Adhyaya 30

Verse 1

श्रीसूत उवाच । विहिताभिषवो मर्त्यः सर्वतीर्थेऽतिपावने । ब्रह्महत्यादिपापघ्नीं धनुष्कोटिं ततो व्रजेत्

श्री सूत म्हणाले—अतिपावन सर्वतीर्थात विधिपूर्वक स्नान करून मर्त्याने नंतर ब्रह्महत्या इत्यादी पापांचा नाश करणाऱ्या धनुष्कोटीला जावे।

Verse 2

यस्याः स्मरणमात्रेण मुक्तः स्यान्मानवो भुवि । धनुष्कोटिं प्रपश्यंति स्नांति वा कथयंति ये

जिच्या केवळ स्मरणाने पृथ्वीवर मनुष्य मुक्त होतो; जे धनुष्कोटीचे दर्शन करतात, तेथे स्नान करतात किंवा तिची महिमा कथन करतात, त्यांनाही तेच फळ मिळते।

Verse 3

अष्टाविंशतिभेदांस्ते नरकान्नोपभुंजते । तामिस्रमंधतामिस्रं महारौरवरौरवौ

ते अठ्ठावीस प्रकारच्या नरकांचा भोग भोगत नाहीत—तामिस्र, अंधतामिस्र, महारौरव आणि रौरव इत्यादी।

Verse 4

कुम्भीपाकं कालसूत्रमसिपत्रवनं तथा । कृमिभक्षोंऽधकूपश्च संदंशं शाल्मली तथा

ते कुम्भीपाक, कालसूत्र, असिपत्रवन; तसेच कृमिभक्ष, अंधकूप, संदंश आणि शाल्मली—हेही भोगत नाहीत।

Verse 5

सूर्मिर्वैतरणी प्राणरोधो विशसनं तथा । लालाभक्षोऽप्यवीचिश्च सारमेयादनं तथा

ते सूर्मि, वैतरणी, प्राणरोध आणि विशसन; तसेच लालाभक्ष, अवीचि आणि सारमेयादन—हेही भोगत नाहीत।

Verse 6

तथैव वज्रकणकं क्षारकर्दमपातनम् । रक्षोगणाशनं चापि शूलप्रोतं वितोदनम्

तसेच वज्रकणक, क्षारकर्दमपातन, रक्षोगणाशन, तसेच शूलप्रोत व वितोदन—हेही नरक आहेत.

Verse 7

दंदशूकाशनं चापि पर्यावर्तनसंज्ञितम् । तिरोधानाभिधं विप्रास्तथा सूचीमुखाभिधम्

आणि दंदशूकाशन, पर्यावर्तन नावाचा, हे विप्रहो, तिरोधान तसेच सूचीमुख नावाचा नरकही आहे.

Verse 8

पूयशोणितभक्षं च विषाग्निपरिपीडनम् । अष्टाविंशतिसंख्याकमेवं नरकसंचयम्

आणि पूयशोणितभक्ष तसेच विषाग्निपरिपीडन आहे. अशा रीतीने नरकांचा संच अठ्ठावीस संख्येचा सांगितला आहे.

Verse 9

न याति मनुजो विप्रा धनुष्कोटौ निमज्जनात् । वित्तापत्यकलत्राणां योऽन्येषामपहारकः

हे विप्रहो, जो मनुष्य दुसऱ्यांचे धन, अपत्य किंवा पत्नी हरण करतो, तो धनुष्कोटी येथे निमज्जन केल्यानेच (दोषातून) सुटत नाही.

Verse 10

स कालपाशनिर्बद्धो यमदूतैर्भयानकैः । तामिस्रनरके घोरे पात्यते बहुवत्सरम्

तो कालपाशाने बांधला जाऊन, यमाचे भयानक दूत त्याला धरून, घोर तामिस्र नरकात अनेक वर्षे टाकतात.

Verse 11

स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते । यो निहत्य तु भर्तारं भुंक्ते तस्य धनादिकान्

धनुष्कोटी येथे स्नान केले तरी ती मुक्त होत नाही; जी स्त्री पतीचा वध करून त्याचे धनादि उपभोगते, तिला त्याच नरकात टाकले जाते.

Verse 12

पात्यते सोंऽधतामिस्रे महादुःखसमाकुले । स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते

तो महादुःखाने भरलेल्या अंधतामिस्र नरकात पडतो; धनुष्कोटी येथे स्नान केले तरी ती त्याच नरकातच टाकली जाते.

Verse 13

भूतद्रोहेण यो मर्त्यः पुष्णाति स्वकुटुंबकम् । स तानिह विहायाशु रौरवे पात्यते ध्रुवम्

जो मनुष्य प्राणिद्रोह करून आपले कुटुंब पोसतो, तो मृत्युकाळी त्यांना इथेच सोडून देऊन लवकरच निश्चित रौरव नरकात पडतो.

Verse 14

विषोल्बणमहासर्पसंकुले यमपूरुषैः । स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते

विषाने उग्र झालेल्या महा-सर्पांनी व यमदूतांनी भरलेल्या त्या स्थानी—धनुष्कोटी येथे स्नान केले तरी—तिला तिथेच टाकले जाते.

