Adhyaya 29
अध्यायाच्या आरंभी सूत सांगतात की नियमशील यात्रेकरूने प्रथम मुक्तिदायक तीर्थात स्नान करून नंतर ‘सर्वतीर्थ’ या परम पुण्यस्थानी जावे. येथे स्नान केवळ महापापांचाही नाश करणारे आहे; स्नान करणाऱ्यापुढे पाप जणू थरथर कापतात. दीर्घ वेदपठण, महायज्ञ, देवपूजा, पवित्र तिथींवरील उपवास आणि मंत्रजप यांद्वारे जे फळ मिळते, ते येथे एका निमज्जनाने प्राप्त होते असे वर्णन आहे. ऋषी विचारतात—या स्थळाला ‘सर्वतीर्थ’ हे नाव कसे मिळाले? सूत भृगुवंशी तपस्वी सुचरिता यांची कथा सांगतात—ते अंध, वृद्ध आणि सर्वदेशीय तीर्थयात्रेस असमर्थ होते. म्हणून त्यांनी दक्षिण समुद्राजवळील गंधमादन पर्वतावर शिवाची कठोर तपश्चर्या केली—त्रिकाल पूजा, अतिथिसत्कार, ऋतुतप, भस्मधारण, रुद्राक्षधारण आणि दीर्घ संयम. शिव प्रसन्न होऊन प्रकट झाले, त्यांना दृष्टी दिली आणि वर मागण्यास सांगितले. सुचरितांनी वर मागितला की प्रवास न करता सर्व तीर्थस्नानाचे फळ मिळावे. शिव म्हणाले—रामसेतूने पावन झालेल्या त्या स्थानी मी सर्व तीर्थांचे आवाहन करीन; म्हणून ते ‘सर्वतीर्थ’ व ‘मानसतीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध होईल आणि भोग व मोक्ष दोन्ही देईल. सुचरितांनी स्नान करताच तरुणत्व प्राप्त केले; तेथेच राहून शिवस्मरणपूर्वक नियमित स्नान करावे व दूरची यात्रे टाळावीत असा उपदेश मिळाला. अखेरीस ते शिवप्राप्त झाले; या आख्यानाचे वाचन-श्रवण पापक्षय करते अशी फलश्रुती आहे।
Shlokas
Verse 1
श्रीसूत उवाच । स्नात्वा साध्यामृते तीर्थे नृपशापविमोक्षणे । सर्वतीर्थं ततो गच्छेन्मनुजो नियमान्वितः
श्रीसूत म्हणाले—राजशापातून मुक्ती देणाऱ्या साध्यामृत तीर्थात स्नान करून, नियमपालन करणाऱ्या मनुष्याने नंतर सर्वतीर्थाकडे जावे.
Verse 2
सर्वतीर्थं महापुण्यं महापातकनाशनम् । महापातकयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः
सर्वतीर्थ हे अत्यंत महापुण्यकारक व महापातकनाशक आहे. कोणी महापातकयुक्त असो वा सर्व प्रकारच्या पापांनी ग्रस्त असो—
Verse 3
शुद्ध्येत तत्क्षणादेव सवर्तीर्थनिमज्जनात् । तावत्सर्वाणि पापानि देहे तिष्ठंति सुव्रताः
सर्वतीर्थात निमज्जन केल्याने तो तत्क्षणी शुद्ध होतो. तोपर्यंत, हे सुव्रतांनो, सर्व पापे देहातच वास करीत असतात.
Verse 4
स्नानार्थं सर्वतीर्थेऽस्मिन्दृष्ट्वा यांतं द्विजा नरम्
हे द्विजांनो! या सर्वतीर्थात स्नानासाठी येणारा मनुष्य पाहून—
Verse 5
वेपंते सर्वपापानि नाशोऽस्माकं भवेदिति । गर्भवासादिदुःखानि तावद्याति नरो भुवि
सर्व पापे थरथर कापतात—“आता आमचा नाश होईल!” तोपर्यंत मनुष्य या भुवनी गर्भवासादी दुःखे भोगीत राहतो.
Verse 6
न स्नायात्सर्वतीर्थेऽस्मिन्यावद्ब्राह्मणपुंगवाः । अनुष्ठितैर्महायागैस्तथा तीर्थनिषेवणैः
हे ब्राह्मणपुंगवांनो! विधिपूर्वक महायागांचे अनुष्ठान व अन्य तीर्थांचे यथोचित सेवन करून शिस्तबद्ध झाल्याशिवाय या सर्वतीर्थात स्नान करू नये.
