण विचारतो. सृगाळ सांगतो की तो पूर्वजन्मी वेदशर्मा नावाचा विद्वान ब्राह्मण होता; परंतु ब्राह्मणाला वचन देऊनही दान न दिल्याने (प्रतिश्रुत्य-अप्रदान) पुण्य नष्ट झाले व सृगाळयोनी प्राप्त झाली—वचनभंगाचे भयावह फल येथे ठामपणे सांगितले आहे. नंतर सृगाळ वानराचे कारण विचारतो. वानर कबूल करतो की तो पूर्वजन्मी वेदनाथ नावाचा ब्राह्मण होता आणि ब्राह्मणाच्या घरातून भाजी-शाक चोरले. ग्रंथात ब्रह्मस्व-हरण (ब्राह्मणाची संपत्ती चोरणे) हे अत्यंत घोर पाप मानून नरकभोगानंतर पशुयोनी प्राप्त होते असे प्रतिपादन केले आहे. उद्धारासाठी दोघे भस्मलिप्त, त्रिपुण्ड्रधारी, रुद्राक्षयुक्त सिद्ध सिन्धुद्वीप ऋषीकडे जातात. ऋषी त्यांची पूर्वकथा सत्य ठरवून दक्षिण समुद्रातील श्रीराम-धनुष्कोटी येथे स्नान हे प्रायश्चित्त सांगतो. तीर्थमहिमेची पुष्टी करण्यासाठी तो यज्ञदेवाचा पुत्र सुमतीची कथा सांगतो—कुसंगामुळे चोरी, मद्यपान इत्यादीत पडून तो ब्रह्महत्येपर्यंत जातो; ब्रह्महत्या-रूपिणी शक्ती त्याचा पाठलाग करते. शेवटी दुर्वासा ऋषी सांगतात की श्रीराम-धनुष्कोटी स्नानाने महापापांपासूनही शीघ्र मुक्ती मिळते. अशा रीतीने हा अध्याय वचनपालन, अचौर्य, ऋषिवचनाचे प्रामाण्य आणि तीर्थस्नान-प्रायश्चित्त यांचा एकत्र उपदेश करतो.
Adhyaya 35
धनुष्कोटिस्नानमाहात्म्यं — The Māhātmya of Bathing at Dhanuṣkoṭi
या अध्यायात तीर्थसेवेने प्रायश्चित्त कसे सिद्ध होते याविषयी बहुवाणी धर्मसंवाद आहे. यज्ञदेव दुर्वासांना विचारतो—दुर्विनीत नावाच्या ब्राह्मणाने मोह व कामामुळे मातृसीमेचे उल्लंघन करून महापातक केले; तो शुद्ध कसा झाला? दुर्वासा त्याची कथा सांगतात—पाण्ड्य प्रदेशातील तो ब्राह्मण दुष्काळामुळे गोकर्णास गेला, तेथे पतन झाले; पश्चात्तापाने ऋषींच्या शरण गेला. काहींनी त्याला नाकारले, पण व्यासांनी करुणेने उपाय सांगितला. व्यासांनी देश-कालविशिष्ट व्रत ठरवले—मातेसह रामसेतु/धनुष्कोटीला जावे, माघमासात सूर्य मकरस्थ असताना संयम पाळावा, अहिंसा व वैरत्याग करावा, एक महिना अखंड स्नान व उपवास करावा. यामुळे पुत्र व माता दोघांचीही शुद्धी होते. पुढे गृहस्थधर्मात पुनःप्रवेशासाठी व्यासांचे आचारोपदेश—अहिंसा, संध्या व नित्यकर्म, इंद्रियनिग्रह, अतिथी-गुरु-वृद्धांचा सन्मान, शास्त्राध्ययन, शिव-विष्णुभक्ती, मंत्रजप, दान व शौचाचार। यानंतर सिंधुद्वीपाचा दुसरा प्रसंग येतो—यज्ञदेव आपल्या पुत्राला ब्रह्महत्या इत्यादी पापमोचनासाठी धनुष्कोटीला आणतो; तेथे अशरीरी वाणी मुक्तीची साक्ष देते. शेवटी फलश्रुती—हा अध्याय ऐकला किंवा पठण केला तरी धनुष्कोटी-स्नानाचे फळ मिळते आणि योगीसमूहांनाही दुर्लभ असे मोक्षसदृश पद शीघ्र प्राप्त होते।
Adhyaya 36
धनुष्कोटि-माहात्म्यम् (Dhanushkoti Māhātmya: Bathing Merit and Mahālaya Śrāddha)
या अध्यायात सूत–ऋषी संवादातून धर्मोपदेश केला आहे. ‘दुराचार’ नावाच्या ब्राह्मणाच्या दृष्टांताने ‘संग-धर्म’ स्पष्ट होतो—महापातकी लोकांच्या दीर्घ सहवासाने ब्राह्मणाचे पुण्य व प्रतिष्ठा हळूहळू नष्ट होते; एकत्र राहणे, एकत्र जेवणे व एकत्र झोपणे यांमुळे पापाची समता येते असे सांगितले आहे. यानंतर धनुष्कोटी तीर्थाची शक्ती वर्णिली आहे. श्रीरामचंद्रांच्या धनुष्याशी संबंधित हे तीर्थ महापातक-नाशिनी मानले जाते; तेथे स्नान केल्याने तत्काळ पापमुक्ती होते आणि वेतालाच्या बळजबरीच्या ग्रासातूनही सुटका होते—अशी कथा दिली आहे. पुढे भाद्रपद कृष्णपक्षातील महालय श्राद्धाचे कालविधान, तिथीनुसार फल, तसेच दुर्लक्ष केल्यास दोष सांगितले आहेत. यथाशक्ती वेदज्ञ व सदाचारी ब्राह्मणांना भोजन दान करणे श्रेष्ठ मानले आहे. शेवटी धनुष्कोटी-माहात्म्य ऐकणे/जाणणे पापनाश व मुक्तीस सहाय्यक—अशी फलश्रुती दिली आहे.