Verse 15

यः स्वदेहंभरो मर्त्यो भार्यापुत्रादिकं विना । स महारौरवे घोरे पात्यते निजमांसभुक्

जो मनुष्य फक्त स्वतःच्या देहाचेच पोषण करतो, पत्नी-पुत्रादिकांची पर्वा न करता, तो भयंकर महारौरव नरकात पडतो, तेथे त्याला स्वतःचेच मांस भक्षण करावे लागते.

Verse 16

स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मि न्नासौ निपात्यते । यः पशून्पक्षिणो वापि सप्राणान्निरुणद्धि वै

सेतूत धनुष्याच्या टोकाएवढे जरी स्नान केले, तरी तो पतनापासून वाचत नाही—जो पशू वा पक्षी यांना प्राण असतानाच क्रूरपणे कोंडून ठेवतो।

Verse 17

कृपालेशविहीनं तं क्रव्यादैरपि निंदितम् । कुंभीपाके तप्ततैले पात यंति यमानुगाः

जो करुणेचा लवलेशहीन आहे, ज्याची निंदा मांसाहारी प्राणीही करतात—अशा मनुष्याला यमाचे दूत कुंभीपाक नरकात उकळत्या तप्त तेलात टाकतात।

Verse 18

स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते । मातरं पितरं विप्रान्यो द्वेष्टि पुरुषाधमः

सेतूत धनुष्याच्या टोकाएवढे जरी स्नान केले, तरी तो पतनापासून वाचत नाही—जो आई, वडील आणि ब्राह्मण यांचा द्वेष करतो तो नराधम आहे।

Verse 19

स कालसूत्र नरके विस्तृतायुतयोजने । अधस्तादग्निसंतप्त उपर्यर्कमरीचिभिः

त्याला ‘कालसूत्र’ नावाच्या नरकात पाठवितात, जो दहा हजार योजन पसरलेला आहे—खाली अग्नीच्या तापाने आणि वर सूर्यकिरणांच्या दाहाने होरपळलेला।

Verse 20

खले ताम्रमये विप्राः पात्यते क्षुधयार्दितः । स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते

हे ब्राह्मणहो, त्याला तांब्याच्या खलावर (तव्यावर) टाकले जाते आणि भुकेने छळले जाते; सेतूत धनुष्याच्या टोकाएवढे जरी स्नान केले, तरी तो पतनापासून वाचत नाही।

Verse 21

यो वेदमार्गमुल्लंघ्य वर्तते कुपथे नरः । सोऽसिपत्रवने घोरे पात्यते यमकिंकरैः

जो मनुष्य वेदमार्ग ओलांडून कुपथाने वागतो, त्याला यमाचे किंकर भयंकर असिपत्रवनात पाडतात.

Verse 22

स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते । यो राजा राजभृत्यो वा ह्यदंड्ये दंडमाचरेत्

धनुष्याच्या टोकाएवढ्या वेळेसुद्धा सेतूतीर्थी स्नान केले तरी तो वाचत नाही—जो राजा किंवा राजसेवक अदंड्याला दंड करतो.

Verse 23

शरीरदंडं विप्रे वा स शूकरमुखे द्विजाः । पात्यते नरके घोरे इक्षुवद्यंत्रपीडितः

हे द्विजांनो! जो ब्राह्मणाला शारीरिक दंड देतो, तो ‘शूकरमुख’ नावाच्या भयंकर नरकात टाकला जातो आणि कोल्हूत ऊसासारखा पिळला जातो.

Verse 24

स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते । ईश्वराधीनवृत्तीनां हिंसां यः प्राणिनां चरेत्

धनुष्याच्या टोकाएवढ्या वेळेसुद्धा सेतूतीर्थी स्नान केले तरी तो पडतो—जो स्वामीवर अवलंबून उपजीविका असलेल्या प्राण्यांची हिंसा करतो.

Verse 25

तैरेव पीड्यमानोऽयं जंतुभिः स्वेन पीडितैः । अंधकूपे महाभीमे पात्यते यमकिंकरैः

ज्यांना त्याने छळले, त्यांच्याच हातून छळला जाऊन तो यमाच्या किंकरांकडून महाभयंकर ‘अंधकूप’ नरकात पाडला जातो.

Verse 26

तत्रांधकारबहुले विनिद्रो निर्वृतश्चरेत् । चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते

तेथे घनदाट अंधाराने भरलेल्या प्रदेशात तो निद्राहीन व अशांत होऊन भटकत राहतो; पण ‘धनुष-कोटी’ नावाच्या त्या पवित्र तीर्थात स्नान केल्यास तो त्या दुर्गतीत पडत नाही.

Verse 27

योऽश्नाति पंक्तिभेदेन सस्यसूपादिकं नरः । अकृत्वा पंचयज्ञं वा भुंक्ते मोहेन स द्विजाः

हे द्विजांनो! जो मनुष्य पंक्तिभेद करून अन्न, सूप इत्यादी खातो, किंवा पंचयज्ञ न करता मोहाने भोजन करतो—तो पापाचा भागी होतो.

