Adhyaya 48
सूत ऋषींना एक तीर्थकेंद्रित धर्मकथा सांगतो. वेदज्ञ व कर्मनिष्ठ पाण्ड्यराज शंकर शिकारासाठी घनदाट, भयाण वनात जातो. तेथे शांत मुनिला पशू समजून तो वध करतो आणि पुढे मुनिपत्नीचाही वध होतो; त्यामुळे ब्रह्महत्या व स्त्रीहत्या अशी महापातके एकत्र जडतात. त्यांच्या पुत्राचा आक्रोश ऐकून जमलेले ऋषि त्याला धीर देतात—मृत्यूची अनिवार्यता, कर्मकारणभाव आणि उपनिषदांतील अद्वैत ब्रह्मतत्त्व सांगतात; तसेच व्यवहार्य कर्तव्येही ठरवून देतात: अस्थिसंचय, श्राद्धादि विधी, आणि रामसेतूजवळील रामनाथक्षेत्री अस्थींची स्थापना, ज्याने शुद्धी होते. जाङ्गल (शाकल्यपुत्र) सर्व विधी पूर्ण करतो आणि स्वप्नदर्शनात माता-पित्यांना विष्णुसदृश दिव्यरूपात पाहून त्यांची शुभगती जाणतो. यानंतर ऋषि राजाची निंदा करून आत्मदाह हे प्रायश्चित्त मानतात; राजा अग्निप्रवेशास सिद्ध होतो. तेव्हा एक अशरीरी वाणी त्याला थांबवून शास्त्रबद्ध पर्यायी प्रायश्चित्त सांगते—एक वर्ष त्रिकाळ नियमाने रामप्रस्थापित रामनाथलिंगाची सेवा: प्रदक्षिणा, साष्टांग नमस्कार, घृत-दूध-मधु यांनी नित्य अभिषेक, नैवेद्य व पायस, आणि तिळतेलाचा दीपपूजन. अशी सेवा महापातकांचाही नाश करते, तसेच या माहात्म्याचे श्रवण-पाठ शुद्धी व रामनाथप्राप्ती देतात, असे प्रतिपादन केले आहे. राजा हा नियम पाळून पापक्षय प्राप्त करतो व राज्य स्थिर करून समृद्धीने राज्य करतो.
Shlokas
Verse 1
श्रीसूत उवाच । रामनाथं समुद्दिश्य कथां पापविनाशिनीम् । प्रवक्ष्यामि मुनिश्रेष्ठाः शृणुध्वं सुसमाहिताः
श्रीसूत म्हणाले—रामनाथास उद्देशून मी पापनाशिनी कथा सांगणार आहे. हे मुनिश्रेष्ठांनो, तुम्ही सर्वांनी सुसमाहित होऊन ऐका।
Verse 2
पांड्यदेशाधिपो राजा पुरासीच्छंकराभिधः । ब्रह्मण्यः सत्यसंधश्च यायजूकश्च धार्मिकः
पूर्वी पांड्यदेशाचा अधिपती शंकर नावाचा राजा होता. तो ब्राह्मणभक्त, सत्यव्रती, यज्ञांचा आश्रयदाता आणि धर्मनिष्ठ होता.
Verse 3
वेदवेदांगतत्त्वज्ञः परसैन्यविदारणः । चतुरोऽप्याश्रमान्वर्णान्धर्मतः परिपालयन्
तो वेद-वेदांगांचा तत्त्वज्ञ, शत्रुसैन्याचा विदारक होता; आणि धर्मानुसार चारही आश्रम व वर्ण यांचे पालन-रक्षण करीत असे.
Verse 4
वैदिकाचारनिरतः पुराणस्मृतिपारगः । शिवविष्ण्वर्चको नित्यमन्यदैवतपूजकः
तो वैदिक आचारात रत, पुराण-स्मृतीत पारंगत होता; नित्य शिव-विष्णूची अर्चना करी आणि अन्य देवतांचीही श्रद्धेने पूजा करी.
Verse 5
महादानप्रदो नित्यं ब्राह्मणानां महात्मनाम् । मृगयार्थं ययौ धीमान्स कदाचित्तपोवनम्
तो महात्मा ब्राह्मणांना नित्य महादान देत असे. एकदा तो धीमान राजा मृगयेसाठी तपोवनाकडे गेला.