Adhyaya 37
Kṣīrakuṇḍa–Kṣīrasaras Māhātmya (Origin and Merit of the Milk-Tīrtha)
अध्याय ३७ मध्ये जमलेल्या ऋषी सूतांना विचारतात—चक्रतीर्थाजवळ पूर्वी उल्लेखलेल्या क्षीरकुंडाची उत्पत्ती व महिमा काय. सूत सांगतात की हे तीर्थ दक्षिण समुद्रकिनारी फुल्लग्राम येथे आहे; रामाच्या सेतु-कार्याशी संबंधित असल्याने अत्यंत पावन आहे. याचे दर्शन, स्पर्श, ध्यान व स्तुतीपाठ केल्याने पाप नष्ट होऊन मोक्षप्राप्ती होते. पुढे मुद्गल ऋषींची कथा येते. ते नारायणप्रित्यर्थ वेदविहित यज्ञ करतात; विष्णू प्रत्यक्ष प्रकट होऊन हविर्भाग स्वीकारतात व वर देतात. मुद्गल प्रथम निष्कपट, अचल भक्ती मागतात; तसेच साधन नसतानाही दिवसातून दोनदा पयोहोम करण्याची क्षमता मागतात. विष्णू विश्वकर्म्याला बोलावून सुंदर सरोवर निर्माण करवतात आणि सुरभीला दररोज ते दूधाने भरायला सांगतात. त्यामुळे हे तीर्थ ‘क्षीरसरस’ म्हणून प्रसिद्ध होते; येथे स्नान केल्याने महापापांचा नाश होतो आणि मुद्गलांना देहान्ती मोक्ष मिळतो. शेवटी कद्रूशी संबंधित कारणकथा व फलश्रुती—हा अध्याय ऐकला/वाचला असता क्षीरकुंड-स्नानाचे फळ मिळते।
Adhyaya 38
Kadrū–Vinatā Saṃvāda, Garuḍa-Amṛtāharaṇa, and Kṣīra-kuṇḍa Praśaṃsā (कद्रू-विनता संवादः, गरुडामृताहरणम्, क्षीरकुण्डप्रशंसा)
ऋषी सूतांना विचारतात—कद्रू क्षीर-कुंडात निमज्जनातून कशी मुक्त झाली आणि विनता कोणत्या कपटी पैजेमुळे दासी झाली? सूत कृतयुगातील कथा सांगतात—कश्यपाच्या कद्रू व विनता या दोन पत्नी; विनतेपासून अरुण व गरुड, तर कद्रूपासून वासुकीप्रमुख अनेक नाग. उच्चैःश्रवा घोडा पाहून शेपटीच्या रंगावर पैज लागते; कद्रू नागपुत्रांना शेपटी काळी करण्यास सांगून फसवणूक करते, आणि त्यांनी नकार दिल्यावर शाप देते—जो पुढे राजांच्या सर्पसत्रात त्यांच्या विनाशाची सूचना करतो. विनता हरून दासी बनते; गरुड कारण जाणून मातेला मुक्त करण्याचा उपाय शोधतो. नाग अमृत मागतात. विनता गरुडाला धर्ममर्यादा सांगते—अमृत स्वतः न पिणे आणि ब्राह्मणाला इजा न करणे. गरुड कश्यपांचा सल्ला घेतो; शापित वैरी हत्ती व कासव भक्षण करून बल मिळवतो, आणि वालखिल्य ऋषींना त्रास होऊ नये म्हणून फांदी दुसरीकडे ठेवतो. नंतर देवांशी सामना करून अमृत आणतो; विष्णू वर देऊन गरुडाला आपले वाहन करतो. इंद्र अमृत परत मिळवण्याची युक्ती करतो; अखेरीस विनता दास्यबंधनातून मुक्त होते. शेवटी क्षीर-कुंड व्रत (तीन दिवस उपवास व स्नान) याची महिमा सांगितली असून, या अध्यायाचे पठण-श्रवण महादानासारखे पुण्य देत असल्याची फलश्रुती आहे।
Adhyaya 39
कपितीर्थ-माहात्म्य तथा रंभा-शापमोचन (Kapitīrtha Māhātmya and Rambhā’s Release from the Curse)
या अध्यायात दोन भाग आहेत. प्रथम सूत कपितीर्थाची उत्पत्ती व त्याचे कर्मफल सांगतो. रावण व त्याच्या सैन्याचा पराभव झाल्यावर गंधमादन पर्वतावर वानरांनी सर्वलोकहितासाठी हे तीर्थ निर्माण केले; तेथे स्नान करून त्यांनी वर प्राप्त केले. नंतर श्रीरामांनी विशेष वर दिला—कपितीर्थ-स्नानाचे फळ गंगास्नान व प्रयागस्नानासमान, सर्व तीर्थांचे एकत्र पुण्य, अग्निष्टोमादी सोमयाग, गायत्रीसह महामंत्रजप, गोदानादी महादान, वेदपारायण व देवपूजा यांइतकेच होते. देव-ऋषी तेथे जमून या स्थळाची अनुपम महिमा गातात आणि मोक्षार्थींनी निश्चयाने तेथे जावे असा आदेश देतात. दुसऱ्या भागात रंभेच्या शापमोचनाची कथा येते. कुशिकवंशी विश्वामित्र पूर्वी राजा; वसिष्ठांच्या ब्रह्मतेजापुढे पराभूत होऊन ब्राह्मण्यसिद्धीसाठी त्यांनी घोर तप केले. त्यांच्या तपशक्तीची भीती वाटून देवांनी अप्सरा रंभेला विघ्न घालण्यासाठी पाठवले; युक्ती ओळखून विश्वामित्रांनी तिला दीर्घकाळ शिळा होण्याचा शाप दिला व ब्राह्मणाच्या हस्तेच मुक्ती होईल असे सांगितले. पुढे अगस्त्यांचे शिष्य श्वेत एका राक्षसीने त्रस्त होतात; दिव्य क्रियेमुळे ती शिळा उडून कपितीर्थात पडते. तीर्थस्पर्शाने रंभा पुन्हा स्वस्वरूपात येते, देवांकडून सत्कार पावून स्वर्गात परतते आणि कपितीर्थाची स्तुती करत रामनाथ व शंकरांना वंदन करते. शेवटी फलश्रुती—हा अध्याय ऐकला किंवा पठण केला असता कपितीर्थ-स्नानाचे फळ मिळते।