Verse 28

प्रपात्यते यमभटैर्नरके कृमिभोजने । भक्ष्यमाणः कृमिशतैर्भक्षयन्कृमिसंच यान्

तो यमदूतांनी ‘कृमिभोजन’ नावाच्या नरकात फेकला जातो; तेथे शेकडो किड्यांनी खाल्ला जात असताना तो स्वतःही किड्यांचे समूह भक्षतो.

Verse 29

स्वयं च कृमिभूतः संस्तिष्ठेद्यावदघक्षयम् । स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते

तो स्वतः किडा होऊन पापक्षय होईपर्यंत त्या अवस्थेत राहतो; पण धनुष-कोटी येथे स्नान केल्यास तो त्या अवस्थेत पडत नाही.

Verse 30

यो हरेद्विप्रवित्तानि स्तेयेन बलतोऽपि वा । अन्येषामपि वित्तानि राजा तत्पुरुषोऽपि वा

जो ब्राह्मणांचे धन चोरीने किंवा बळजबरीने हिरावून घेतो, तसेच इतरांचेही धन—तो राजा असो वा राजाचा सेवक—तो महापापाचा भागी होतो.

Verse 31

अयस्मयाग्निकुंडेषु संदंशैः सोऽतिपीडितः । संदंशे नरके घोरे पात्यते यमपूरुषैः

लोखंडी चिमट्यांनी जळत्या अग्निकुंडांत तो अतिशय पीडित होतो; यमदूत त्याला ‘संदंश’ नावाच्या भयंकर नरकात टाकतात.

Verse 32

स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते । अगम्यां योभिगच्छेत स्त्रियं वै पुरुषाधमः

तो धनुष्कोटीस स्नान करील तर तेथे (नरकात) टाकला जात नाही; पण जो पुरुषाधम अगम्य स्त्रीकडे कामाने जातो, तो घोर पापाचा भागी होतो.

Verse 33

अगम्यं पुरुषं योषिदभिगच्छेत वा द्विजाः । तावयस्मयनारीं च पुरुषं चाप्ययस्मयम्

हे द्विजांनो! एखादी स्त्री अगम्य पुरुषाकडे गेली तर दोघेही—लोखंडी स्त्री आणि लोखंडी पुरुष—(दंडासाठी) तसेच केले जातात.

Verse 34

तप्तावालिंग्य तिष्ठंतौ यावच्चंद्रदिवाकरौ । सूर्म्याख्ये नरके घोरे पात्येते बहुकंटके

जळत जळत परस्परांना आलिंगन देऊन ते चंद्र-सूर्य असेपर्यंत तितकाच काळ राहतात; मग अनेक काट्यांनी भरलेल्या ‘सूर्म्या’ नावाच्या भयंकर नरकात टाकले जातात.

Verse 35

स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते । बाधते सर्वजंतून्यो नानो पायैरुपद्रवैः

तो धनुष्कोटीस स्नान करील तर तेथे (नरकात) टाकला जात नाही; पण जो नानाविध क्रूर उपायांनी सर्व प्राण्यांना उपद्रव देतो, तो घोर फळ भोगतो.

Verse 36

शाल्मलीनरके घोरे पात्यते बहुकंटके । स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते

तो अनेक काट्यांनी भरलेल्या घोर शाल्मली नरकात टाकला जातो. सेतूवरील धनुष-कोटी तीर्थात स्नान केले तरीही तो तिथेच पडतो.

Verse 37

राजा वा राजभृत्यो वा यः पाषंडमनुव्रतः । भेदको धर्मसेतूनां वैतरण्यां निपात्यते

राजा असो वा राजसेवक—जो पाषंडमार्गाचा अनुयायी होऊन धर्माचे सेतू तोडतो, तो वैतरणीत टाकला जातो.

Verse 38

स्नानि चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते । वृषलीसंगदुष्टो यः शौचाद्याचारवर्जितः

सेतूवरील धनुष-कोटीत स्नान केले तरी तो तिथेच पडतो—जो वृषलीसंगाने दूषित झाला असून शौचादी सदाचार सोडून देतो.

Verse 39

त्यक्तलज्जस्त्यक्तवेदः पशुचर्यारत स्तथा । स पूयविष्ठामूत्रासृक्छ्लेष्मपित्तादिपूरिते

जो लज्जा टाकून देतो, वेदाचा त्याग करतो आणि पशुवत् आचरणात रमतो—तो पू, विष्ठा, मूत्र, रक्त, कफ, पित्त इत्यादींनी भरलेल्या ठिकाणी ठेवला जातो.

Verse 40

अतिबीभत्सनरके पात्यते यमकिंकरैः । स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते

यमाचे किंकर त्याला अत्यंत बीभत्स नरकात फेकून देतात. सेतूवरील धनुष-कोटीत स्नान केले तरी तो त्याच ठिकाणी पडतो.