Verse 6
सिंहव्याघ्रेभमहिष क्रूरसत्वभयंकरम् । झिल्लिकाभीषणरवं सरीसृपसमाकुलम्
तो प्रदेश सिंह, वाघ, हत्ती व रानमहिषांनी अत्यंत भयाण होता; क्रूर सत्त्वांनी दहशत निर्माण केली होती, झिंगुरांच्या अशुभ किणकिणाटाने घुमत होता आणि सरपटणाऱ्या सरीसृपांनी भरलेला होता।
Verse 7
भीमश्वापदसंपूर्णं दावानलभयंकरम् । महारण्यं प्रविश्याथ शंकरो राजशेखरः
ते महाअरण्य भीषण हिंस्र पशूंनी भरलेले होते आणि दावानलाच्या भयानेही भयावह होते। तेव्हा राजांमध्ये शिरोमणी शंकर त्या विशाल वनात प्रविष्ट झाले।
Verse 8
अनेकसैनिकोपेत आखेटिकुलसंकुलः । पादुकागूढचरणो रक्तोष्णीषो हरिच्छदः
ते अनेक सैनिकांसह होते आणि आखेटकरी कुळांनी वेढलेले होते; पादुकांनी पाय झाकलेले, डोक्यावर लाल उष्णीष आणि अंगावर हिरवे वस्त्र होते।
Verse 9
बद्धगोधांगुलित्राणो धृतकोदण्डसायकः । कक्ष्याबद्धमहाखङ्गः श्वेताश्ववरमास्थितः
गोधाचर्माने बांधलेले बोटांचे रक्षक त्यांनी घातले होते, कोदंड व बाण धारण केले होते; कंबरेला महाखड्ग बांधलेला होता आणि ते श्रेष्ठ पांढऱ्या अश्वावर आरूढ होते।
Verse 10
सुवेषधारी सन्नद्धः पत्तिसंघसमावृतः । कांतारेषु च सर्वेषु पर्वतेषु गुहासु च
ते सुशोभित वेशातील, पूर्ण सन्नद्ध आणि पायदळाच्या संघाने वेढलेले होते; ते सर्व कांतारांत, पर्वतांवर आणि गुहांतही संचार करीत होते।
Verse 11
समुत्तीर्ण महास्रोता युवा सिंहपराक्रमः । विचचार बलैः साकं दरीषु मृगयन्मृगान्
महास्रोत ओलांडून तो तरुण, सिंहासारखा पराक्रमी, आपल्या सैन्यासह दऱ्यांत फिरत मृगांचा शिकार करू लागला।
Verse 12
बध्यतां वध्यतामेष याति वेगान्मृगो वने । एवं वदत्सु सैन्येषु स्वयमुत्प्लुत्य शंकरः
“पकडा! मारा! हा मृग वेगाने वनात पळतो आहे!”—असे सैन्य बोलत असतानाच शंकर स्वतः उडी मारून पुढे गेला।
Verse 13
मृगं हंति महाराजो विगाह्य विपिनस्थलीम् । सिंहान्वराहान्महिषान्कुञ्जराच्छरभांस्तथा
वनभूमीत शिरून महाराजाने मृग मारले; तसेच सिंह, वराह, महिष, गज आणि शरभ यांनाही घातले।
Verse 14
विनिघ्नन्स मृगानन्यान्वन्याञ्छंकरभूपतिः । कुत्रचिद्विपिनोद्देशे दरीमध्यनिवासिनम्
अशा रीतीने शंकर-भूपती इतर वन्य मृगांना मारत मारत, वनाच्या एका भागात दरीच्या मध्यभागी राहणारा एक जण पाहू लागला।
Verse 15
व्याघ्रचर्मधरं शांतं मुनिं नियतमानसम् । व्याघ्रबुद्ध्या जघानाशु शरेणानतपर्वणा
व्याघ्रचर्म परिधान केलेल्या, शांत व संयतचित्त मुनिला व्याघ्र समजून, न वाकलेल्या सांध्यांच्या बाणाने त्याने त्वरेने घाव घातला।
Verse 16
अतिवेगेन विप्रेंद्रास्तत्पत्नीं च ससायकः । निजघान पतिप्राणां निविष्टां पत्युरंतिके
हे विप्रश्रेष्ठा! अतिवेगाने त्या धनुर्धराने सशर होऊन ऋषीची पत्नीही ठार केली—जी पतिप्राणा, पतीच्या अगदी सान्निध्यात बसलेली होती।
Verse 17
विलोक्य मातापितरौ तत्पुत्रो निहतौ वने । रुरोद भृशदुःखार्तो विललाप च कातरः
वनात आई-वडील मारलेले पाहून त्यांचा पुत्र तीव्र दुःखाने व्याकुळ होऊन मोठ्याने रडला आणि कातर होऊन विलाप करू लागला।
Verse 18
भोस्तात मातर्मां हित्वा युवां यातौ क्व वाधुना । अहं कुत्र गमिष्यामि को वा मे शरणं भवेत्
‘अहो तात! अहो माता! मला सोडून तुम्ही दोघे आता कुठे गेलात? मी कुठे जाऊ, आणि माझे शरण कोण होईल?’
Verse 19
को मामध्यापयेद्वेदाञ्छास्त्रं वा पाठयेत्पितः । अंब मे भोजनं का वा दास्यते सोपदेशकम्
‘हे पिता! मला वेद कोण शिकवील, किंवा शास्त्रांचे पाठ कोण करील? आणि हे अंबे! उपदेशासह मला अन्न कोण देईल?’
Verse 20
आचाराञ्च्छिक्षयेत्को वा तात त्वयि मृतेऽधुना । अंब बालं प्रकुपितं का वा मामुपलाप येत्
‘हे तात! आता तुम्ही गेल्यावर मला सदाचार कोण शिकवील? आणि हे अंबे! मी बालक असून रागावलो तर मला प्रेमाने कोण समजावेल?’