Verse 7
गायत्र्यादिमहामंत्रजपैर्नियमपूर्वकम् । चतुर्णामपि वेदानामावृत्त्या शतसंख्यया
नियमपूर्वक गायत्रीआदि महामंत्रांचा जप करून आणि चारही वेदांचे शंभर वेळा आवर्तन केल्याने जे पुण्य मिळते, तद्वत् फल येथे सांगितले आहे।
Verse 8
शिवविष्ण्वादिदेवानां पूजया भक्ति पूर्वकम् । एकादश्यादितिथिषु तथैवानशनेन च । यत्फलं लभते मर्त्यस्तल्लभेदत्र मज्जनात्
शिव-विष्णू आदी देवांची भक्तिपूर्वक पूजा केल्याने आणि एकादशी आदी तिथींना उपवास केल्याने मनुष्याला जे फळ मिळते, तेच फळ येथे मज्जन-स्नानाने मिळते।
Verse 9
ऋषय ऊचुः । सर्वतीर्थमिति ख्यातिः सूतास्य कथमागता । ब्रूह्यस्माकमिदं पुण्यं विस्तराच्छृण्वतां मुने
ऋषी म्हणाले—हे सूत! हे स्थान ‘सर्वतीर्थ’ म्हणून कसे प्रसिद्ध झाले? हे मुने, आम्ही ऐकत आहोत; या पुण्याचे वर्णन विस्ताराने करा।
Verse 10
श्रीसूत उवाच । पुरा सुचरितोनाम मुनिर्नियमसंयुतः
श्री सूत म्हणाले—पूर्वी ‘सुचरित’ नावाचा एक मुनि होता, जो कठोर नियम-पालनाने युक्त होता।
Verse 11
भृगुवंशसमुद्भूतो जात्यंधो जरयातुरः । अशक्तस्तीर्थयात्रायां नेत्राभावेन स द्विजाः
तो भृगुवंशात उत्पन्न, जन्मांध व जरेने पीडित होता; हे द्विजांनो, नेत्राभावामुळे तो तीर्थयात्रेस असमर्थ होता।
Verse 12
सर्वेषामेव तीर्थानां स्नातुकामो महामु निः । दक्षिणांबुनिधौ पुण्यं गंधमादनपर्वतम्
सर्व तीर्थांत स्नान करण्याची इच्छा धरून तो महामुनी दक्षिण समुद्रतटावरील पुण्य गंधमादन पर्वताकडे गेला।
Verse 13
गत्वा शंकरमुद्दिश्य तपस्तेपे सुदुष्करम् । त्रिकालमर्चयञ्छंभुमुपवासी जितेंद्रियः
तेथे जाऊन मनात शंकराचे स्मरण ठेवून त्याने अत्यंत दुष्कर तप केले—त्रिकाळ शंभूची अर्चना, उपवास आणि इंद्रियनिग्रह करून।
Verse 14
तथा त्रिषवणस्नानात्तथैवातिथिपूजकः । शिशिरे जलमध्यस्थो ग्रीष्मे पंचाग्निमध्यगः
तो त्रिषवण स्नान करी आणि अतिथीपूजनही करी। हिवाळ्यात पाण्यात उभा राही, उन्हाळ्यात पंचाग्नीच्या मध्यभागी उभा राही।
Verse 15
वर्षास्वासारसहन अब्भक्षो वायुभोजनः । उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च भस्मना धारयन्सदा
पावसाळ्यात तो मुसळधार पावसाचा त्रास सहन करी; जलाहार व जणू वायुभोजन करी. तो सदैव भस्मोद्धूलन करून त्रिपुंड्र धारण करी।
Verse 16
जाबालोपनिषद्रीत्या तथा रुद्राक्षधारकः । एवमुग्रं तपश्चक्रे दशसंवत्सरं द्विजः
जाबाल उपनिषदातील विधीनुसार तो रुद्राक्षही धारण करी. अशा प्रकारे त्या द्विजाने दहा वर्षे उग्र तप केले।
Verse 17
तपसा तस्य संतुष्टः शंकरश्चंद्रशेखरः । प्रादुरासीन्मुनेस्तस्य द्विजाः सुचरितस्य वै
त्याच्या तपश्चर्येने संतुष्ट होऊन शंकर—चंद्रशेखर—हे द्विजांनो, सदाचारी सुचरित मुनीसमोर प्रकट झाले.