Adhyaya 40
Gayatrī–Sarasvatī Sannidhāna at Gandhamādana and the Establishment of the Twin Kuṇḍas (गायत्रीसरस्वती-सन्निधानं तथा कुण्डद्वय-माहात्म्यम्)
अध्यायाच्या आरंभी सूत ऋषींना सांगतात की गायत्री‑सरस्वती परंपरेचे श्रवण‑कीर्तन मुक्तिदायक व पापहारी आहे. जो आनंदाने गायत्री‑सरस्वती तीर्थांत स्नान करतो, त्याला गर्भवासाचे दुःख पुन्हा भोगावे लागत नाही आणि निश्चित मोक्ष प्राप्त होतो. ऋषी विचारतात—गंधमादन पर्वतावर गायत्री व सरस्वतीचे सान्निध्य कसे? सूत कारणकथा सांगतात—प्रजापती ब्रह्मा कन्या वाक् हिच्यावर मोहित होतात; वाक् हरिणीचे रूप घेऊन पळते आणि ब्रह्मा तिच्यामागे धावतात. देवगण या निषिद्ध आचरणाची निंदा करतात. तेव्हा शिव व्याधरूप धारण करून ब्रह्माला बाणाने विद्ध करतात; त्या आघातातून महान ज्योती प्रकट होऊन मृगशीर्ष नक्षत्र बनते, आणि शिवाचे त्यामागे धावणे खगोलीय प्रतीकाने वर्णिले जाते. ब्रह्माच्या पतनाने व्याकुळ झालेल्या गायत्री व सरस्वती पतीच्या पुनर्स्थापनेसाठी गंधमादनावर कठोर तप करतात—उपवास, इंद्रियनिग्रह, शिवध्यान व पंचाक्षर मंत्रजप. स्नानासाठी त्या स्वतःच्या नावाने दोन कुंड/तीर्थ निर्माण करून त्रिसवन स्नान करतात. प्रसन्न शिव पार्वती व देवगणांसह प्रकट होऊन वर देतात; ब्रह्माच्या शिरांचे संधान करून त्यांना पुन्हा चतुर्मुख स्रष्टा म्हणून स्थापन करतात. ब्रह्मा अपराध मान्य करून पुढे निषिद्ध कर्म होऊ नये म्हणून संरक्षण मागतात; शिव प्रमाद टाळण्याचा उपदेश करतात. शिव पुढे त्या द्विकुंडांचे नित्य तारक माहात्म्य सांगतात—तेथे स्नान केल्याने शुद्धी, महापातकनाश, शांती व इष्टसिद्धी मिळते; वेदाध्ययन वा नित्यकर्म न जमणाऱ्यांनाही समतुल्य फल प्राप्त होते. शेवटी फलश्रुती—भक्तीने हा अध्याय ऐकला किंवा पठण केला तर दोन्ही तीर्थस्नानाचे फल मिळते।
Adhyaya 41
गायत्री-सरस्वतीतीर्थमाहात्म्य तथा कश्यपप्रायश्चित्तकथा (Glory of the Gayatrī–Sarasvatī Tīrthas and the Atonement Narrative of Kaśyapa)
या अध्यायात सूत ऋषी गायत्री–सरस्वती या युगल तीर्थांवर केंद्रित पावन इतिहास सांगण्याचे वचन देतात. प्रथम राजा परीक्षिताची प्रसिद्ध कथा येते—शिकारीदरम्यान ध्यानस्थ ऋषीचा अपमान करून त्याच्या खांद्यावर मृत सर्प ठेवला; ऋषिपुत्र शृंगीने शाप दिला की सातव्या दिवशी तक्षकाच्या दंशाने राजाचा मृत्यू होईल. राजा संरक्षणाची व्यवस्था करतो; ब्राह्मण-मंत्रिक कश्यप विषनिवारणासाठी निघतो. मार्गात तक्षक त्याला अडवून वटवृक्ष जाळून आपली घातक शक्ती दाखवतो; कश्यप मंत्रबलाने वृक्ष व त्यावरचा मनुष्य पुन्हा जिवंत करतो. तक्षक धन देऊन कश्यपाला परत पाठवतो आणि शेवटी फळातील कृमिरूपाने राजाला दंश करून मारतो. यानंतर कश्यपाचा धर्मसंकटाचा प्रसंग येतो. समर्थ असूनही लोभामुळे त्याने विषबाधिताचे रक्षण केले नाही म्हणून समाज त्याची निंदा करतो; तो शाकल्य ऋषीकडे मार्गदर्शन मागतो. शाकल्य कठोर नीती सांगतात—जाणूनबुजून लोभापोटी प्राणरक्षण नाकारणे हे महापातकासमान असून सामाजिक व वैदिक दुष्परिणाम भोगावे लागतात. प्रायश्चित्तासाठी ते दक्षिण समुद्रातील सेतुप्रदेशात, घण्डमादन-संबंधित स्थानी असलेल्या गायत्री–सरस्वती तीर्थांत संकल्पपूर्वक स्नान व नियम करण्यास सांगतात. कश्यप तेथे स्नान करताच तत्क्षणी शुद्ध होतो; देवी गायत्री व सरस्वती प्रकट होऊन तीर्थस्वरूप सांगतात, वर देतात आणि विद्या व वेदमाता म्हणून कश्यपाची स्तुती स्वीकारतात. शेवटी या तीर्थांचे स्नान-श्रवण केल्याने महान पावन फल मिळते अशी फलश्रुती दिली आहे।