Verse 41

अश्मभिर्मृगयुर्हन्याद्बाणै र्वा बाधते मृगान् । स विध्यमानो बाणौघैः परत्र यमकिंकरैः

जो शिकारी दगडांनी मृगांना मारतो किंवा बाणांनी त्यांना छळतो, तो परलोकात यमकिंकरांच्या बाणांच्या वर्षावाने विद्ध होतो।

Verse 42

प्राणरोधाख्यनरके पात्यते यमकिंकरैः । स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते

यमकिंकर त्याला ‘प्राणरोध’ नावाच्या नरकात टाकतात। सेतूवरील धनुष-कोटी येथे स्नान केले तरी तो त्याच ठिकाणी निपातला जातो।

Verse 43

दांभिको यः पशून्यज्ञे विध्यनुष्ठानवर्जितः । हंत्यसौ परलोकेषु वैशसे नरके द्विजाः

हे द्विजांनो! जो दांभिक मनुष्य विधिनुष्ठान सोडून यज्ञात पशूंचा वध करतो, तो परलोकात ‘वैशस’ नरकात मारला जातो।

Verse 44

कृन्त्यमानो यमभटैः पात्यते दुःखसंकुले । स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते

यमभट त्याला तुकडे तुकडे करून दुःखाने भरलेल्या लोकात फेकतात. सेतूवरील धनुष-कोटी येथे स्नान केले तरी तो त्याच ठिकाणी निपातला जातो।

Verse 45

आत्मभार्यां सवर्णां यो रेतः पाययते तु सः । परत्र रेतःपायी सन्रेतःकुंडे निपात्यते

जो आपल्या सवर्ण पत्नीला रेतः पाजतो, तो परलोकात ‘रेतःपायी’ होऊन ‘रेतःकुंड’ नावाच्या कुंडात निपातला जातो।

Verse 46

स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते । यो दस्युमार्ग माश्रित्य गरदो ग्रामदाहकः

जो धनुष्कोटी येथे स्नान करतो, तो त्या अधःपतनात पडत नाही. दस्युमार्गाचा आश्रय घेणारा विष देणारा व गाव जाळणारा देखील त्या स्नान-पुण्याने अधोगतीस जात नाही.

Verse 47

वणिग्द्रव्यापहारी च स परत्र द्विजोत्तमाः । वज्रदंष्ट्राहिकाभिख्ये नरके पात्यते चिरम्

हे द्विजोत्तमांनो! जो व्यापाऱ्याचे द्रव्य चोरतो, तो परलोकी ‘वज्रदंष्ट्राहिका’ नावाच्या नरकात दीर्घकाळ टाकला जातो.

Verse 48

स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते । विद्यंते यानि चान्यानि नरकाणि परत्र वै

जो धनुष्कोटी येथे स्नान करतो, तो त्या पातनात पडत नाही; आणि परलोकी जी जी इतर नरके आहेत—

Verse 49

तानि नाप्नोति मनुजो धनुष्कोटिनिमज्जनात् । धनुष्कोटौ सकृत्स्ना नादश्वमेधफलं लभेत्

धनुष्कोटीमध्ये निमज्जन केल्याने मनुष्य त्या (नरकांना) प्राप्त होत नाही. धनुष्कोटी येथे एकदाच स्नान केल्याने अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते.

Verse 50

आत्मविद्या भवेत्साक्षान्मुक्तिश्चापि चतुर्विधा । न पापे रमते बुद्धिर्न भवेद्दुःखमेव वा

तत्क्षणी आत्मविद्या प्रकट होते आणि मुक्तीही—चतुर्विध—प्राप्त होते. बुद्धी पापात रमणार नाही आणि दुःखही पूर्वीसारखे टिकून राहणार नाही.

Verse 51

बुद्धेः प्रीति र्भवेत्सम्यग्धनुष्कोटौ निमज्जनात् । तुलापुरुषदानेन यत्फलं लभ्यते नरैः

धनुष्कोटी येथे स्नान-निमज्जन केल्याने बुद्धीला सम्यक् आनंद प्राप्त होतो. तुलापुरुष-दानाने मनुष्यांना जे फळ मिळते, तेच फळ येथे मिळते.

Verse 52

तत्फलं लभ्यते पुंभिर्धनुष्कोटौ निमज्जनात् । गोसहस्र प्रदानेन यत्पुण्यं हि भवेन्नृणाम्

तेच फळ पुरुषांना धनुष्कोटी येथे निमज्जनाने मिळते. तसेच हजार गायी दान केल्याने मनुष्यांना जे पुण्य मिळते, ते पुण्यही येथेच प्राप्त होते.

Verse 53

तत्पुण्यं लभते मर्त्यो धनष्कोटौ निमज्जनात् । धर्मार्थकाममोक्षेषु यंयमिच्छति पूरुषः

धनुष्कोटी येथे निमज्जन केल्याने मर्त्य तेच पुण्य प्राप्त करतो. धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष—यांपैकी पुरुष जे जे इच्छितो,

Verse 54

तंतं सद्यः समाप्नोति धनुष्कोटौ निमज्जनात् । महापातकयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः

धनुष्कोटी येथे निमज्जन केल्याने तो तो इच्छित फल तत्क्षणी प्राप्त होतो—तो महापातकांनी युक्त असो वा सर्व पापांनी भारलेला असो.

Verse 55

सद्यः पूतो भवेद्विप्रा धनुष्कोटौ निमज्जनात् । प्रज्ञालक्ष्मीर्यशः संपज्ज्ञानं धर्मो विरक्तता

हे विप्रहो! धनुष्कोटी येथे निमज्जन केल्याने मनुष्य तत्क्षणी पवित्र होतो. प्रज्ञा, लक्ष्मी, यश, संपत्ती, ज्ञान, धर्म आणि वैराग्य—हे सर्व प्राप्त होते.

Verse 56

मनःशुद्धिर्भवेन्नॄणां धनुष्कोटिनिमज्जनात् । ब्रह्महत्यायुतं चापि सुरापानायुतं तथा

धनुष्कोटी येथे स्नान-निमज्जन केल्याने मनुष्यांची मनःशुद्धी होते; आणि ब्रह्महत्येसमान दहा हजार पापे तसेच सुरापानासमान दहा हजार पापांचा भारही नष्ट होतो।

Verse 57

अयुतं गुरुदाराणां गमनं पापकारणम् । स्तेयायुतं सुवर्णानां तत्संसर्गश्च कोटिशः

गुरुपत्नीगमन हे महापापाचे कारण आहे; असे दहा हजार गमन, दहा हजार सुवर्णचोरी, आणि अशा कर्मांशी कोट्यवधी वेळा झालेला संसर्गही महापातक म्हणून गणला जातो।

Verse 58

शीघ्रं विलयमाप्नोति धनुष्कोटौ निमज्जनात् । ब्रह्महत्यासमानानि सुरापानसमानि च

धनुष्कोटी येथे निमज्जन केल्याने पाप शीघ्र लय पावते; ब्रह्महत्येसमान व सुरापानासमान कर्मेही तेथे तत्काळ नष्ट होतात।

Verse 59

गुरुस्त्रीगमनेनापि यानि तुल्यानि चास्तिकाः । सुवर्णस्तेयतुल्यानि तत्संसर्गसमानि च

हे आस्तिकांनो, गुरुपत्नीगमनास तुल्य पापे, सुवर्णचोरीस तुल्य पापे, तसेच अशा कर्मांच्या संसर्गास तुल्य पापे—ही सर्वही तेथे नष्ट होतात।

Verse 60

तानि सर्वाणि नश्यंति धनुष्को टि निमज्जनात् । उक्तेष्वेतेषु संदेहो न कर्तव्यः कदाचन

ती सर्व पापे धनुष्कोटीतील निमज्जनाने नष्ट होतात; येथे सांगितलेल्या फळांविषयी कधीही संशय करू नये।

Verse 61

जिह्वाग्रे परशुं तप्तं धारयामि न संशयः । अर्थवादमिमं सर्वं ब्रुवन्वै नारकी भवेत्

मी जिभेच्या अग्रभागी तप्त परशु धरीन—यात संशय नाही। जो ही सर्व स्तुती केवळ अर्थवाद (अतिशयोक्ति) आहे असे म्हणतो, तो नरकास पात्र होतो।

Verse 62

संकरः स हि विज्ञेयः सर्वकर्मबहिष्कृतः । अहो मौर्ख्यमहो मौर्ख्यमहो मौर्ख्यं द्विजोत्तमाः

असा मनुष्य ‘संकर’ म्हणून जाणावा आणि तो सर्व कर्मकांडातून बहिष्कृत होतो। अहो—किती मूर्खपणा, किती मूर्खपणा, किती मूर्खपणा, हे द्विजोत्तमांनो!

Verse 63

धनुष्कोट्यभिधे तीर्थे सर्वपातकनाशने । अद्वैतज्ञानदे पुंसां भुक्तिमुक्तिप्रदायिनि

धनुष्कोटी नावाच्या तीर्थात—जे सर्व पातकांचा नाश करणारे आहे—जे पुरुषांना अद्वैतज्ञान देते आणि भुक्ती व मुक्ती दोन्ही प्रदान करते—

Verse 64

इष्टकाम्यप्रदे नित्यं तथैवाज्ञाननाशने । स्थितेऽपि तद्विहायायं रमतेऽन्यत्र वै जनः

जे नित्य इष्ट-काम्य फळ देणारे आणि अज्ञान नाश करणारे आहे—ते समोर असतानाही ते सोडून लोक दुसरीकडेच रमतात।

Verse 65

अहो मोहस्य माहात्म्यं मया वक्तुं न शक्यते । स्नातस्य धनुषः कोटौ नांतकाद्भयमस्ति वै

अहो, मोहाचे माहात्म्य मी सांगू शकत नाही। जो धनुष्कोटीत स्नान करतो, त्याला अंतक (मृत्यू) याचाही भय राहत नाही।

Verse 66

धनुष्कोटिं प्रपश्यंति तत्र स्नांति च ये नराः । स्तुवंति च प्रशंसंति स्पृशंति च नमंति च । न पिबंति हि ते स्तन्यं मातॄणां द्विजपुंगवाः