Verse 18
समारुह्य महोक्षाणं भूतवृंदनिषेवितः । गिरिजार्ध वपुः शूली सूर्यकोटिसमप्रभः
महावृषभावर आरूढ होऊन, भूतगणांनी सेवित, त्रिशूलधारी—गिरिजेचे अर्धवपु धारण करणारे—प्रभू कोट्यवधी सूर्यांसारखे तेजस्वी दिसले.
Verse 19
स्वभासा भासयन्सर्वा दिशो वितिमिरास्तदा । भस्मपांडुरसर्वांगो जटामंडलमंडितः
स्वतःच्या तेजाने त्यांनी सर्व दिशा उजळवल्या; तेव्हा त्या तमोरहित झाल्या. पवित्र भस्माने त्यांचे सर्वांग धवल होते आणि जटामंडलाने ते शोभत होते.
Verse 20
अनंता दिमहानागविभूषणविभूषितः । प्रादुर्भूतस्ततः शंभुः प्रादात्तस्य विलोचने
त्यानंतर अनंत आदि महानागांच्या भूषणांनी विभूषित शंभू प्रकट झाले आणि त्यांनी त्याला नेत्रे (दृष्टीशक्ती) प्रदान केली.
Verse 21
आत्मावलोकनार्थाय शंकरो गिरिजापतिः । ततः सुचरितो विप्राः शंभुना दत्तदृग्द्वयः । आलोक्य परमेशानं प्रतुष्टाव प्रसन्नधीः
स्वतःच्या स्वरूपाचे प्रत्यक्ष दर्शन व्हावे म्हणून गिरिजापती शंकरांनी, हे विप्रांनो, तेव्हा सुचरिताला शंभूने दिलेले दृष्टीद्वय प्रदान केले. परमेशानाचे दर्शन करून तो प्रसन्न मनाने स्तुती करू लागला.
Verse 22
सुचरित उवाच । जय देव महेशान जय शंकर धूर्जटे
सुचरिता म्हणाली—जय हो, हे देव महेशान; जय हो, हे शंकर धूर्जटे।
Verse 23
जय ब्रह्मादिपूज्य त्वं त्रिपुरघ्न यमांतक । जयोमेश महादेव कामांतक जयामल
जय हो, ब्रह्मादि देवांनी पूज्य असा तू; हे त्रिपुरघ्न, हे यमांतक। जय हो, हे उमेश महादेव; हे कामांतक, हे निर्मळ—जय हो।
Verse 24
जय संसारवैद्य त्वं भूतपाल शिवाव्य य । त्रियंबक नमस्तुभ्यं भक्तरक्षणदीक्षित
जय हो, हे संसारबंधनाचा वैद्य; हे भूतपाल, हे शिव, हे अव्यय। हे त्र्यंबक, तुला नमस्कार—भक्तरक्षणासाठी दीक्षित।
Verse 25
व्योमकेश नमस्तुभ्यं जय कारुण्यविग्रह । नीलकण्ठ नमस्तुभ्यं जय संसारमोचक
हे व्योमकेश, तुला नमस्कार; करुणामूर्ती, जय हो। हे नीलकंठ, तुला नमस्कार; संसारमोचक, जय हो।
Verse 26
महेश्वर नमस्तुभ्यं परमानंदविग्रह । गंगाधर नमस्तुभ्यं विश्वेश्वर मृडाव्यय
हे महेश्वर, तुला नमस्कार—परमानंदस्वरूप। हे गंगाधर, तुला नमस्कार; हे विश्वेश्वर, हे मृड, हे अव्यय।
Verse 27
नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय शंभवे । शर्वायोग्राय गर्भाय कैलासपतये नमः
हे भगवन्! वासुदेवस्वरूप, शंभू, शर्व, उग्र, जगत्कारण-गर्भ आणि कैलासपती—आपल्याला पुनःपुन्हा नमस्कार।
Verse 28
रक्ष मां करुणासिंधो कृपादष्ट्यवलोकनात् । मम वृत्तमनालोच्य त्राहि मां कृपया हर
हे करुणासिंधो! आपल्या कृपादृष्टीने माझे रक्षण करा। माझे वर्तन न पाहता, हे हर! केवळ कृपेने मला तारून घ्या।
Verse 29
श्रीसूत उवाच । इति स्तुतो महादेवस्तमेनमिदमभ्यधात् । मुनिं सुचरितं विप्रा दयोदन्वानुमापतिः