Verse 21
युवां निरागसावद्य केन पापेन सायकैः । निहतौ वै तपोनिष्ठौ मत्प्राणौ मद्गुरू वने
तुम्ही दोघेही निरपराध, निर्दोष—कुठल्या पापामुळे बाणांनी मारले गेलात? तपोनिष्ठ, माझ्या प्राणांसारखे, माझे गुरू—त्या वनातच तुम्ही पडलात।
Verse 22
एवं तयोः सुतो विप्रा मुक्तकण्ठं रुरोद वै । अथ प्रलपितं श्रुत्वा शंकरो विपिने चरन्
अशा रीतीने, हे विप्रांनो, त्या दोघांचा पुत्र मोकळ्या कंठाने आक्रोश करून रडू लागला। तेव्हा वनात विचरणाऱ्या शंकरांनी त्याचा विलाप ऐकला।
Verse 23
तच्छब्दाभिमुखः सद्यः प्रययौ स दरीमुखम् । तत्रत्या मुनयोऽप्याशु समागच्छंस्तमाश्रमम्
त्या शब्दाकडे त्वरित वळून तो गुहेच्या तोंडाकडे धावला। तेथील मुनिसुद्धा लवकरच त्या आश्रमात एकत्र जमले।
Verse 24
ते दृष्ट्वा मुनयः सर्वे शरेण निहतं मुनिम् । तत्पत्नीं च हतां विप्रा राजानं च धनुर्धरम्
सर्व मुनींनी बाणाने मारलेला तो मुनि पाहिला; त्याची पत्नीही हत झालेली पाहिली; आणि धनुर्धर राजा देखील तेथे दिसला।
Verse 25
विलपंतं सुतं चापि विलोक्य भृशविह्वलाः । पुत्रमाश्वासयामासुर्मा रोदीरिति कातरम्
पुत्राला विलाप करताना पाहून मुनि फारच व्याकुळ झाले. त्यांनी त्या कातर बालकाला धीर देत म्हटले, ‘रडू नकोस, रडू नकोस।’
Verse 26
मुनय ऊचुः । आढ्ये वापि दरिद्रे वा मूर्खे वा पंडितेऽपि वा । पीने वाथ कृशे वापि समवर्ती परेतराट्
मुनी म्हणाले—धनवान असो वा दरिद्री, मूर्ख असो वा पंडित, स्थूल असो वा कृश—परेतांचा राजा यम सर्वांशी समानच वागतो।
Verse 27
वने वा नगरे ग्रामे पर्वते वा स्थलांतरे । मृत्योर्वशे प्रयातव्यं सर्वैरपि हि जंतुभिः
वन असो वा नगर, गाव असो वा पर्वत किंवा अन्य कोणतेही स्थान—सर्व प्राण्यांना मृत्यूच्या अधीन जावेच लागते।
Verse 28
वत्स नित्यं च गर्भस्थैर्जातैरपि च जंतुभिः । युवभिः स्थविरैः सर्वैर्यातव्यं यमपत्तनम्
वत्सा, गर्भस्थ असोत वा जन्मलेले, तरुण असोत वा वृद्ध—सर्वांनाच नित्य यमपुरीस जावे लागते।
Verse 29
वर्णिभिश्च गृहस्थैश्च वानप्रस्थैश्च भिक्षुभिः । काले प्राप्ते त्वयं देहस्त्यक्तव्यो द्विजपुत्रक
ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ व संन्यासी—सर्वांना, हे द्विजपुत्रा, काळ आला की हा देह त्यागावाच लागतो।
Verse 30
ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रैरपि च संकरैः । यातव्यं प्रेतनिलये द्विजपुत्र महामते
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र तसेच संकर वर्णीयही—हे महामती द्विजपुत्रा—प्रेतनिलयास अवश्य जातात।
Verse 31
देवाश्च मुनयो यक्षा गंधर्वोरगराक्षसाः । अन्ये च जंतवः सर्वे ब्रह्मविष्णुहरादयः
देव, मुनी, यक्ष, गंधर्व, नाग व राक्षस—तसेच इतर सर्व जीव; ब्रह्मा, विष्णू, हर (शिव) इत्यादीही।
Verse 32
सर्वे यास्यंति विलयं न त्वं शोचितुमर्हसि । अद्वयं सच्चिदानंदं यद्ब्रह्मोपनिषद्गतम्
सर्वजण शेवटी लयास जातील; म्हणून तू शोक करू नकोस। उपनिषदांत सांगितलेले ब्रह्म अद्वय—सत्, चित् आणि आनंदस्वरूप आहे।
Verse 33
न तस्य विलयो जन्म वर्धनं चापि सत्तम । मलभांडे नवद्वारे पूयासृक्छोणितालये
त्या (ब्रह्मा)ला न लय, न जन्म, न वाढ—हे सत्तम। पण हा देह मलभांड आहे; नऊ द्वारांचा, पूय-रक्त-शोणिताचा आलय।
Verse 34
देहेऽस्मिन्बुद्बुदाकारे कृमियूथसमाकुले । कामक्रोधभयद्रोहमोहमात्सर्यकारिणि
या देहात—जो बुडबुड्यासारखा क्षणभंगुर, कृमीसमूहांनी भरलेला, आणि काम, क्रोध, भय, द्रोह, मोह व मत्सर निर्माण करणारा आहे—
Verse 35
परदारपरक्षेत्रपरद्रव्यैकलोलुपे । हिंसासूयाशुचिव्याप्ते विष्ठामूत्रैकभाजने
जो परस्त्री, परक्षेत्र व परद्रव्य यांतच लोभी; हिंसा, असूया व अशुचिता यांनी व्यापलेला; आणि विष्ठा-मूत्राचा केवळ भांडाच—
Verse 36
यः कुर्याच्छोभनधियं स मूढः स च दुर्मतिः । बहुच्छिद्रघटाकारे देहेऽस्मिन्नशुचौ सदा
जो हा देह शोभनीय व प्रशंसनीय मानतो, तो खरोखर मूढ व दुर्मती आहे; हा देह अनेक छिद्रांच्या घड्यासारखा सदैव अशुचि आहे.
Verse 37
वायोरवस्थितिः किं स्यात्प्राणाख्यस्य चिरं द्विज । अतो मा कुरु शोकं त्वं जननीं पितरं प्रति
हे द्विजा! प्राण नावाच्या वायूची स्थिती किती काळ स्थिर राहील? म्हणून माता-पित्यांविषयी तू शोक करू नकोस.
Verse 38
तौ स्वकर्मवशाद्यातौ गृहं त्यक्त्वा त्विदं क्वचित् । तव कर्मवशात्त्वं च तिष्ठस्यस्मिन्महीतले
ते दोघेही स्वकर्माच्या वशाने घर सोडून कुठेतरी गेले; आणि तूही तुझ्या कर्मवशाने या भूमीतलावर राहिलास.
Verse 39
यदा कर्मक्षयस्ते स्यात्तदा त्वं च मरिष्यसि । मरिष्यमाणप्रेतो हि मृतप्रेतस्य शोचति
जेव्हा तुझे कर्मक्षय होईल, तेव्हा तूही मरेल; जो स्वतः मरावयाचा आहे, तोच तर मृत प्रेतासाठी शोक करतो.
Verse 40
यस्मिन्काले समुत्पन्नौ तव माता पिता तथा । न तस्मिंस्त्वं समुत्पन्नस्ततो भिन्ना गतिर्हि वः
ज्या काळी तुझी माता व पिता जन्मले, त्या काळी तू जन्मला नव्हतास; म्हणून तुमची गती (भाग्यमार्ग) निश्चयच भिन्न आहे.
Verse 41
यदि तुल्या गतिस्ते स्यात्ताभ्यां सह महामते । तर्हि त्वयापि यातव्यं मृतौ यत्र हि तौ गतौ
हे महामते, जर तुझी गती खरोखरच त्यांच्यासारखी असती, तर मृत्युकाळी तुलाही जिथे ते गेले तिथेच जावे लागले असते।
Verse 42
मृतानां बांधवा ये तु मुंचंत्यश्रूणि भूतले । पिबंत्यश्रूणि तान्यद्धा मृताः प्रेताः परत्र वै
मृतांच्या जे नातेवाईक भूमीवर अश्रू ढाळतात, तेच अश्रू परलोकी गेलेले प्रेत खरोखरच पितात।
Verse 43
अतः शोकं परित्यज्य धृतिं कृत्वा समाहितः । अनयोः प्रेतकार्याणि कुरु त्वं वैदिकानि तु
म्हणून शोक सोडून, धैर्य धरून, मन स्थिर करून—या दोघांसाठी वैदिक प्रेतकार्ये (श्राद्धादी) तू कर।
Verse 44
शरघातान्मृतावेतौ यस्मात्ते जननी पिता । अतस्तद्दोषशांत्यर्थमस्थीन्यादाय वै तयोः
कारण तुझे माता-पिता बाणांच्या घावाने मृत झाले आहेत; म्हणून त्या (अशा मृत्यूशी संबंधित) दोषशांतीसाठी त्यांची अस्थी उचलून घे।
Verse 45
रामनाथशिवक्षेत्रे रामसेतौ विमुक्तिदे । स्थापयस्व तथा श्राद्धं सपिंडीकरणादिकम्
रामनाथाच्या शिवक्षेत्री, मुक्तिदायक रामसेतूवर, सपिंडीकरण इत्यादींसह श्राद्ध विधिपूर्वक स्थापन करून कर।
Verse 46
तत्रैव कुरु शुद्ध्यर्थं तयोर्बाह्मणपुत्रक । तेन दुर्मृत्युदोषस्य शांतिर्भवति नान्यथा
त्याच ठिकाणी, हे ब्राह्मणपुत्रा, त्या दोघांच्या शुद्धीसाठी विधिपूर्वक शुद्धिकर्म कर. त्यानेच दुर्मृत्यु-दोषाची शांती होते; अन्यथा नाही.
Verse 47
श्रीसूत उवाच । एवमुक्तः स मुनिभिः शाकल्यस्य सुतो द्विजाः । जांगलाख्यस्तयोः सर्वं पितृमेधं चकार वै
श्रीसूत म्हणाले—हे द्विजांनो, मुनिंनी असे सांगितल्यावर शाकल्याचा पुत्र जांगल याने त्या दोघांसाठी संपूर्ण पितृमेध (पितृकर्म) विधिपूर्वक केला.
Verse 48
अन्येद्युरस्थीन्यादाय हालास्यं प्रययौ च सः । तस्माद्रामेश्वरं सद्यो गत्वाऽयं जांगलो द्विजः
दुसऱ्या दिवशी तो अस्थी घेऊन हालास्य (मदुरै) कडे निघाला. तेथून हा द्विज जांगल त्वरित रामेश्वरास गेला.
Verse 49
मुनिप्रोक्तप्रकारेण तस्मिन्रामेश्वरस्थले । निधाय पित्रोरस्थीनि श्राद्धादीन्यकरोत्तथा
रामेश्वराच्या त्या पवित्र स्थळी, मुनिंनी सांगितलेल्या प्रकारे, त्याने आई-वडिलांची अस्थी ठेवून श्राद्धादी कर्मे यथाविधी केली.
Verse 51
आब्दिकांते दिने विप्रो रात्रौ स्वप्ने विलोक्य तु । स्वमातरं च पितरं शंखचक्रगदाधरौ
आब्दिक कर्माच्या समाप्तीच्या दिवशी, त्या ब्राह्मणाने रात्री स्वप्नात आपल्या माता-पित्यांना शंख-चक्र-गदा धारण केलेले पाहिले.
Verse 52
गरुडोपरि संविष्टौ पद्ममालाविभूषितौ । शोभितौ तुलसीदाम्ना स्फुरन्मकरकुंडलौ
ते गरुडावर विराजमान, पद्ममाळांनी विभूषित, तुळशीदामांनी शोभित, आणि स्फुरणाऱ्या मकरकुंडलांनी युक्त असे दिसत होते।
Verse 53
कौस्तुभालंकृतोरस्कौ पीतांबरविराजितौ । एवं दृष्ट्वा मुनिसुतो जांगलः सुप्रसन्नधीः
त्यांचे उर कौस्तुभमणीने अलंकृत होते आणि ते पीतांबरात तेजस्वी दिसत होते। असे पाहून मुनिपुत्र जांगल अत्यंत प्रसन्नबुद्धी झाला।
Verse 54
स्वाश्रमं पुनरागत्य सुखेन न्यवसद्द्विजाः । स्वप्नदृष्टं च वृत्तांतं मातापित्रोः स जांगलः
तो द्विज पुन्हा आपल्या आश्रमात येऊन सुखाने राहू लागला. आणि जांगलाने स्वप्नात माता-पित्याविषयी पाहिलेला वृत्तांत मनात चिंतन केला।
Verse 55
तेभ्यो न्यवेदयत्सर्वं ब्राह्मणेभ्योऽतिहर्षितः । श्रुत्वा ते मुनयो वृत्तमासन्संप्रीतमानसाः
अतिशय आनंदित होऊन त्याने त्या ब्राह्मणांना सर्व काही सांगितले. तो वृत्तांत ऐकून ते मुनि अंतःकरणी संतुष्ट व प्रसन्न झाले।
Verse 56
अथ राजानमालोक्य सर्वे तेऽपि महर्षयः । अवदन्कुपिता विप्राः शपंतः शंकरं नृपम्
यानंतर राजाला पाहून ते सर्व महर्षि—क्रुद्ध झालेले विप्र—राजा शंकराला शाप देत बोलू लागले।
Verse 57
पांड्यभूप महामूर्ख क्रौर्याद्ब्राह्मणघातक । स्त्रीहत्या ब्रह्महत्या च कृता यस्मात्त्वयाधुना
हे महामूर्ख पांड्य राजा! क्रूरतेमुळे तू ब्राह्मणघातक झाला आहेस. कारण आता तू स्त्रीहत्या आणि ब्रह्महत्या ही दोन्ही पापे केली आहेस,
Verse 58
अतः शरीरसंत्यागं कुरु त्वं हव्यवाहने । नोचेत्तव न शुद्धिः स्यात्प्रायश्चित्तशतैरपि
म्हणून तू अग्नीमध्ये देहत्याग कर. अन्यथा शेकडो प्रायश्चित्त करूनही तुझी शुद्धी होणार नाही.
Verse 59
त्वत्संभाषणमात्रेण ब्रह्महत्यायुतं भवेत् । अस्मत्सकाशाद्गच्छ त्वं पांड्यानां कुलपांसन
तुझ्याशी केवळ संभाषण केल्यानेच ब्रह्महत्येचे पातक लागते. हे पांड्य कुळाला कलंक लावणाऱ्या, आमच्या सान्निध्यातून चालता हो.
Verse 60
इत्युक्तो मुनिभिः पांड्यः शंकरो द्विजपुंगवाः । तथास्तु देहसंत्यागं करिष्ये हव्यवाहने
मुनींनी असे सांगितल्यावर, पांड्य राजा शंकराने त्या द्विजश्रेष्ठांना म्हटले: 'तथास्तु. मी अग्नीमध्ये देहत्याग करेन.'
Verse 61
ब्रह्महत्याविशुद्ध्यर्थं भवतां सन्निधावहम् । अनुग्रहं मे कुर्वंतु भवंतो मुनिसत्तमाः
ब्रह्महत्येच्या शुद्धीसाठी मी आपल्या सान्निध्यात आलो आहे. हे मुनिश्रेष्ठहो! आपण माझ्यावर कृपा करावी.
Verse 62
तथा शरीर संत्यागात्पातकं मे लयं व्रजेत् । एवमुक्त्वा मुनीन्सर्वाञ्च्छंकरः पांड्यभूपतिः
“अशा रीतीने देहत्याग केल्याने माझे पाप लयास जावो.” असे म्हणून पांड्यभूपती शंकराने सर्व मुनींना संबोधिले.
Verse 63
स्वान्मंत्रिणः समाहूय बभाषे वचनं त्विदम् । भो मंत्रिणो ब्रह्महत्या मयाऽकार्यविचारतः
स्वतःच्या मंत्र्यांना बोलावून तो म्हणाला— “हे मंत्र्यांनो, अकार्याचा विचार न केल्यामुळे माझ्याकडून ब्रह्महत्या घडली आहे.”
Verse 64
स्त्रीहत्या च तथा क्रूरा महानरकदायिनी । एतत्पातकशुद्ध्यर्थं मुनीनां वचनादहम्
“आणि स्त्रीहत्या देखील—अत्यंत क्रूर—महान नरक देणारी आहे. या पातकांच्या शुद्धीसाठी मुनींच्या वचनानुसार मी…”
Verse 65
प्रदीप्ते ऽग्नौ महाज्वाले परित्यक्ष्ये कलेवरम् । काष्ठान्यानयत क्षिप्रं तैरग्निश्च समिध्यताम्
“महाज्वाळांनी प्रज्वलित अग्नीत मी हे कलेवर त्यागीन. लवकर लाकडे आणा आणि त्याने अग्नी उत्तम रीतीने प्रज्वलित करा.”
Verse 66
मम पुत्रं च सुरुचिं राज्ये स्थापयताचिरात् । मा शोकं कुरुतामात्या दैवतं दुरतिक्रमम्
“आणि माझा पुत्र सुरुचि यास विलंब न करता राज्यावर स्थापा. हे अमात्यांनो, शोक करू नका; दैव दुस्तर आहे.”
Verse 67
इतीरिता नृपतिना मंत्रिणो रुरुदुस्तदा । पांड्यनाथ महाराज रिपूणामपि वत्सल
राजाने असे बोलताच त्या क्षणी मंत्री रडू लागले. पांड्यनाथ महाराज शत्रूंवरही वात्सल्य ठेवणारे होते.
Verse 68
वयं हि भवता नित्यं पुत्रवत्परिपालिताः । त्वां विना न प्रवेक्ष्याम पुरीं देवपुरोपमाम्
आपण आम्हांला नेहमी पुत्रासारखे सांभाळले आहे. आपल्याविना आम्ही देवपुरीसारख्या त्या नगरीत प्रवेश करणार नाही.
Verse 69
हव्यवाहं प्रवेक्ष्यामो महा काष्ठसमेधितम् । तेषां प्रलपितं श्रुत्वा पांड्य शंकरभूपतिः । प्रोवाच मंत्रिणः सर्वान्वचनं सांत्वपूर्वकम्
‘मोठमोठ्या लाकडांच्या राशींनी पेटवलेल्या अग्नीत आम्ही प्रवेश करू.’ त्यांचा विलाप ऐकून पांड्यराज शंकराने सर्व मंत्र्यांना सांत्वनपर वचन सांगितले.
Verse 70
शंकर उवाच । किं करिष्यथ भोऽमात्या महापातकिना मया
शंकर म्हणाला—हे अमात्यहो, मी महापातकी असताना माझ्याबरोबर तुम्ही काय करणार?
Verse 71
सिंहासनं समारुह्य न कर्तुं युज्यते बत । चतुरर्णवपर्यंतधरापालनमंजसा
अरेरे! माझ्यासाठी सिंहासनावर आरूढ होऊन चार समुद्रांनी वेढलेल्या पृथ्वीचे सहज पालन-शासन करणे योग्य नाही.
Verse 72
मत्पुत्रं सुरुचिं शीघ्रमतः स्थापयतासने । काष्ठान्यानयत क्षिप्रं प्रवेष्टुं हव्यवाहनम्
म्हणून माझ्या पुत्र सुरुचीला त्वरित सिंहासनावर बसवा। लगेच लाकूड आणा—मी हव्यवाहन अग्नीत प्रवेश करीत आहे।
Verse 73
मम मंत्रिवरा यूयं विलंबं त्यजताधुना । इत्युक्ता मंत्रिणः काष्ठं समानिन्युः क्षणेन ते
तुम्ही माझे श्रेष्ठ मंत्री आहात—आता विलंब सोडा. असे सांगितल्यावर त्या मंत्र्यांनी क्षणात लाकूड आणले.
Verse 74
अग्निं प्रज्वलितं काष्ठैर्दृष्ट्वा शंकरभूपतिः । स्नात्वाचम्य विशुद्धात्मा मुनीनां संनिधौ तदा
लाकडांनी प्रज्वलित झालेली अग्नी पाहून राजा शंकराने स्नान करून आचमन केले; शुद्धचित्त होऊन तो तेव्हा मुनींच्या सान्निध्यात उभा राहिला.
Verse 75
अग्निं प्रदक्षिणीकृत्य तान्मुनीनपि सत्वरम् । अग्निं मुनीन्नमस्कृत्य ध्यात्वा देवमुमापतिम्
अग्नीची प्रदक्षिणा करून आणि त्या मुनींचीही त्वरित प्रदक्षिणा करून, त्याने अग्नीला व मुनींना नमस्कार केला; मग देव उमापतीचे ध्यान केले.
Verse 76
अग्नौ पतितुमारेभे धैर्यमालंब्य भूपतिः । तस्मिन्नवसरे विप्रा मुनीनामपि शृण्वताम्
धैर्य धरून राजा अग्नीत पडण्यास आरंभ करू लागला. त्याच वेळी, हे विप्रहो—मुनीही ऐकत असताना—
Verse 77
अशरीरा समुदभूद्वाणी भैरवनादिनी । भोः शंकर महीपाल मानलं प्रविशाधुना
तेव्हा भैरवनादासारखी घुमणारी एक अशरीरी वाणी उद्भवली— “हे शंकर, हे महीपाल! आत्ताच मानलात प्रवेश कर।”
Verse 78
ब्रह्महत्यानिमित्तं ते भयं मा भून्महामते । तवोपदेशं वक्ष्यामि रहस्यं वेदसंमितम्
“हे महामते! ब्रह्महत्येच्या कारणाने तुला भय होऊ नये. मी तुला वेदसंमत असे एक गुप्त उपदेश सांगतो।”
Verse 79
शृणुष्वावहितो राजन्मदुक्तं क्रियतां त्वया । दक्षिणांबुनिधेस्तीरे गंधमादनपर्वते
“हे राजन्! सावध होऊन ऐक आणि माझ्या सांगण्याप्रमाणे कर— दक्षिण समुद्राच्या तीरावर, गंधमादन पर्वतावर…”
Verse 80
रामसेतौ महापुण्ये महापातकनाशने । रामप्रतिष्ठितं लिगं रामनाथं महेश्वरम्
“रामसेतूवर— जो महापुण्यदायी व महापातकनाशक आहे— रामाने प्रतिष्ठित केलेले लिंग आहे; तो महेश्वर ‘रामनाथ’।”
Verse 81
सेवस्व वर्षमेकं त्वं त्रिकालं भक्तिपूर्वकम् । प्रदक्षिणप्रक्रमणं नमस्कारं च वै कुरु
“एक वर्ष त्या प्रभूची सेवा कर— दिवसातून तिन्ही काळ भक्तिपूर्वक. प्रदक्षिणा कर आणि साष्टांग नमस्कारही कर।”
Verse 82
महाभिषेकः क्रियतां रामनाथस्य वै त्वया । नैवेद्यं विविधं राजन्क्रियतां च दिनेदिने
हे राजन्, तू रामनाथाचा महाभिषेक कर; आणि दिवसेंदिवस नित्य विविध नैवेद्य अर्पण कर।
Verse 83
चन्दनागरुकर्पूरै रामलिंगं प्रपूजय । भारद्वयेन गव्येन ह्याज्येन त्वभिषेचय
चंदन, अगरु व कापूर यांनी रामलिंगाची उत्तम पूजा कर; आणि गव्य तुपाच्या दोन भारांनी अभिषेक कर।
Verse 84
प्रत्यहं च गवां क्षीरैर्द्विभारपरिसंमितैः । मधुद्रोणेन तल्लिंगं प्रत्यहं स्नापय प्रभोः
आणि प्रतिदिन प्रभूच्या त्या लिंगास गाईच्या दुधाचे दोन भार व मधाचा एक द्रोण याने स्नान घाल।
Verse 85
प्रत्यहं पायसान्नेन नैवेद्यं कुरु भूपते । प्रत्यहं तिलतैलेन दीपाराधनमाचर
हे भूपते, प्रतिदिन पायसान्नाचे नैवेद्य कर; आणि प्रतिदिन तिळतेलाने दीपाराधना कर।
Verse 86
एतेन तव राजेंद्र रामनाथस्य शूलिनः । स्त्रीहत्य्रा ब्रह्महत्या च तत्क्षणादेव नश्यतः
हे राजेंद्र, शूलधारी रामनाथाच्या या अनुष्ठानाने तुझी स्त्रीहत्या व ब्रह्महत्या ही पापे तत्क्षणी नष्ट होतात।
Verse 87
दर्शनाद्रामनाथस्य भ्रूणहत्याशतानि च । अयुतं ब्रह्महत्यानां सुरापानायुतं तथा
रामनाथाचे केवळ दर्शन झाले तरी भ्रूणहत्येची शेकडो पापे नष्ट होतात; तसेच ब्रह्महत्येची दहा हजार व सुरापानाचीही दहा हजार पापे नाहीशी होतात।
Verse 88
स्वर्णस्तेयायुतं राजन्गुरुस्त्रीगमनायुतम् । एतत्संसर्गदोषाश्च विनश्यंति क्षणाद्विभो
हे राजन्, सुवर्णचोरीची दहा हजार पापे आणि गुरुपत्नीगमनाची दहा हजार पापे—तसेच त्या संसर्गातून उत्पन्न दोष—हे विभो, क्षणात नष्ट होतात।
Verse 89
महापातकतुल्यानि यानि पापानि संति वै । तानि सर्वाणि नश्यंति रामनाथस्य सेवया
महापातकांस तुल्य अशी जी पापे आहेत, ती सर्व रामनाथाच्या सेवेमुळे नष्ट होतात।
Verse 90
महती रामनाथस्य सेवा लभ्येत चेन्नृणाम् । किं गंगया च गयया प्रयागेणाध्वरेण वा
जर मनुष्यांना रामनाथाची महान सेवा लाभली, तर मग गंगा, गया, प्रयाग किंवा यज्ञकर्म यांची काय गरज उरते?
Verse 91
तद्गच्छ रामसेतुं त्वं रामनाथं भजानिशम् । विलंबं मा कुरु विभो गमने च त्वरां कुरु
म्हणून तू रामसेतूस जा आणि रामनाथाचे रात्रंदिवस भजन कर. हे विभो, विलंब करू नकोस; जाण्यात त्वरा कर.
Verse 92
इत्युक्त्वा विररामाथ सापि वागशरीरिणी । तच्छ्रुत्वा मुनयः सर्वे त्वरयंति स्म भूपतिम्
असे बोलून ती अशरीरी वाणी मग शांत झाली। ते ऐकून सर्व मुनींनी राजाला शीघ्र करण्यास प्रवृत्त केले.
Verse 93
गच्छ शीघं महाराज रामसेतुं विमुक्तिदम् । रामनाथस्य माहात्म्यमज्ञात्वास्माभिरीरितम्
हे महाराज, मुक्तिदायक रामसेतूस तू शीघ्र जा. रामनाथाचे माहात्म्य आम्ही पूर्णपणे न जाणताही सांगितले आहे.
Verse 94
देहत्यागं कुरुष्वेति वह्नौ प्रज्वलितेऽधुना । अनुज्ञातो मुनिवरैरिति राजा स शंकरः
“आता प्रज्वलित अग्नीत देहत्याग कर” अशी आज्ञा श्रेष्ठ मुनींनी दिली; तेव्हा शंकर नावाचा राजा तत्पर झाला.
Verse 95
चतुरंगबलं पुर्यां प्रापयित्वा त्वरान्वितः । नमस्कृत्य मुनीन्सर्वान्प्रहृष्टेनांतरात्मना
त्वरेने चतुरंग सेना नगरीत पोहोचवून, सर्व मुनींना नमस्कार करून, तो अंतःकरणी हर्षित होऊन पुढे निघाला.
Verse 96
वृतः कतिपयैः सैन्यैः समादाय धनं बहु । रामनाथस्य सेवार्थमयासीद्गंधमादनम्
काही सैन्य घेऊन, पुष्कळ धन सोबत घेत, रामनाथाच्या सेवेकरिता तो गंधमादनाकडे निघाला.
Verse 97
उवास वर्षमेकं च रामसेतौ विशुद्धिदे । एकभुक्तो जितक्रोधो विजितेंद्रियसंचयः
तो शुद्धिदाता रामसेतूवर पूर्ण एक वर्ष राहिला। दिवसातून एकदा भोजन करणारा, क्रोध जिंकून व इंद्रियसमूह संयमित करून तो नियमबद्ध भक्तीत स्थित राहिला।
Verse 98
त्रिसंध्यं रामनाथं च सेवमानः सभक्तिकम् । प्रददौ रामनाथाय दशभारं धनं मुदा
दिवसाच्या तिन्ही संध्याकाळी तो भक्तिभावाने रामनाथाची सेवा करी. आणि आनंदाने रामनाथाला दहा भार परिमाणाचे धन अर्पण केले।
Verse 99
प्रत्यहं रामनाथस्य महापूजामकारयत् । अकरोच्च धनुष्कोटौ प्रत्यहं भक्तिपूर्वकम्
तो दररोज रामनाथाची महापूजा करवित असे. आणि धनुष्कोटी येथेही तो प्रतिदिन भक्तिपूर्वक पूजनकर्म करीत असे।
Verse 100
स्नानं प्रतिदिनं चान्नं ब्राह्मणेभ्य ददौ मुदा । अशरीरावचःप्रोक्तमखिलं पूजनं तथा
तो प्रतिदिन स्नान करी आणि आनंदाने ब्राह्मणांना अन्नदान करी. तसेच अशरीरी वाणीने सांगितल्याप्रमाणे संपूर्ण पूजनही करीत असे।
Verse 110
भूयोभूयो नमस्यामि पातकं मे विनश्यतु । भक्त्यैवं स्तुवतस्तस्य रामनाथं महेश्वरम्
मी पुन्हा पुन्हा नमस्कार करतो; माझे पाप नष्ट होवो. अशा प्रकारे तो भक्तिभावाने महेश्वर रामनाथाची स्तुती करीत राहिला।
Verse 120
नाशयाम्यहमेतेषां महापातकसंचयम् । प्रीतोऽहं तव भक्त्या च स्तोत्रेण मनुजेश्वर
हे मनुजेश्वरा! मी यांचा महापातकांचा संचित समूह नष्ट करीन. तुझ्या भक्तीने व स्तोत्राने मी प्रसन्न झालो आहे.
Verse 130
पुत्रदारयुतो राजा प्राप्य राज्यमकण्टकम् । मंत्रिभिः सहितो विप्रा ररक्ष पृथिवीं चिरम्
हे विप्रहो! पुत्र व पत्नी सहित राजाने निष्कंटक राज्य प्राप्त केले; आणि मंत्र्यांसह त्याने दीर्घकाळ पृथ्वीचे रक्षण केले.
Verse 133
शृण्वन्पठन्वा मनुजस्त्विममध्यायमादरात् । सर्वपापविनिर्मुक्तो रामनाथं समश्नुते
जो मनुष्य आदराने हा अध्याय ऐकतो किंवा पठण करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन रामनाथाचे सान्निध्य प्राप्त करतो.