हे द्विजश्रेष्ठ! जे धनुष्कोटीचे दर्शन करतात, तेथे स्नान करतात, स्तुती व प्रशंसा करतात, भक्तिभावाने स्पर्श करतात आणि नमस्कार करतात—ते पुन्हा मातांचे स्तन्य पित नाहीत; म्हणजे त्यांचा पुनर्जन्म होत नाही।

Verse 67

ऋषय ऊचुः । धनुष्कोट्याभिधा तस्य कथं सूत समागता

ऋषी म्हणाले—हे सूत! त्या स्थळाला ‘धनुष्कोटी’ हे नाव कसे प्राप्त झाले?

Verse 68

तत्सर्वं ब्रूहि तत्त्वेन विस्तरान्मुनिपुंगव । इति पृष्टो नैमिषीयैराह सूतः पुनश्च तान्

हे मुनिश्रेष्ठ! ते सर्व सत्याने आणि विस्ताराने सांगा। नैमिषारण्यातील ऋषींनी विचारल्यावर सूतांनी पुन्हा त्यांना सांगितले।

Verse 69

श्रीसूत उवाच । रामेण निहते युद्धे रावणे लोककण्टके । बिभीषणे च लंकायां राजनि स्थापिते ततः

श्री सूत म्हणाले—युद्धात लोककंटक रावणाला रामांनी मारले; आणि नंतर लंकेत विभीषणाला राजा म्हणून स्थापित केले, तेव्हा…

Verse 70

वैदेहीलक्ष्मणयुतो रामो दशरथा त्मजः । सुग्रीवप्रमुखैर्वीरैर्वानरैरपि संवृतः

दशरथपुत्र राम वैदेही (सीता) व लक्ष्मणासह, तसेच सुग्रीवप्रमुख वीर वानरांनी वेढलेला…

Verse 71

सिद्धचारणगन्धर्वदेवविद्याधरर्षिभिः । अप्सरोभिश्च सततं स्तूयमाननिजाद्भुतः

तो स्वभावतःच अद्भुत होता; सिद्ध, चारण, गंधर्व, देव, विद्याधर, ऋषी तसेच अप्सरागणही त्याची सतत स्तुती करीत असत।

Verse 72

लीलाविधृतकोदण्डस्त्रिपुरघ्नो यथा शिवः । सर्वैः परिवृतो रामो गंधमादनमन्वगात्

लीलेप्रमाणे धनुष्य धारण करून—त्रिपुरघ्न शिवासारखा—सर्वांनी वेढलेला राम गंधमादन पर्वताकडे निघाला।

Verse 73

तत्र स्थितं महात्मानं राघवं रावणांतकम् । प्रांजलिः प्रार्थयामास धर्मज्ञोऽथ विभीषणः

तेथे उभ्या असलेल्या महात्मा राघवाला—रावणसंहारकाला—धर्मज्ञ विभीषणाने हात जोडून विनयाने प्रार्थना केली।

Verse 74

सेतुनानेन ते राम राजानः सर्व एव हि । बलोद्रिक्ताः समभ्येत्य पीडयेयुः पुरीं मम

हे राम! या सेतूमुळे सर्व राजे—बलाने उन्मत्त—इथे येऊन माझ्या पुरीला त्रास देतील।

Verse 76

बिभेद धनुषः कोट्या स्वसेतुं रघुनं दनः । अतो द्विजास्ततस्तीर्थं धनुष्कोटिरितिश्रुतम्

रघुनंदन (राम) ने धनुष्याच्या टोकाने आपलाच सेतु भेदून टाकला; म्हणून, हे द्विजांनो, ते तीर्थ ‘धनुष्कोटी’ म्हणून प्रसिद्ध झाले।

Verse 77

श्रीरामधनुषः कोट्या यो रेखां पश्यते कृताम् । अनेकक्लेशसंयुक्तं गर्भवासं न पश्यति

जो श्रीरामाच्या धनुष्याच्या टोकाने काढलेली रेषा पाहतो, तो अनेक क्लेशांनी युक्त गर्भवास पुन्हा पाहत नाही।

Verse 78

धनुष्कोट्यां कृता रेखा रामेण लवणांबुधौ । तद्दर्शनाद्भवेन्मुक्तिर्न जाने स्नानजं फलम्

धनुष्कोटी येथे लवणसमुद्रात रामाने काढलेली रेषा—तिचे केवळ दर्शन झाले तरी मुक्ती होते; मग स्नानाने मिळणाऱ्या फळाची काय कथा।

Verse 79

अतः सेतुमिमं भिंधि धनुष्कोट्या रघूद्वह । इति संप्रार्थितस्तेन पौलस्त्येन स राघवः

‘म्हणून, हे रघुवंशश्रेष्ठा, धनुष्कोटीने हा सेतू भेद.’ असे म्हणून पौलस्त्याने त्या राघवाला कळकळीने विनविले।