श्रीसूत म्हणाले—अशी स्तुती झाल्यावर महादेवांनी त्या सुचरित मुनींना हे वचन सांगितले, हे विप्रहो! ते करुणासागर व अपरिमेय प्रभू आहेत।
Verse 30
महादेव उवाच । मुने सुचरिताद्य त्वं वरं वरय कांक्षितम् । वरं दातुं तवायातः पुण्येस्मिन्नाश्रमे शुभे । इतीरितो मुनिः प्राह महादेवं दयानिधिम्
महादेव म्हणाले—हे मुनी सुचरित! आज तू इच्छित वर माग. या पवित्र व शुभ आश्रमात तुला वर देण्यासाठी मी आलो आहे. असे ऐकून मुनिने दयानिधी महादेवांना सांगितले।
Verse 31
सुचरित उवाच । भगवंस्त्वं प्रसन्नो मे यदि स्याश्चंद्रशेखर
सुचरित म्हणाले—हे भगवन् चंद्रशेखर! आपण माझ्यावर प्रसन्न असाल तर…
Verse 32
तर्हि त्वां प्रवृणोम्यद्धा वरं मदभिकांक्षितम् । जरापलितदेहोहं कुत्रचिद्गंतुमक्षमः
मग मी तुमच्याकडून निश्चयाने माझ्या अभिकांक्षित असा वरच निवडतो. मी जरा-पलित देहाचा झालो आहे; कुठेही जाण्यास असमर्थ आहे.
Verse 33
सर्वतीर्थेषु च स्नातुमाकांक्षा मम विद्यते । तस्मात्सर्वेषु तीर्थेषु स्नानेन मनुजो हि यत् । फलं प्राप्नोति मे ब्रूहि तत्फला वाप्तिसाधनम्
मला सर्व तीर्थांत स्नान करण्याची आकांक्षा आहे. म्हणून सांगा—सर्व तीर्थांत स्नान केल्याने मनुष्याला जे फळ मिळते ते कोणते, आणि त्या फळप्राप्तीचे साधन मला सांगावे.
Verse 34
महादेव उवाच । अहमावाहयिष्यामि तीर्थान्यत्रैव कृत्स्नशः
महादेव म्हणाले—मी सर्व तीर्थांना संपूर्णपणे इथेच आवाहन करीन.
Verse 35
रामस्य सेतुना पूते नगेऽस्मिन्गंधमादने । इत्युक्त्वा स महादेवः पर्वते गन्धमादने
रामाच्या सेतूने पावन झालेल्या या गंधमादन पर्वतावर असे म्हणून महादेव त्या गंधमादन शिखरावरच कार्यास प्रवृत्त झाले.
Verse 36
तीर्थान्यावाहयामास मुनिप्रीत्यर्थमुत्तमः । ततस्सुचरितं प्राह शंकरः करुणानिधिः
उत्तम प्रभूंनी मुनिच्या प्रीत्यर्थ तीर्थांचे आवाहन केले. नंतर करुणानिधी शंकर सुचरितास म्हणाले.
Verse 37
मुने सुचरितेदं तु महापातकनाशनम् । सांनिध्यात्सर्वतीर्थानां सर्वतीर्थाभिधं स्मृतम्
हे मुने सुचरित! हे तीर्थ महापातकांचा नाश करणारे आहे. येथे सर्व तीर्थांचे सान्निध्य असल्याने यास ‘सर्वतीर्थ’ असे स्मरले जाते.
Verse 38
मयात्र सर्वतीर्थानां मनसाकर्षणादिदम् । मानसं तीर्थमित्याख्यां लप्स्यते भुक्तिमुक्तिदम्
माझ्या मनोबलाने येथे सर्व तीर्थांचे आकर्षण केल्यामुळे हे स्थान ‘मानस तीर्थ’ या नावाने प्रसिद्ध होईल; हे भोग व मोक्ष दोन्ही देणारे आहे.
Verse 39
अतः सुचरितात्र त्वं स्नाहि सद्यो विमुक्तये । महापातकसंघानां दावानलसमद्युतौ
म्हणून हे सुचरित! त्वरित मुक्तीसाठी येथे लगेच स्नान कर. हे तीर्थ महापातकांच्या समूहांवर दावानलासारखे तेजस्वी आहे.
Verse 40
काममोहभयक्रोधलोभरोगादिनाशने । विना वेदांतविज्ञानं सद्योनिर्वाणकारणे
हे काम, मोह, भय, क्रोध, लोभ, रोग इत्यादींचा नाश करते; आणि वेदान्ताचे औपचारिक ज्ञान नसले तरीही त्वरित निर्वाणाचे कारण ठरते.