Adhyaya 42
ऋणमोचन–देवतीर्थ–सुग्रीव–नल–नीलादि तीर्थमाहात्म्य (Release from Debts and the Glories of Key Setu Tīrthas)
या अध्यायात श्रीसूत ऋषींना सेतुप्रदेशातील अनेक तीर्थांचे वैभव सांगतात. प्रथम ‘ऋणमोचन’ तीर्थाचे माहात्म्य येते—येथे स्नान केल्याने ऋषिऋण, देवऋण व पितृऋण ही त्रिविध ऋणे नष्ट होतात असे सांगितले आहे. ब्रह्मचर्यधर्माचे पालन न करणे, यज्ञकर्मात दुर्लक्ष आणि संतती/पितृपरंपरेचा अभाव यांमुळे ही ऋणे उत्पन्न होतात; ऋणमोचनात स्नानाने त्यातून मुक्ती मिळते असे प्रतिपादन आहे. पुढे पांडव-संबंधित एका महातीर्थाचे वर्णन असून, प्रातःसायं स्मरणालाही महातीर्थ-स्नानाइतके फलदायी मानले आहे; तर्पण, दान आणि ब्राह्मणभोजन हे विशेष पुण्यकारक कर्म म्हणून सांगितले आहे. यानंतर देवतीर्थ/देवकुंड अत्यंत दुर्लभप्राप्त असल्याचे वर्णन येते; तेथील स्नान महावैदिक यज्ञांप्रमाणे फल देणारे, पापनाशक व उच्चलोकप्रद मानले आहे. दोन ते सहा दिवसांचा निवास व पुनःपुन्हा स्नान यांचेही मोठे सामर्थ्य सांगितले आहे. पुढे सुग्रीवतीर्थ—स्नान, स्मरण, उपवास, अभिषेक व तर्पण यांद्वारे सूर्यलोकप्राप्ती, घोर पापांचे प्रायश्चित्त आणि महान कर्मफल मिळते असे वर्णन आहे. नलतीर्थ व नीलतीर्थ शुद्धिदायक व महायज्ञसम फलप्रद; नील हा अग्निपुत्र व संस्थापक म्हणून उल्लेखिला आहे. वानरांनी प्रतिष्ठित अनेक तीर्थांची परंपरा सांगून शेवटी विभीषण-तीर्थांचे माहात्म्य येते—दुःख, रोग, दारिद्र्य, दु:स्वप्न व नरकक्लेश दूर करून वैकुंठसदृश अनावृत्ती पद देणारे. उपसंहारात सेतु/गंधमादन प्रदेश हा रामचंद्रांच्या आज्ञेने देव-पितृ-ऋषी आदींचे नित्य निवासस्थान असल्याचे आणि या माहात्म्याचे पठण-श्रवण केल्याने दुःखनिवारण व कैवल्यप्राप्ती होते अशी फलश्रुती दिली आहे.
Adhyaya 43
रामनाथ-महालिङ्ग-माहात्म्यम् (Glory of the Rāmanātha Mahāliṅga)
या अध्यायात श्रीसूत रामनाथ/रामेश्वर महालिंगाचे माहात्म्य सुसंगत रीतीने सांगतात. प्रारंभी फलश्रुती आहे की ही कथा ऐकल्याने मनुष्य पापमुक्त होतो; तसेच रामाने प्रतिष्ठापित केलेल्या लिंगाचे एकदाच दर्शनही शिवसायुज्यरूप मोक्ष देणारे आहे. युगगणनेद्वारे कलियुगात भक्तिसंपर्काचे फळ शीघ्र व अनेकपटीने वाढते, असा विशेष महिमा प्रतिपादित केला आहे. या क्षेत्रात सर्व तीर्थे, देवता, ऋषी व पितर यांची सन्निधी आहे असे वर्णन येते. स्मरण, स्तुती, पूजा व नामोच्चार यांनाच दुःख, भय आणि परलोकातील दंडापासून रक्षण करणारे धर्मतंत्र मानले आहे. दर्शन किंवा कीर्तनाने महापातकांचा नाश होतो अशी विस्तृत फलश्रुतीही दिली आहे. पुढे महालिंगकेंद्रित अष्टविध भक्ती सांगितली—भक्तसेवा, प्रीतिपूर्वक पूजा, वैयक्तिक उपासना, देवासाठी देहश्रम, माहात्म्याचे लक्षपूर्वक श्रवण, भक्तिजन्य देहभाव, निरंतर स्मरण, आणि लिंगपरायण उपजीविका—आणि ती सर्वांना सुलभ आहे असे ठसवले आहे. शेवटी मंदिरनिर्माण व दूध, दही, तूप, पंचगव्य, रस, सुगंधित जल इत्यादींनी अभिषेक, वेदपाठासह, व त्यांमुळे मिळणारे लोक/फळ सांगून—निरंतर सेवेमुळे ऐहिक समृद्धी व परम मुक्ती मिळते असा निष्कर्ष दिला आहे.
Adhyaya 44
रामेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा, कुबेरजलदर्शनविधि, तथा रामस्तोत्रफलश्रुति (Rāmeśvara Liṅga-Installation, Kubera’s Vision-Water Rite, and the Fruit of Rāma-Stotra)
या अध्यायात सूत ऋषींना बहुपर्यायी धर्मतत्त्वयुक्त रामकथा सांगतात. राम समुद्रकिनारी येऊन सेतू बांधतो व लंकेत प्रवेश करतो. तेथे प्रमुख राक्षस सेनापतींशी घोर संग्राम होतो; नागास्त्राने बांधलेल्या राम-लक्ष्मणांना गरुड मुक्त करतो, आणि पुढे मातली व ऐंद्र रथाच्या दिव्य सहाय्याने इंद्रजित व रावणाचा वध होतो. यानंतर कथा विधी-तंत्राकडे वळते—विभीषण कुबेराने पाठविलेले मंत्रपूत जल दाखवतो. ते जल नेत्रांना लावल्यास अंतरहित (लपलेले) जीव दिसू लागतात, त्यामुळे युद्धात दृष्टीची स्पष्टता व रणनितीची खात्री मिळते. विजयानंतर दंडकारण्यातून अगस्त्यप्रमुख मुनी येऊन विस्तृत रामस्तोत्र पठण करतात; त्याची फलश्रुती रक्षण व पावनता देणारी सांगितली आहे. शेवटी रावणवधामुळे उरलेल्या पापाविषयी राम प्रश्न करतो; मुनी लोकसंग्रहासाठी गंधमादनावर शिवपूजा व लिंगप्रतिष्ठेचा विधी सांगतात. हनुमान कैलासाहून लिंग आणतो आणि “रामेश्वर”ची स्थापना व पूजा होते; दर्शन-सेवेचे महापुण्य वर्णिले आहे।
Adhyaya 45
हनूमद्विषाद-रामोपदेशः (Hanumān’s Distress and Rāma’s Instruction at Setu)
या अध्यायात सेतूवर लिंगप्रतिष्ठेच्या वेळी घडलेला तत्त्व-नीतीसंवाद वर्णिला आहे. हनुमान तपश्चर्या करून कैलासाहून शिवकृपा प्राप्त करून शुभ लिंग वेगाने आणतो; पण तेथे राम ऋषी व देवसाक्षीने सीतेने केलेल्या वाळूच्या लिंगाची (सैकत-लिंग) पूजा व प्रतिष्ठा आधीच करीत असल्याचे पाहून तो दुःखी होतो. हे आपल्यावरील दुर्लक्ष मानून तो शोक, आत्मनिंदा व क्रोध व्यक्त करतो आणि सेवेला किंमत नाही असे वाटून देहत्यागाचा विचारही करतो. राम त्याला स्थिर करणारा उपदेश देतो—आत्मा कर्मजन्य जन्म-मरणापासून भिन्न असून त्रिशरीरापलीकडील निर्गुण, अद्वैत आत्मतत्त्वाचे चिंतन करावे असे सांगतो. सत्य, अहिंसा, इंद्रियनिग्रह, परदोषदर्शन टाळणे आणि नित्य देवपूजा हे आचारधर्म सांगून देहसुखाची भ्रांती अशुचिता व अनित्यता यांच्या विचाराने तोडून वैराग्य उत्पन्न करतो. नंतर राम वेळेच्या बंधनामुळे सीतेच्या सैकत-लिंगाची प्रतिष्ठा करावी लागली असे स्पष्ट करतो आणि हनुमानाने आणलेल्या कैलास-लिंगाचीही स्थापना करण्याचे वचन देतो. हनूमदीश्वर व राघवेश्वर यांचा दर्शन-संबंध व तीर्थफल सांगितले जाते; अनेक लिंगांचे वर्णन करून शेवटी शिवाचे “एकादशरूप” नित्य सन्निध असल्याचे प्रतिपादन होते. अखेरीस हनुमान सैकत-लिंग उपटण्याचा प्रयत्न करतो, पण अपयशी होऊन अतिश्रमाने रक्तस्रावासह कोसळतो; तेव्हा राम, लक्ष्मण, सीता व वानर करुणेने त्याच्याजवळ येतात।
Adhyaya 46
Hanūmat-stuti, Hanūmat-kuṇḍa-māhātmya, and Setu-liṅga Context (हनूमत्स्तुति-हनूमत्कुण्डमाहात्म्य-सेतुलिङ्गप्रसङ्गः)
या अध्यायात तीन परस्पर-संबंधित प्रसंग येतात. प्रथम भागात मूर्च्छित हनुमंताला पाहून श्रीराम लंकेच्या मोहिमेतील त्याची सेवाकर्मे आठवतात—समुद्रलांघन, मैनाक व सुरसा यांची भेट, सावली पकडणाऱ्या राक्षसीचा पराभव, लंकेत प्रवेश, सीतेचा शोध, चूडामणी प्राप्ती, अशोकवाटिकेचा विध्वंस, राक्षस व सेनापतींशी युद्ध, आणि परत येणे. रामांचा शोक धर्मघोष बनतो: भक्ताशिवाय राज्य, नातेवाईक, अगदी प्राणही निरर्थक; भक्ति ही संकटांना सामोरी जाणारी देहधारी निष्ठा म्हणून उलगडते. द्वितीय भागात हनुमान शुद्धीवर येऊन रामाला हरि-विष्णू आणि नरसिंह, वराह, वामन इत्यादी अनेक अवताररूपांनी स्तुती करतो. पुढे तो सीतेची स्तुती श्री/लक्ष्मी, प्रकृती, विद्या आणि करुणामयी मातृशक्ती म्हणून करतो. हा स्तोत्र पापनाशक असल्याचे स्पष्ट सांगितले असून, पठणकर्त्यास लौकिक फल व अखेरीस मोक्षफल प्राप्त होते असे वर्णन आहे. तृतीय भागात तीर्थमाहात्म्य: लिंगविषयी केलेला अतिक्रम मोठे देवही नष्ट करू शकत नाहीत असे राम सांगतात; जिथे हनुमान पडला त्या स्थानी “हनुमत्कुंड” हे नाम-कीर्ती स्थापन करतात. तेथील स्नान महानद्यांपेक्षा श्रेष्ठ फलदायी, आणि तीरावर श्राद्ध व तिलोदक दिल्यास पितरांना विशेष लाभ होतो असे विधान आहे. शेवटी सेतूजवळ प्रतिष्ठाकर्म व पाठ-श्रवणाने शुद्धी आणि शिवलोकी मान मिळतो अशी फलश्रुती दिली आहे.
Adhyaya 47
Rāvaṇa-vadha-hetukā Brahmahatyā-śāntiḥ — Rāmeśvara-liṅga-pratiṣṭhā ca (Chapter 47)
अध्यायाच्या आरंभी ऋषी सूतांना विचारतात—रावण हा राक्षस म्हणून प्रसिद्ध असताना त्याचा वध केल्यावर राघव रामांना ब्रह्महत्येचा दोष कसा लागला? सूत पुलस्त्यवंशाची कथा सांगतात—ब्रह्मापासून उत्पन्न पुलस्त्य ऋषींचा पुत्र विश्रवा. विश्रवांचा सुमाली राक्षसाची कन्या कैकसी हिच्याशी संयोग झाला आणि रावण (दशग्रीव), कुंभकर्ण, विभीषण व शूर्पणखा ही संतती झाली. अशुभ संध्याकाळी आलेल्या कैकसीला विश्रवांनी सांगितले की पुत्र उग्र राक्षस होतील; परंतु शेवटचा विभीषण धर्मात्मा व शास्त्रज्ञ असेल. यानंतर प्रतिपादन होते की विश्रवा व पुलस्त्य यांच्या ब्राह्मणीय वंशसंबंधामुळे रावण व कुंभकर्ण यांचा ब्राह्मणकुळाशी संबंध आहे; म्हणून त्यांच्या वधाने रामांना ब्रह्महत्येसदृश मलिनता येते. त्या शांतीसाठी राम वैदिक विधीने रामेश्वर (रामनाथ) लिंगाची प्रतिष्ठापना करतात आणि ब्रह्महत्याविमोचन करणारे तीर्थ प्रस्थापित होते. क्षेत्रात आदित्य, सोम, अग्नी, यम, वरुण, वायू, कुबेर इत्यादी देवता तसेच विनायक, कुमार, वीरभद्र व शिवगण यांची दिशानुसार उपस्थिती वर्णिली आहे. एक प्रबळ ब्रह्महत्या भूमिगत गुहेत बंदिस्त करून वर येऊ नये म्हणून भैरवाला रक्षक म्हणून स्थापले जाते. शेवटी राम ब्राह्मण ऋत्विजांची व्यवस्था करून ग्राम, धन, अलंकार, वस्त्रे इत्यादी दान देतात व नित्यपूजा चालू ठेवतात. फलश्रुतीत या अध्यायाचे वाचन-श्रवण पापक्षय करून हरिसायुज्य प्रदान करते असे सांगितले आहे.
Adhyaya 48
अध्याय ४८: रामनाथसेवा-माहात्म्यं तथा ब्रह्महत्या-प्रायश्चित्तोपदेशः (Chapter 48: The Glory of Service to Rāmanātha and Instruction on Expiation for Major Transgressions)
सूत ऋषींना एक तीर्थकेंद्रित धर्मकथा सांगतो. वेदज्ञ व कर्मनिष्ठ पाण्ड्यराज शंकर शिकारासाठी घनदाट, भयाण वनात जातो. तेथे शांत मुनिला पशू समजून तो वध करतो आणि पुढे मुनिपत्नीचाही वध होतो; त्यामुळे ब्रह्महत्या व स्त्रीहत्या अशी महापातके एकत्र जडतात. त्यांच्या पुत्राचा आक्रोश ऐकून जमलेले ऋषि त्याला धीर देतात—मृत्यूची अनिवार्यता, कर्मकारणभाव आणि उपनिषदांतील अद्वैत ब्रह्मतत्त्व सांगतात; तसेच व्यवहार्य कर्तव्येही ठरवून देतात: अस्थिसंचय, श्राद्धादि विधी, आणि रामसेतूजवळील रामनाथक्षेत्री अस्थींची स्थापना, ज्याने शुद्धी होते. जाङ्गल (शाकल्यपुत्र) सर्व विधी पूर्ण करतो आणि स्वप्नदर्शनात माता-पित्यांना विष्णुसदृश दिव्यरूपात पाहून त्यांची शुभगती जाणतो. यानंतर ऋषि राजाची निंदा करून आत्मदाह हे प्रायश्चित्त मानतात; राजा अग्निप्रवेशास सिद्ध होतो. तेव्हा एक अशरीरी वाणी त्याला थांबवून शास्त्रबद्ध पर्यायी प्रायश्चित्त सांगते—एक वर्ष त्रिकाळ नियमाने रामप्रस्थापित रामनाथलिंगाची सेवा: प्रदक्षिणा, साष्टांग नमस्कार, घृत-दूध-मधु यांनी नित्य अभिषेक, नैवेद्य व पायस, आणि तिळतेलाचा दीपपूजन. अशी सेवा महापातकांचाही नाश करते, तसेच या माहात्म्याचे श्रवण-पाठ शुद्धी व रामनाथप्राप्ती देतात, असे प्रतिपादन केले आहे. राजा हा नियम पाळून पापक्षय प्राप्त करतो व राज्य स्थिर करून समृद्धीने राज्य करतो.
Adhyaya 49
स्तोत्राध्यायः — Rāmanātha (Rāmeśvara) Stotra and Phalaśruti
सूता ‘महापुण्य’ अशा स्तोत्राध्यायाची प्रस्तावना करतात—प्रतिष्ठित लिंगावर रामनाथ (रामेश्वर) शिवाचे स्तवन हा याचा केंद्रबिंदू आहे. राम, लक्ष्मण, सीता, सुग्रीव व इतर वानर, त्यानंतर देव व ऋषी क्रमाने स्तोत्रे म्हणतात; शिवाला शूलिन, गंगाधर, उमापती, त्रिपुरघ्न अशी भक्तिनामे आणि साक्षी, सत्-चित्-आनंद, निर्लेप, अद्वय अशी तत्त्ववाचक विशेषणे देऊन वर्णन करतात। लक्ष्मण जन्मोजन्मी दृढ भक्ती, वैदिक आचारनिष्ठा आणि ‘असत्-मार्गा’पासून दूर राहण्याची याचना करतात. सीता पतिव्रत-रक्षण व शुद्ध हेतूची प्रार्थना करते. सुग्रीव, विभीषण व वानरसमूह संसाराला भय, रोग, क्रोध, लोभ, मोह यांनी भरलेल्या सागर/वनासारखे सांगून त्यातून उद्धार मागतात; देव-ऋषी ठासून सांगतात की भक्तीशिवाय कर्मकांड, शास्त्रविद्या व तप निष्फळ, पण एकदा दर्शन/स्पर्श/नमस्कारही परिवर्तनकारी ठरतो। शिव स्तोत्राचे कौतुक करून फलश्रुती सांगतात—पठण-श्रवणाने पूजेचे फळ व महान पुण्य मिळते, जे अद्भुत तीर्थसेवा व रामसेतुवासासमान मानले आहे. निरंतर जप-कीर्तनाने जरा-मरणाचा बंध तुटतो आणि अखेरीस रामनाथाशी सायुज्य-मुक्ती प्राप्त होते।
Adhyaya 50
सेतुमाधववैभवम् (The Glory of Setumādhava and the Test of Royal Devotion)
सूता सांगतात—मथुरेचा सोमवंशी राजा पुण्यनिधी (गुणनिधी) तीर्थयात्रेसाठी रामसेतूस गेला. धनुष्कोटी येथे स्नान करून त्याने रामनाथाचे पूजन केले व विधिपूर्वक व्रत-कर्मे आणि दाने केली; त्यात तुलापुरुष-प्रकारचे दानही होते. तेथे आठ वर्षांची अनाथ कन्या कठोर अटींसह दत्तक व संरक्षण मागते; राजा व राणी विन्ध्यावली तिला कन्या म्हणून स्वीकारतात. यानंतर लक्ष्मीने क्रीडारूप वादाच्या निमित्ताने राजभक्तीची परीक्षा घडवली आणि विष्णू ब्राह्मण-तपस्वीच्या वेषात आले. छद्मवेषी विष्णू कन्येचा हात बळाने धरून नेऊ लागल्यावर ती रडली; राजाने प्रतिज्ञा पाळून त्या ‘ब्राह्मणाला’ बांधून रामनाथाच्या प्रांगणात कैद केले. रात्री स्वप्नात रहस्य उघड झाले—कैदी शंख-चक्र-गदा-पद्मधारी विष्णू आणि कन्या महालक्ष्मी. पहाटे राजाने ओळख करून स्तोत्रांनी पूजन केले व बांधण्याच्या अपराधाबद्दल क्षमा मागितली. विष्णूंनी सांगितले—हे कृत्य मला प्रिय आहे, कारण संरक्षण-प्रतिज्ञा व भक्ती सिद्ध झाली; लक्ष्मीने स्थिर राज्य, चरणी अचल भक्ती आणि पुनर्जन्मरहित मोक्ष असे वर दिले. शेवटी भगवान सेतूवर ‘सेतुमाधव’ रूपाने वास करतील, सेतू ब्रह्मा व शंकर/रामनाथ यांनी संरक्षित आहे, आणि या अध्यायाचे श्रवण-पठन वैकुंठगती देते असे सांगितले आहे।
Adhyaya 51
सेतुयात्राक्रमः (Setu-yātrā-kramaḥ) — The Prescribed Order of the Setu Pilgrimage
या अध्यायात सूत द्विजांना सेतु-यात्रेचा धर्म्य व विधिपूर्वक क्रम सांगतो. स्नान, आचमन, नित्यविधी व शुचिर्भूत आचार करून रमानाथ/राघवाविषयी भक्तिसंकल्प करावा आणि वेदपारंगत ब्राह्मणांना तृप्त करून भोजनदान करावे, असे कर्तव्य सांगितले आहे. यात्रेकरूने भस्म-त्रिपुंड्र किंवा ऊर्ध्वपुंड्र, रुद्राक्ष धारण करावे; तप, वाणीसंयम पाळावा; अष्टाक्षर व पंचाक्षर मंत्रांचा नियत जप करावा आणि विलास, अनावश्यक आसक्ती टाळावी. मार्गात सेतु-माहात्म्य, रामायण किंवा इतर पुराणांचे वाचन/श्रवण, दान, अतिथिसत्कार व धर्मपालन अखंड करावे. समुद्रतीरी विशेष विधी—पाषाणदान (एक किंवा सात दगड अर्पण) करून आवाहन, नमस्कार, अर्घ्य देऊन स्नानाची परवानगी मागावी; प्रत्येक टप्प्यासाठी मंत्र दिले आहेत. नंतर मंत्रोच्चारासह स्नान करून ऋषी, देवता, वानर-सहाय्यक व पितर यांचे नामोच्चारणपूर्वक तर्पण करावे. पुढे श्राद्धक्रम—यथाशक्ती साधे किंवा षड्रसयुक्त विस्तृत, तसेच गो, भूमी, तीळ, हिरण्य इत्यादी दानांसह. मग तीर्थपरिक्रमा—चक्रतीर्थ, कपितीर्थ, सीताकुंड, ऋणमोचन, लक्ष्मणतीर्थ, रामतीर्थ, हनुमत्कुंड, ब्रह्मकुंड, नागकुंड, अगस्त्यकुंड, अग्नितीर्थ—करून रामेश्वर व सेतुमाधवाची पूजा, दान करून संयमाने घरी परतून सामुदायिक भोजनदान करावे. शेवटी फलश्रुतीत सांगितले आहे की सेतु-यात्राक्रम व सेतु-माहात्म्याचे श्रवण/पठन केवळ केले तरी शुद्धी व दुःखनिवारण होते; प्रत्यक्ष यात्रा न करू शकणाऱ्यांनाही लाभ होतो.
Adhyaya 52
धनुष्कोटिमाहात्म्य (Dhanuṣkoṭi Māhātmya) — Ritual Merit of Snāna, Dāna, and Setu-Observances
या अध्यायात सूत मुनींना धनुष्कोटी (रामसेतू)चे माहात्म्य सांगतात. येथे जप, होम, तप आणि दान यांना अक्षय फल मिळते, तसेच इतर प्रसिद्ध तीर्थांतील दीर्घ निवास किंवा स्नानाइतके पुण्य येथे सहज प्राप्त होते, अशी तुलनात्मक फलश्रुती दिली आहे. माघमासातील स्नान, सूर्य/चंद्रग्रहणकाळ, तसेच अर्धोदय–महोदय योगांमध्ये स्नान-दानादींचे पुण्य विशेष वाढते; पापक्षय, स्वर्गप्राप्ती आणि वैष्णव/शैव गती—सालोक्य, सामीप्य, सारूप्य, सायुज्य—यांचे फळही वर्णिले आहे. दानविधीत सत्पात्राला दान देणे अनिवार्य असल्याचे ठामपणे सांगितले आहे; पुण्यक्षेत्री कुपात्राला दिलेले दान आध्यात्मिक हानीकारक मानले आहे. वसिष्ठ–दिलीप संवादातून सत्पात्राची लक्षणे—वेदाचार, नित्यकर्मांची परंपरा, आणि दारिद्र्यातही शील-शुद्धता—निश्चित केली आहेत; योग्य पात्र न मिळाल्यास संकल्प करून जलार्पणरूप प्रतीकदान करण्याची पद्धतही दिली आहे. शेवटी सेतू दिव्यरक्षित आहे—विष्णू ‘सेतुमाधव’ रूपाने, देव-ऋषी व अन्य सत्त्वे उपस्थित—आणि मठ-मंदिर वा पवित्र तीरांवर सेतुस्मरण, पाठ व श्रवण केल्यास महान फल मिळते, असा उपसंहार आहे।
FAQs about Setubandha Mahatmya
It elevates Setu (the bridge-site) as a sanctified liminal geography where epic action becomes ritual memory, and where contact with designated tīrthas is framed as ethically transformative.
The section repeatedly associates Setu-related bathing and visitation with purification from transgressions (pāpa-kṣaya) and the accrual of merit through regulated acts such as snāna, recitation, and attentive listening.
The central legend is the Setubandha episode: Rāma’s alliance with the vānaras, the ocean’s propitiation, Nāla’s bridge-building, and the subsequent sanctification of multiple tīrthas along the Setu corridor.