Verse 80

दानं द्विजाः कुरुक्षेत्रे ब्रह्महत्यादिशोधकम् । तपश्च मरणं दानं धनुष्कोटौ कृतं नरैः

हे द्विजांनो, कुरुक्षेत्रातील दान ब्रह्महत्या इत्यादींचेही शोधन करते; तसेच धनुष्कोटी येथे मनुष्यांनी केलेले तप, देहत्याग (मरण) आणि दान परम शुद्धिकारक आहे।

Verse 81

महापातकनाशाय मुक्त्यै चाभीष्टसिद्धये । भवेत्समर्थं विप्रेंद्रा नात्र कार्या विचारणा

महापातकांचा नाश, मुक्ती आणि अभिष्टसिद्धी यांसाठी हे पूर्ण समर्थ आहे, हे विप्रश्रेष्ठांनो; येथे विचार करण्याचे कारण नाही।

Verse 82

तावत्संपीड्यते जंतुः पातकैश्चोपपा तकैः । यावन्नालोक्यते राम धनुष्कोटिर्विमुक्तिदा

जोपर्यंत रामाची मोक्षदायिनी धनुष्कोटी दिसत नाही, तोपर्यंत जीव पापे व उपपापे यांनी दडपला जाऊन क्लेश भोगतो.

Verse 83

भिद्यते हृदयग्रंथिश्छिद्यंते सर्वसंशयाः । क्षीयंते पापकर्माणि धनुष्कोट्यवलो किनः

धनुष्कोटीचे दर्शन करणाऱ्याची हृदय-गाठ भेदली जाते, सर्व संशय छेदले जातात आणि पापकर्मे क्षीण होऊन नाहीशी होतात.

Verse 84

दक्षिणांभोनिधौ सेतौ रामचन्द्रेण निर्मिता । या रेखा धनुषः कोट्या विभीषणहिताय वै

दक्षिण समुद्रातील सेतूवर रामचंद्रांनी धनुष्याच्या टोकाने जी रेषा काढली, ती खरोखरच विभीषणाच्या हितासाठी होती.

Verse 85

सैव कैलासपदवीं वैकुण्ठब्र ह्मलोकयोः । मार्गः स्वर्गस्य लोकस्य नात्र कार्या विचारणा

तीच (रेषा) कैलासाची वाट, वैकुंठ व ब्रह्मलोकाचा मार्ग आहे; ती स्वर्गलोकांची राजवाट आहे—येथे विचार करण्याचे कारण नाही.

Verse 86

तुल्यं यज्ञफलैः पुण्यैर्धनुष्कोट्यवगाहनम् । सर्वमंत्राधिकं पुण्यं सर्वदा नफलप्रदम्

धनुष्कोटीत अवगाहन (स्नान) हे यज्ञांच्या पुण्यफलास तुल्य आहे; ते सर्व मंत्रांहून अधिक पुण्यदायक असून कधीही निष्फळ ठरत नाही.

Verse 87

कायकलेशकरैः पुंसां किं तपोभिः किमध्वरैः । किं वेदैः किमु वा शास्त्रैर्धनुष्कोट्यवलोकिनः

ज्याने धनुष्कोटीचे दर्शन केले आहे, त्याला देहक्लेश देणारे तप, यज्ञ, वेद व शास्त्रे—यांचा काय उपयोग उरतो?

Verse 88

रामचंद्रधनुष्कोटौ स्नानं चेल्लभ्यते नृणाम् । सितासितसरित्पुण्यवारिभिः किं प्रयोजनम्

जर मनुष्यांना रामचंद्रांच्या धनुष्कोटीत स्नान मिळाले, तर सीता व असिता नद्यांच्या पुण्यजलांचा मग काय उपयोग?

Verse 89

रामचंद्रधनुष्कोटिदर्शनं लभ्यते यदि । काश्यां तु मरणान्मुक्तिः प्रार्थ्यते किं वृथा नरैः

जर रामचंद्रांच्या धनुष्कोटीचे दर्शन मिळाले, तर काशीत मरणाने मोक्ष मिळावा अशी व्यर्थ प्रार्थना नरांनी का करावी?

Verse 90

अनिमज्ज्य धनुष्कोटावनुपोष्य दिनत्रयम् । अदत्त्वा कांचनं गां च दरिद्रः स्यान्न संशयः

जो धनुष्कोटीत स्नान करत नाही, तीन दिवस उपवास करत नाही, आणि सुवर्ण व गाय दान देत नाही—तो दरिद्री होतो; यात संशय नाही.

Verse 91

धनुष्कोट्य वगाहेन यत्फलं लभते नरः । अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्ट्वापि बहुदक्षिणैः

धनुष्कोटीत अवगाहन (स्नान) केल्याने मनुष्याला जे फळ मिळते, ते बहुदक्षिणांसह अग्निष्टोमादी यज्ञ केले तरीही मिळत नाही.

Verse 92

न तत्फलमवाप्नोति सत्यंसत्यं वदाम्यहम् । धनुष्कोट्यभिधं तीर्थं सर्वतीर्थाधिकं विदुः

तो तसाच फल प्राप्त करीत नाही—सत्य, सत्य मी सांगतो. ‘धनुष्कोटी’ नावाचे हे तीर्थ सर्व तीर्थांपेक्षा श्रेष्ठ मानले जाते.

Verse 93

दशकोटिसहस्राणि संति तीर्थानि भूतले । तेषां सान्निध्यमस्त्यत्र धनुष्कोटौ द्विजोत्तमाः

पृथ्वीवर दशकोटी सहस्र तीर्थे आहेत; पण हे द्विजोत्तमांनो, त्या सर्वांचे सान्निध्य येथे धनुष्कोटीतच आहे.

Verse 94

अष्टौ वसव आदित्या रुद्राश्च मरुतस्तथा । साध्याश्च सह गन्धर्वाः सिद्धविद्याधरास्तथा

आठ वसु, आदित्य, रुद्र आणि तसेच मरुत; साध्य गंधर्वांसह, तसेच सिद्ध व विद्याधरही—

Verse 95

एते चान्ये च ये देवाः सान्निध्यं कुर्वते सदा । तीर्थेऽत्र धनुषः कोटौ नित्यमेव पितामहः

हे व इतर जे देव आहेत, ते येथे सदैव सान्निध्य करतात. या धनुष्कोटी तीर्थात पितामह ब्रह्मा नित्य विराजमान आहेत.

Verse 96

सन्निधत्ते शिवो विष्णुरुमा मा च सरस्वती । धनुष्कोटौ तपस्तप्त्वा देवाश्च ऋषयस्तथा

येथे शिव व विष्णू सान्निध्य करतात, उमा आणि सरस्वतीही. धनुष्कोटीत तप करून देव व ऋषीही येथे स्थित राहतात.

Verse 97

विपुलां सिद्धिमगमंस्तत्फलेन मुनीश्वराः । स्नायात्तत्र नरो यस्तु पितृदेवांश्च तर्पयेत्

त्या पवित्र कर्माच्या फळाने मुनीश्वरांनी विपुल सिद्धी प्राप्त केली. जो मनुष्य तेथे स्नान करून पितरांचे व देवांचे तर्पण करतो, तो त्या पुण्याचा भागी होतो.

Verse 98

सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते । अत्रैकं भोजयेद्विप्रं यो नरो भक्तिसंयुतः

सर्व पापांपासून मुक्त होऊन मनुष्य ब्रह्मलोकी गौरव पावतो. येथे भक्तियुक्त जो नर एका विप्रालाही भोजन घालतो, तो हे महान पुण्य मिळवतो.

Verse 99

इह लोके परत्रापि सोनंतसुखमश्नुते । शाकमूलफले वृत्तिं यो न वर्तयते नरः

या लोकी आणि परलोकीही तो अनंत सुख भोगतो—जो मनुष्य केवळ शाक, मूळ व फळांवरच उपजीविका ठेवत नाही (धर्मकर्माऐवजी अतितपाचाच आधार घेत नाही)।

Verse 100

स नरो धनुषःकोटौ स्नायात्त त्फलसिद्धये । अश्वमेधक्रतुं कर्तुं शक्तिर्यस्य न विद्यते

ज्याला अश्वमेध यज्ञ करण्याची शक्ती नाही, त्याने त्या फळसिद्धीसाठी धनुष्कोटी येथे स्नान करावे.

Verse 110

स्नात्वांते शिवरात्रौ च निराहारो जितेंद्रियः । कृत्वा जागरणं रात्रौ प्रतियामं विशेषतः

स्नान करून, शिवरात्रीच्या रात्री निराहार राहून व इंद्रिये जिंकून, रात्रभर जागरण करावे—विशेषतः प्रत्येक यामात अधिक काळजीपूर्वक.

Verse 120

तत्र स्नानं द्विजाः पुंसामर्द्धोदयमहोदये । मन्वाद्युक्तं विना सत्यं प्रायश्चित्तं हि पापिनाम्

हे द्विजांनो! अर्धोदय व महोदय अशा पुण्यकाळी तेथे केलेले स्नान, मन्वादी इत्यादी अतिरिक्त विधी नसले तरीही, पापी जनांस खरोखर प्रायश्चित्त ठरते.

Verse 130

सेतुमूलं धनुष्कोटिं गंधमादनमेव च । ऋणमोक्ष इति ख्यातं त्रिस्थानं देवनिर्मितम्

सेतुमूल, धनुष्कोटी आणि गंधमादन—ही देवांनी निर्मिलेली तीन स्थाने ‘ऋणमोक्ष’ म्हणून प्रसिद्ध आहेत; जी ऋण-बंधनातून मुक्ती देणारी पवित्र तीर्थत्रयी आहे.

Verse 133

एवं वः कथितं विप्रा धनुष्कोटेस्तु वैभवम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणां सर्वपापनिबर्हणम्

हे विप्रांनो! अशा रीतीने मी तुम्हाला धनुष्कोटीचे वैभव सांगितले—जे मनुष्यांना भुक्ती व मुक्ती देणारे आणि सर्व पापांचा नाश करणारे आहे.