Verse 41
जन्ममृत्य्वादिनक्रौघसंसारार्णवतारणे । कुम्भीपाकादिसकलनरकाग्निविनाशने
हे जन्म-मृत्यू आदी नक्रांनी भरलेल्या संसार-सागरातून पार नेते; आणि कुम्भीपाक आदी सर्व नरकांच्या अग्नीचा नाश करते.
Verse 42
इतीरितः सुचरितः शम्भुना मदनारिणा । सस्नौ विप्राः सर्वतीर्थे महादेवस्य संनिधौ
अशा रीतीने मदनारि शंभूच्या उपदेशाने सुचरिताने ब्राह्मणांसह महादेवाच्या सान्निध्यात सर्वतीर्थात स्नान केले।
Verse 43
स्नात्वोत्थितः सुचरितो ददृशेऽखिलमानवैः । जरापलितनिर्मुक्तस्तरुणोऽतीव सुन्दरः
स्नान करून वर उठलेल्या सुचरिताला सर्व लोकांनी पाहिले—तो जरा व पांढरे केस यांपासून मुक्त होऊन तरुण व अत्यंत सुंदर झाला होता।
Verse 44
दृष्ट्वा स्वदेहसौंदर्यं ततः सुचरितो मुनिः । श्लाघयामास तत्तीर्थं बहुधाऽन्ये च तापसाः
स्वदेहाचे सौंदर्य पाहून मुनि सुचरिताने त्या तीर्थाची अनेक प्रकारे स्तुती केली; इतर तपस्व्यांनीही तसेच केले।
Verse 45
महादेवः सुचरितं बभाषे तदनंतरम् । अस्य तीर्थस्य तीरे त्वं वसन्सुचरित द्विज
त्यानंतर महादेव सुचरितास म्हणाले—“हे द्विज सुचरित, या तीर्थाच्या तीरावर वास करत…”
Verse 46
स्नानं कुरुष्व सततं स्मरन्मां मुक्तिदायकम् । देशांतरीयतीर्थेषु मा व्रज ब्राह्मणोत्तम
सतत स्नान कर आणि मुक्तिदाता मला स्मरत राहा। हे ब्राह्मणोत्तम, परदेशातील तीर्थांना जाऊ नकोस।
Verse 47
अस्य तीर्थस्य माहात्म्यान्मामंते प्राप्स्यसि ध्रुवम् । अन्येऽपि येऽत्र स्नास्यंति तेऽपि मां प्राप्नुयुर्द्विज
या तीर्थाच्या माहात्म्यामुळे तू देहान्ती निश्चयाने मला प्राप्त करशील. आणि जे इतरही येथे स्नान करतील, हे द्विज, तेही मला प्राप्त होतील.
Verse 48
इत्युक्त्वा भगवानीशस्तत्रैवांतरधीयत । तस्मिन्नंतर्हिते रुद्रे ततः सुचरितो मुनिः
असे बोलून भगवान ईश तेथेच अंतर्धान पावले. रुद्र अंतर्हित झाल्यावर मग मुनि सुचरित पुढे तदनुसार प्रवृत्त झाला.
Verse 49
अनेककालं निवसन्सर्वतीर्थस्य तीरतः । स्नानं समाचरंस्तीर्थे मानसे नियमान्वितः
अनेक काळ तो सर्वतीर्थाच्या तीरावर निवास करत राहिला. मनाने नियम-संयमयुक्त होऊन त्या तीर्थात नियमित स्नान करीत राहिला.
Verse 50
देहांते शंकरं प्राप सर्वबन्धविमोचितः । सायुज्यं चापि संप्राप सर्वतीर्थस्य वैभवात्
देहान्ती तो सर्व बंधनांतून मुक्त होऊन शंकराला प्राप्त झाला. आणि सर्वतीर्थाच्या वैभवामुळे त्याला सायुज्य—भगवंताशी पूर्ण एकत्व—ही प्राप्त झाले.
Verse 51
एवं वः कथितं विप्राः सर्वतीर्थस्य वैभवम् । एतत्पठन्वा शृण्वन्वा मुच्यते सर्व पातकैः
हे विप्रांनो, अशा प्रकारे तुम्हाला सर्वतीर्थाचे वैभव सांगितले. हे वाचल्याने किंवा ऐकल्यानेही मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो.