Adhyaya 18
अध्यायाची सुरुवात तीर्थयात्रेच्या क्रमाने होते—कुंभसंभव-तीर्थात स्नान करून रामकुंडाकडे जाणे; तेथे स्नानाने पापनाश होतो असे सांगितले आहे. पुढे रघुनाथ-सरःचे माहात्म्य वर्णिले आहे—हे पापहरण तीर्थ असून वेदज्ञांना केलेले अल्प दानही अनेकपटींनी फलदायी ठरते; येथे स्वाध्याय व जप विशेष फल देतात। सूता सुतीक्ष्ण ऋषींचा पवित्र इतिहास सांगतात—अगस्त्यांचे शिष्य, रामचरणभक्त सुतीक्ष्ण रामचंद्र-सरःच्या तीरावर कठोर तप करतात, अखंड षडाक्षरी राममंत्राचा जप करतात आणि रामाच्या नाम-उपाधी व लीला-कर्मांचे नमस्कार-स्तोत्राने स्तवन करतात। दीर्घ साधना व तीर्थसेवेने त्यांची भक्ती स्थिर व निर्मळ होते; अद्वैतबोध आणि योगसिद्धी ही गौण फळे म्हणून वर्णिली आहेत। यानंतर तीर्थाच्या मोक्षदायिनी शक्तीचा विस्तार येतो—राम प्राणिमात्रांच्या कल्याणासाठी तीरावर महान् लिंगाची स्थापना करतात; स्नान व लिंगदर्शनाने मुक्ती प्राप्त होते असे म्हटले आहे। पुढे धर्मपुत्र युधिष्ठिराचा दृष्टांत—असत्यातून उत्पन्न दोषापासून तो तत्क्षणी मुक्त झाल्याचे सांगितले; ऋषींच्या प्रश्नावर सूता महाभारतातील द्रोणवध, ‘अश्वत्थामा’विषयीचे युक्तिवचन आणि त्यातून आलेला नैतिक भार सांगतात। नंतर अशरीरी वाणी प्रायश्चित्ताविना राज्य न करण्याची चेतावणी देते; व्यास येऊन दक्षिण समुद्रातील रामसेतू-आश्रित प्रायश्चित्त सांगतात। शेवटी फलश्रुती—याचे श्रवण-पठन कैलासप्राप्ती व पुनर्जन्ममुक्तीकडे नेते।
Shlokas
Verse 1
श्रीसूत उवाच । कुंभसंभवतीर्थेऽस्मिन्विधायाभिषवं नरः । रामकुंडं ततः पुण्यं गच्छेत्पापविमुक्तये
श्रीसूत म्हणाले—या कुंभसंभव तीर्थात विधिपूर्वक स्नान करून, पापमुक्तीसाठी नंतर पवित्र रामकुंडास जावे।
Verse 2
रघुनाथसरः पुण्यं द्विजाः पापहरं तथा । रघुनाथसरस्तीरे कृतो यज्ञोऽल्पदक्षिणः
हे द्विजांनो, रघुनाथ सरोवर पवित्र असून पापहरण करणारेही आहे. त्याच्या तीरावर अल्प दक्षिणेचा यज्ञ करण्यात आला होता।
Verse 3
संपूर्णफलदो भूयात्स्वाध्यायोऽपि जपस्तथा । रघुनाथ सरस्तीरे मुष्टिमात्रमपि द्विजाः
हे द्विजांनो, रघुनाथ सरोवराच्या तीरावर स्वाध्याय असो वा जप—मुठभर जरी केला तरी तो संपूर्ण फल देणारा होतो।
Verse 4
दत्तं चेद्वेदविदुषे तदनंतगुणं भवेत् । रामतीर्थं समुद्दिश्य वक्ष्यामि मुनिपुंगवाः
वेदज्ञास दान दिल्यास ते अनंतगुण फलदायी होते. हे मुनिश्रेष्ठांनो, आता रामतीर्थाचा उद्देश करून मी सांगतो।
Verse 5
इतिहासं महापुण्यं सर्वपातकनाशनम् । सुतीक्ष्णनामा विप्रेंद्रो मुनिर्नियतमानसः
हा महापुण्यदायी इतिहास सर्व पापांचा नाश करणारा आहे। सुतीक्ष्ण नावाचे ब्राह्मणश्रेष्ठ मुनि होते; त्यांचे मन संयमित होते।
Verse 6
अगस्त्यशिष्यो रामस्य चरणाब्जविचिंतकः । रामचंद्रसरस्तीरे तपस्तेपे सुदुष्करम्
ते अगस्त्यांचे शिष्य होते आणि श्रीरामांच्या चरणकमलांचे अखंड चिंतन करीत. रामचंद्र सरोवराच्या तीरावर त्यांनी अत्यंत दुष्कर तप केले.
Verse 7
जपन्षडक्षरं मंत्रं रामचंद्राधिदैवतम् । नित्यं स पंचसाहस्रं मत्रराजमतंद्रितः
रामचंद्रांना अधिदेवता मानून ते षडक्षर मंत्राचा जप करीत. अतंद्रित होऊन ते नित्य मंत्रराजाचे पाच हजार आवर्तन करीत.
Verse 8
जजाप कुर्वन्स्नानं च रघुनाथसरोजले । भिक्षाशी नियताहारो जितक्रोधो जितेंद्रियः
रघुनाथ सरोवराच्या जलात स्नान करतानाही ते जप करीत राहात. भिक्षेवर निर्वाह, नियत आहार, क्रोधजयी व इंद्रियनिग्रही होते.
Verse 9
एवं सुतीक्ष्णो विप्रेंद्रा बहुकालमवर्तत । ततः कदाचित्स मुनीरामं ध्याय न्सदा हृदि । तुष्टाव सीतासहितं रामचंद्रं सभक्तिकम्
हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! अशा रीतीने सुतीक्ष्ण दीर्घकाळ राहिले. नंतर कधीतरी तो मुनि हृदयात सदैव रामाचे ध्यान करीत, सीतेसह रामचंद्रांची भक्तिभावाने स्तुती करू लागला.
Verse 10
सुतीक्ष्ण उवाच । नमस्ते जानकीनाथ नमस्ते हनुमत्प्रिय
सुतीक्ष्ण म्हणाले— हे जानकीनाथ, तुला नमस्कार; हे हनुमत्प्रिय, तुला नमस्कार।
Verse 11
नमस्ते कौशिकमुनेर्यागरक्षणदीक्षित । नमस्ते कौसलेयाय विश्वामित्रप्रियाय च
कौशिक मुनींच्या यज्ञरक्षणासाठी दीक्षित! तुला नमस्कार। हे कौसलेय, विश्वामित्रप्रिय! तुलाही नमस्कार।
Verse 12
नमस्ते हरकोदण्डभंजकामरसेवित । मारीचांतक राजेंद्र ताटकाप्राणनाशन
हे हराचा कोदंड भंग करणाऱ्या, देवांनी सेविलेल्या! हे मारीचांतक राजेंद्र, ताटकाचे प्राण नाश करणाऱ्या! तुला नमस्कार।
Verse 13
कबंधारे हरे तुभ्यं नमो दशरथात्मज । जामदग्न्यजिते तुभ्यं खरविध्वंसिने नमः
हे कबंधाचा संहार करणाऱ्या हरि, हे दशरथात्मजा! तुला नमो नमः। हे जामदग्न्यजित, खरविध्वंसक! तुला नमस्कार।
Verse 14
नमः सुग्रीवनाथाय नमो वालिहराय ते । विभीषणभयक्लेशहारिणे मलहारिणे
हे सुग्रीवाचे नाथ-रक्षक! तुला नमस्कार। हे वालिहर! तुला नमस्कार। विभीषणाचा भय-क्लेश हरिणाऱ्या, मलहरिणाऱ्या! तुला नमो नमः।
Verse 15
अहल्यादुःखसंहर्त्रे नमस्ते भरताग्रज । अंभोधिगर्वसंहर्त्रे तस्मिन्सेतु कृते नमः
अहल्येचे दुःख हरिणाऱ्या, हे भरताच्या अग्रजा, तुला नमस्कार। समुद्राचा गर्व नाश करणाऱ्या, त्या सेतूचे निर्माण करविणाऱ्या, तुला नमः।
Verse 16
तारकब्रह्मणे तुभ्यं लक्ष्मणाग्रज ते नमः । रक्षःसंहारिणे तुभ्यं नमो रावणमर्द्दिने
तारक ब्रह्मस्वरूप तुला नमः; हे लक्ष्मणाच्या अग्रजा, तुला नमस्कार। राक्षसांचा संहार करणाऱ्या, रावणाचा मर्दन करणाऱ्या, तुला नमो नमः।
Verse 17
कोदण्डधारिणे तुभ्यं सर्व रक्षाविधायिने । इति स्तुवन्मुनिः सोऽयं सुतीक्ष्णो राममन्वहम्
कोदंड धारण करणाऱ्या, सर्व प्रकारे रक्षा करणाऱ्या, तुला नमः। असे स्तवन करीत हा मुनि सुतीक्ष्ण दररोज श्रीरामाचे गुणगान करी।
Verse 18
निनाय कालमनिशं रामचंद्रनिषण्णधीः । एवमभ्यसतस्तस्य राम मन्त्रं षडक्षरम्
रामचंद्रात निमग्न बुद्धीने त्याने अखंड काळ घालविला। असे अभ्यास करीत असता षडक्षरी ‘राम’ मंत्रच त्याची नित्य साधना झाला।
Verse 19
स्तुवतो रामचंद्रं च स्तोत्रेणानेन सुव्रताः । तीर्थे च रघुनाथस्य कुर्वतः स्नानमन्वहम्
हे सुव्रतांनो! या स्तोत्राने रामचंद्राचे स्तवन करीत, आणि रघुनाथाच्या तीर्थात दररोज स्नान करीत असता…
Verse 20
अभवन्निश्चला भक्ती रामचंद्रेतिनिर्मला । अभूदद्वैतविज्ञानं प्रत्यगात्मैकलक्षणम्
रामचंद्राच्या पवित्र स्मरणाने निर्मळ व अचल भक्ती उत्पन्न झाली; आणि प्रत्यगात्म्याच्या एकत्वाचे लक्षण असलेले अद्वैत-ज्ञानही प्रकट झाले।
Verse 21
अनधीतत्रयीज्ञानं तथैवाश्रुतवेदनम् । परकायप्रवेशे च सामर्थ्यमभवद्द्विजाः
त्रयी (वेदत्रय) न शिकताही आणि वेद न ऐकताही त्याचे ज्ञान प्रकट झाले; आणि हे द्विजांनो, परकायाप्रवेशाची सामर्थ्यही उत्पन्न झाली।
Verse 22
आकाशगमने शक्तिः कलावैदग्ध्यमेव च । अश्रुतानां च शास्त्राणामभिज्ञानं विना गुरुम्
आकाशगमनाची शक्ती आणि कलांतील वैदग्ध्यही उत्पन्न झाले; तसेच कधी न ऐकलेल्या शास्त्रांचे ज्ञानही गुरुविना प्राप्त झाले।
Verse 23
गमनं सर्वलोकेषु प्रति घातविवर्जितम् । अतींद्रियार्थद्रष्टृत्वं देवैः संभाषणं तथा
सर्व लोकांत कोणताही अडथळा न येता गमन घडू लागले; अतींद्रिय तत्त्वांचे दर्शन झाले; आणि देवांशी संवादही झाला।
Verse 24
पिपीलिकादिजंतूनां वार्ताज्ञानमपि द्विजाः । ब्रह्मविष्णुमहादेवलोकेषु गमनं तथा
हे द्विजांनो, मुंगी इत्यादी जीवांची वार्ता व हालचाली यांचे ज्ञानही झाले; तसेच ब्रह्मा, विष्णू आणि महादेव यांच्या लोकांत गमन करण्याची शक्तीही प्राप्त झाली।
Verse 25
चतुर्दशसु लोकेषु स्वाधीनगमनं तथा । एतान्यन्यानि सर्वाणि योगिलभ्यानि सत्तमाः
चौदा लोकांत इच्छेप्रमाणे स्वाधीन गमन होते. हे सत्तमांनो, या व अशा इतर सर्व सिद्धी योगींना प्राप्त होतात.
Verse 26
सुतीक्ष्णस्याभवन्विप्रा रामा तीर्थनिषेवणात् । एवंप्रभावं तत्तीर्थं महापातकनाशनम्
हे विप्रांनो, रामतीर्थाचे भक्तिभावाने सेवन केल्याने सुतीक्ष्णाला हे फल प्राप्त झाले. त्या तीर्थाचा असा प्रभाव आहे—तो महापातकांचाही नाश करतो.
Verse 27
महासिद्धिकरं पुण्यमपमृत्युविनाशनम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं पुंसां नरकक्लेशना शनम्
हे तीर्थ परम पुण्यकारक, महासिद्धिदायक व अकाली मृत्यूचा नाश करणारे आहे. ते पुरुषांना भोग व मोक्ष देते आणि नरकक्लेशांचा नाश करते.
Verse 28
रामभक्तिप्रदं नित्यं संसारोच्छेदकारणम् । अस्य तीरे महल्लिंगं स्थापयित्वा रघूद्वहः । पूजयामास तल्लिंगं लोकानुग्रहका म्यया
हे तीर्थ नित्य रामभक्ती प्रदान करते व संसारोच्छेदाचे कारण ठरते. याच्या तीरावर रघुवंशश्रेष्ठाने महालिंग स्थापून, लोककल्याणाच्या इच्छेने त्या लिंगाची पूजा केली.
Verse 29
रामतीर्थे महापुण्ये स्नात्वा तल्लिंगदर्शनात् । नराणां मुक्तिरेव स्यात्किमुतान्या विभूतयः
महापुण्यदायक रामतीर्थात स्नान करून व त्या लिंगाचे दर्शन घेतल्याने नरांना निश्चयच मुक्ती मिळते; मग इतर विभूतींची काय कथा!
Verse 30
तत्र स्नात्वा शिवं दृष्ट्वा धर्म पुत्रः पुरा द्विजाः । अनृतोक्तिसमुद्भूतदोषान्मुक्तोऽभवत्क्षणात्
हे द्विजांनो! पूर्वकाळी धर्मपुत्र युधिष्ठिर तेथे स्नान करून आणि भगवान् शिवांचे दर्शन घेऊन, असत्यवचनातून उत्पन्न झालेल्या दोषापासून क्षणार्धात मुक्त झाला।
Verse 31
ऋषय ऊचुः असत्यमुदितं कस्माद्धर्मपुत्रेण सूतज । यद्दोषशांतये सस्नौ रामतीथेऽतिपावने
ऋषी म्हणाले— हे सूतपुत्रा! धर्मपुत्राने असत्य का उच्चारले, ज्याच्या दोषशांतीसाठी त्याने अतिपावन रामतीर्थात स्नान केले?
Verse 32
श्रीसूत उवाच । युष्माकमृषयो वक्ष्ये यथोक्तमनृतं रणे । छलेन धर्मपुत्रेण यन्नष्टं रामतीर्थके
श्रीसूत म्हणाले— हे ऋषींनो! रणात धर्मपुत्राने छळाने जसे असत्य बोलले, आणि रामतीर्थात तो दोष कसा नष्ट झाला, ते मी सांगतो।
Verse 33
अन्योन्यं पांडवा विप्रा धर्मपुत्रादयः पुरा । धृतराष्ट्रस्य पुत्राश्च दुर्नोधनमुखास्तदा
हे विप्रांनो! पूर्वी धर्मपुत्रादी पांडव आणि धृतराष्ट्राचे पुत्र—दुर्योधनाच्या नेतृत्वाखाली—तेव्हा परस्परांविरुद्ध उभे होते।
Verse 34
महद्वै वैरमासाद्य राज्यार्थं विप्रसत्तमाः । महत्या सेनया सार्द्धं कुरुक्षेत्रे समेत्य च
हे विप्रश्रेष्ठांनो! राज्यासाठी महान वैर प्राप्त करून, ते विशाल सैन्यासह कुरुक्षेत्रात एकत्र जमले।
Verse 35
अयुध्यन्समरे वीराः समरेष्वनिवर्तिनः । युद्धं कृत्वा दशदिनं गांगेयः पतितो भुवि
वीर रणांगणात लढले, संग्रामात कधीही मागे हटले नाहीत। दहा दिवस युद्ध करून गाङ्गेय (भीष्म) भूमीवर कोसळला।
Verse 36
ततः पंचदिनं भूयो धृष्टद्युम्नेन वीर्यवान् । आचार्यो युयुधे द्रोणो महाबलपराक्रमः
त्यानंतर आणखी पाच दिवस पराक्रमी धृष्टद्युम्नासह महाबल-पराक्रमशाली आचार्य द्रोण युद्ध करीत राहिला।
Verse 37
अनेकास्त्राणि शस्त्राणि द्रोणाचर्यो महाबली । विसृजन्पांडवानीकं पीडयामास वीर्यवान्
महाबली द्रोणाचार्य अनेक अस्त्र-शस्त्रे सोडून आपल्या पराक्रमाने पांडवसेनेला अत्यंत पीडित करू लागला।
Verse 38
अथ दिव्यास्त्रविच्छूरो धृष्टद्युम्नो महाबलः । अभिनद्बाणवर्षेण द्रोणसेनामनेकधा
मग दिव्यास्त्रांनी दीप्त झालेला महाबली धृष्टद्युम्न बाणवृष्टी करून द्रोणाची सेना अनेक प्रकारे छिन्नभिन्न करू लागला।
Verse 39
धृष्टद्युम्नं तदा द्रोणः शरवर्षैरवाकिरत् । पार्थसेना तथा द्रोणबाणवर्षातिपीडिता
तेव्हा द्रोणाने धृष्टद्युम्नावर शरवृष्टी केली. तसेच द्रोणाच्या बाणवृष्टीने पार्थाची सेना अत्यंत पीडित झाली.
Verse 40
दशदिक्षु भयाक्रांता विद्रुता द्विजसत्तमाः । ततोऽर्जुनो रणे द्रोणं युयुधे रथिनां वरः
भयाने व्याकुळ झालेले श्रेष्ठ द्विज दहा दिशांना पळून गेले. तेव्हा रथींचा श्रेष्ठ अर्जुन रणांगणात द्रोणाचार्यांशी युद्ध करू लागला.
Verse 41
रणप्रवीणयोस्तत्र विजयद्रोणयो रणे । द्रष्टुं समागतैर्देवैरभूद्व्योमनिरं तरम्
तेथे रणकुशल विजया (अर्जुन) आणि द्रोण यांच्या युद्धाला पाहण्यासाठी देव एकत्र आले; आणि आकाश निरंतर भरून गेले.
Verse 42
द्रोणफाल्गुनयोर्विप्रा नास्ति युद्धोपमा भुवि । सामर्षयोस्तदाचार्यशिष्ययोरभवद्रणः
हे विप्रांनो! पृथ्वीवर द्रोण आणि फाल्गुन यांच्या युद्धासारखा दुसरा संग्राम नव्हता. रोषाने उद्दीप्त आचार्य-शिष्यांमध्ये तो रणप्रसंग घडला.
Verse 43
द्रोणफाल्गुनयोर्युद्धं द्रोणफाल्गुन योरिव । बहु मेनेऽथ मनसा द्रोणोऽर्जुनपराक्रमम्
द्रोण आणि फाल्गुन यांचे युद्ध जणू पुन्हा द्रोण-फाल्गुनांचेच युद्ध असल्यासारखे भासले. तेव्हा द्रोणांनी मनात अर्जुनाच्या पराक्रमाचा फार मान केला.
Verse 44
ततो द्रोणो महावीर्यं प्रियशिष्यं स फाल्गुनम् । विहाय पांचालबलं समयुध्यत वीर्यवान्
मग महावीर्य द्रोणांनी पांचालांचे सैन्य बाजूला ठेवून आपल्या प्रिय शिष्य फाल्गुनाशी थेट युद्ध केले.
Verse 45
सविंशतिसहस्राणि दश तत्रायुतानि च । द्रोणाचार्योऽवधीद्राज्ञां युद्धे सगजवाजिनाम्
त्या युद्धात द्रोणाचार्यांनी गज-घोड्यांसह राजे—वीस हजार आणि त्याव्यतिरिक्त दहा अयुत—वध केले।
Verse 46
धृष्टद्युम्नोऽथ कुपितो द्रोण मभ्यहनच्छरैः । द्रोणश्च पट्टिशं गृह्य धृष्टद्युम्नमताडयत्
मग क्रुद्ध धृष्टद्युम्नाने द्रोणांवर बाणांचा मारा केला; आणि द्रोणांनी पट्टिश (भाला) घेऊन धृष्टद्युम्नास प्रहार केला।
Verse 47
शरैर्विव्याध तं युद्धे तीक्ष्णैरग्निशिखोपमैः । परङ्मुखोऽभवत्तत्र धृष्ट द्युम्नः शराहतः
युद्धात त्याने अग्निशिखेसारख्या तीक्ष्ण बाणांनी त्यास भेदले; तेव्हा बाणांनी जखमी धृष्टद्युम्न तिथे पराङ्मुख झाला।
Verse 48
ततो विरथमागत्य धृष्टद्युम्नं वृकोदरः । स्वं स्यंदनं समारोप्य द्रोणाचार्यमथाब्रवीत्
नंतर रथहीन धृष्टद्युम्नाजवळ येऊन वृकोदर (भीम) यांनी त्याला आपल्या रथावर बसवले; मग द्रोणाचार्यांना म्हणाले।
Verse 49
स्वकर्मभिरसंतुष्टाः शिक्षितास्त्रा द्विजाधमाः । न युद्ध्येरन्यदि क्रूरा न नश्येरन्नृपा रणे
स्वधर्मकर्माने असंतुष्ट, अस्त्रविद्येत शिक्षित ते अधम ब्राह्मण क्रूर झाले; नाहीतर राजे युद्धच केले नसते, आणि रणात नृप नष्टही झाले नसते।
Verse 50
अहिंसा हि परो धर्मो ब्राह्मणानां सदा स्मृतः । हिंसया दारपुत्रादीन्रक्षंते व्याधजातयः
अहिंसा हा ब्राह्मणांचा सदा स्मरणात असलेला परम धर्म आहे. तरीही व्याधजाती हिंसेने आपल्या स्त्री, पुत्र इत्यादींचे रक्षण करतात.
Verse 51
हिंसीस्त्वमेकपुत्रार्थे युद्धे स्थित्वा बहून्नृपान् । स चापि ते सुतो ब्रह्मन्हतः शेते रणाजिरे
एका पुत्रासाठी तू हिंसा केलीस; युद्धात उभा राहून अनेक राजांचा वध केलास. आणि तोच तुझा पुत्र, हे ब्राह्मण, रणांगणात मारला पडला आहे.
Verse 52
तथापि लज्जा ते नास्ति शोकोऽपीह न जायते । वचनं त्विति भीमस्य सत्यं श्रुत्वा युधिष्ठिरात्
तरीही तुला लाज नाही; येथे शोकही उत्पन्न होत नाही. युधिष्ठिराकडून भीमाच्या वचनांचा सत्य वृत्तांत ऐकून…
Verse 53
निजायुधं स तत्याज पपात स्यंदनो परि । योगवित्प्रायमातस्थे द्रोणाचार्यस्तदा द्विजाः
त्याने आपले शस्त्र टाकून दिले आणि रथावरच कोसळला. तेव्हा योगज्ञ द्रोणाचार्यांनी, हे द्विजांनो, प्रायोपवेशन (मरणोपवास) स्वीकारला.
Verse 54
तदंतरं परिज्ञाय द्रोणाचार्यस्य पार्श्वतः । खङ्गपाणिः शिरच्छेत्तुमभ्यधावद्रणा जिरे
द्रोणाचार्यांच्या जवळचा तो अवकाश ओळखून, खड्गहस्त योद्धा रणांगणात त्यांचे शिर छेदण्यासाठी धावून गेला.
Verse 55
वार्यमाणोऽपि पार्थाद्यैस्तच्छिरश्छेत्तुमुद्ययौ । योगवित्त्वाद्द्रोणमूर्ध्नो ज्योतिरूर्ध्वं दिवं ययौ
अर्जुनादींनी अडवूनही त्याने ते मस्तक कापण्याचा प्रयत्न केला. द्रोण योगवेत्ते असल्यामुळे त्यांच्या मस्तकातून एक ज्योती वर उठून स्वर्गात गेली.
Verse 56
दृष्टं कृष्णार्जुनकृपधर्मपुत्रादि भिर्मृधे । द्रोणस्यास्य गतप्राणाच्छरीरादच्छिनच्छिरः
युद्धात कृष्ण, अर्जुन, कृपाचार्य, धर्मपुत्र इत्यादींनी पाहिले की द्रोणांच्या प्राणरहित शरीरापासून मस्तक वेगळे केले गेले.
Verse 57
भारद्वाजे हते युद्धे कौरवाः प्राद्रवन्भयात् । जहृषुः पांडवा विप्रा धृष्टद्युम्नादय स्तदा
युद्धात भारद्वाजपुत्र (द्रोण) मारले गेल्यावर कौरव भीतीने पळून गेले. तेव्हा धृष्टद्युम्न इत्यादी आणि पांडवांनी आनंद व्यक्त केला.
Verse 58
सेनां तां विद्रुतां दृष्ट्वा द्रौणिरूचे सुयोधनम् । एतद्द्रवति कि सैन्यं त्यक्तप्रहरणं नृप
त्या सेनेला पळताना पाहून अश्वत्थामा सुयोधनाला म्हणाला, "हे राजा, हे सैन्य आपली शस्त्रे टाकून का पळत आहे?"
Verse 59
तदा दुर्योधनो राजा स्वयं वक्तु मशक्नुवन् । युद्धे द्रोणवधं वक्तुं कृपाचार्यमचोदयत् । द्रौणयेऽथ कृपाचार्यो वधमूचे गुरोस्तदा
तेव्हा राजा दुर्योधन स्वतः बोलण्यास असमर्थ ठरल्याने त्याने कृपाचार्यांना द्रोणवधाबद्दल सांगण्यास सुचविले. मग कृपाचार्यांनी अश्वत्थामाला गुरूंच्या वधाची हकीकत सांगितली.
Verse 60
कृप उवाच । अश्वत्थामंस्तव पिता ब्रह्मास्त्रेण मृधे रिपून् । हत्वा निनाय सदनं यमस्य शतशो बली
कृप म्हणाला—हे अश्वत्थामा! तुझ्या पित्याने रणांगणात ब्रह्मास्त्राने शत्रूंचा संहार करून, पराक्रमी होऊन, शेकडो जणांना यमसदनी पाठविले।
Verse 61
दुराधर्षतमं दृष्ट्वा तद्वीर्यं केशवस्तदा । पांडवान्प्राह विप्रेंद्र वाक्यं वाक्यविशारदः
ते दुर्धर्ष पराक्रम पाहून केशवाने तेव्हा, हे विप्रश्रेष्ठा, वाक्यकौशल्याने पांडवांना संबोधून वचन सांगितले।
Verse 62
केशव उवाच । द्रोणं जेतुमुपायोऽस्ति पांडवा युधि दुर्जयम्
केशव म्हणाला—हे पांडवा! युद्धात दुर्जेय द्रोणाला जिंकण्याचा एक उपाय आहे।
Verse 63
अश्वत्थात्मा तव सुतो हतो द्रोण मृधेऽधुना । सत्यवादी वदेदेवं यदि प्रामाणिको जनः
‘द्रोण! अश्वत्थामा—तुझा पुत्र—आता युद्धात मारला गेला’—असे जर एखादा प्रामाणिक सत्यवादी पुरुष म्हणाला, तर ते खरे मानले जाईल।
Verse 64
द्रोणो निवर्तेत रणात्तदा त्यक्त्वायुधं क्षणात् । अत एनां मृषावार्तां धर्मराजोऽधुना वदेत्
मग द्रोण क्षणात शस्त्रे टाकून रणातून माघार घेईल; म्हणून धर्मराजाने आता ही खोटी वार्ता सांगावी।
Verse 65
नान्यथा शक्यते जेतुं द्रोणो युद्धविशारदः । धर्माज्जेतुमशक्यं चेद्धर्मं त्यक्त्वाऽप्यरिं जयेत्
युद्धकौशल्यात निपुण द्रोणाला दुसऱ्या कोणत्याही उपायाने जिंकता येत नाही. धर्ममार्गाने विजय अशक्य असेल, तर धर्म सोडूनही शत्रूवर जय मिळवावा।
Verse 66
इति केशववाक्यं तच्छ्रुत्वा भीमः पृथासतः । पितरं ते समभ्येत्य मिथ्यावाक्यमभाषत
केशवाचे ते वचन ऐकून पृथासुत भीम तुझ्या पित्याजवळ गेला आणि त्याने खोटे वचन उच्चारले।
Verse 67
अश्वत्थामा हतो द्रोण युद्धेऽत्र पतितोऽधुना । द्रोणाचार्योपि तद्वाक्यममन्यत यथार्थतः
“अश्वत्थामा मारला गेला आहे, हे द्रोण; तो आता येथे युद्धात पडला आहे।” द्रोणाचार्यांनीही ते वचन सत्यच मानले।
Verse 68
अविश्वस्य पुनः सोऽथ धर्मजं प्राप्य चाब्रवीत् । धर्मात्मज मृधे सूनुरश्वत्थामा ममाधुना
तरीही शंका मनात ठेवून तो धर्मराजाकडे गेला व म्हणाला— “हे धर्मात्मज! या रणात माझा पुत्र अश्वत्थामा आता…”
Verse 69
हतः किं त्वं वदस्वाद्य सत्यवादी भवान्मतः । धर्मपुत्रोऽसत्यभीरुरासीच्चारिजयोत्सुकः
“…तो मारला गेला काय? आज मला सांग; तू सत्यवादी म्हणून मानला जातोस।” धर्मपुत्र असत्याची भीती असूनही विजयाची आस धरून द्विधा झाला।
Verse 70
किं कर्तव्यं मयाद्येति दोलालोलमना अभूत् । स दृष्ट्वा भीमनिहतमश्वत्थामाभिधं गजम्
“आता मी काय करावे?”—असे म्हणत त्याचे मन डोलू लागले. मग भीमाने मारलेल्या ‘अश्वत्थामा’ नावाच्या हत्तीला पाहून तो संशय-विचारात पडला.
Verse 71
अश्वत्थामा हतो युद्धे भीमेनाद्य रणे महान् । इत्थं द्रोणं बभाषेऽसौ धर्मपुत्रश्छलोक्तितः
“आज या महान रणात भीमाने युद्धात अश्वत्थामाला मारले आहे”—असे म्हणत धर्मपुत्र युधिष्ठिराने छलयुक्त वचनाने द्रोणाशी भाषण केले.
Verse 72
तच्छ्रुत्वा त्वत्पिता शस्त्रं त्यक्त्वा युद्धान्न्यवर्त्तत । अथ धर्मसुतः प्राह परं वारण इत्यपि
हे ऐकून तुझ्या पित्याने शस्त्र टाकून युद्धातून माघार घेतली. मग धर्मसुताने पुन्हा म्हटले—“पुरे, थांबा; निवृत्त व्हा.”
Verse 73
त्यक्तं शस्त्रं न गृह्णीयां युद्धे पुनरिति स्म सः । प्रतिजज्ञे तव पिता वत्स द्रोणो बली पुनः
“एकदा टाकलेले शस्त्र मी पुन्हा युद्धात उचलणार नाही”—असे तो म्हणाला. वत्सा, तुझ्या बलवान पित्याने, द्रोणाने, पुन्हा ही दृढ प्रतिज्ञा केली.
Verse 74
अतः शस्त्रं न जग्राह प्रतिज्ञाभंगकातरः । धृष्टद्युम्नं तदा दृष्ट्वा पिता ते मृत्युमात्मनः
म्हणून प्रतिज्ञाभंगाच्या भीतीने त्याने शस्त्र उचलले नाही. तेव्हा धृष्टद्युम्नाला पाहून तुझ्या पित्याने त्याला आपल्या मृत्यूसारखेच मानले.
Verse 75
मत्वा प्रायोपवेशेन रथोपस्थे स योगवित् । अशयिष्ट समाधिस्थः प्राणानायम्य वाग्यतः
त्या योगवेत्त्या द्रोणांनी प्रायोपवेशनाचा निश्चय करून रथाच्या आसनावर शयन केले. समाधिस्थ होऊन, प्राणायाम करून व वाणीवर ताबा मिळवून त्यांनी मौन धारण केले.
Verse 76
ततो निर्भिद्य मूर्धानं तत्प्राणा निर्ययुः क्षणात् । तदा मृतस्य द्रोणस्य वत्स खङ्गेन तच्छिरः
त्यानंतर मस्तक भेदून त्यांचे प्राण क्षणात निघून गेले. हे वत्सा, तेव्हा मृत द्रोणांचे मस्तक तलवारीने कापले गेले.
Verse 77
केशागृहीत्वा हस्तेन धृष्टद्युम्नोऽच्छिनद्युधि । मावधीरिति पार्थाद्याः प्रोचुः सर्वे च सैनिकाः । सर्वैर्निवार्यमाणोपि त्वत्तातं पार्श्वतोऽवधीत्
धृष्टद्युम्नाने युद्धात हाताने केस पकडून त्यांचे मस्तक छाटले. अर्जुनादी आणि सर्व सैनिकांनी 'मारू नकोस' असे म्हटले. सर्वांनी वारले असताही त्याने तुझ्या वडिलांना जवळून ठार मारले.
Verse 78
श्रीसूत उवाच । पितरं निहतं श्रुत्वा रुदन्द्रौणिश्चिरं द्विजाः
श्री सूत म्हणाले: हे द्विजांनो, वडील मारले गेले हे ऐकून अश्वत्थामा बराच वेळ रडत राहिला.
Verse 79
कोपेन महता तत्र ज्वलन्वाक्यमथाब्रवीत । अनृतं प्रोच्य पितरं न्यस्तशस्त्रं चकार यः
तिथे महाक्रोधाने जळत असताना ते म्हणाले: "ज्याने खोटे बोलून माझ्या वडिलांना शस्त्र खाली ठेवायला लावले..."
Verse 80
पितरं मेऽद्य तं पार्थमप्यन्या थ पांडवान् । गृहीत्वा केशपाशं यस्त्यक्तशस्त्रशिरोऽहनत्
आज मी त्या पार्थ अर्जुनाला—जो माझा पिता आहे—आणि इतर पांडवांनाही ठार करीन; ज्याने केशपाश धरून, शस्त्र टाकलेल्या व मस्तक नमविलेल्याचा वध केला होता।
Verse 81
छद्मना पार्षतं तं च हनिष्याम्यचिरादहम् । कृष्णेन सह पश्यंतु पाण्डवा मत्पराक्रमम्
छलाने मी त्या पार्षत धृष्टद्युम्नालाही लवकरच ठार करीन; कृष्णासह पांडवांनी माझा पराक्रम पाहावा।
Verse 82
इति द्रौणिर्द्विजास्तत्र प्रतिजज्ञे भयंकरम् । ततोस्तं गत आदित्ये राजानः सर्व एव ते
हे द्विजांनो! अशा रीतीने द्रौणिने तेथे भयंकर प्रतिज्ञा केली; मग सूर्यास्त झाल्यावर ते सर्व राजे (योद्धे) परत गेले।
Verse 83
उभये निहते द्रोणे प्राविशन्पटमण्डपम् । अष्टादशदिनैरेवं निवृत्तमभवद्रणम्
दोन्ही सैन्यांमध्ये द्रोण निहत झाल्यावर ते पडद्याच्या मांडवात (तंबू-मंडपात) प्रवेशले; अशा रीतीने अठरा दिवसांत रण समाप्त झाले।
Verse 84
शल्यं कर्णं तथान्यांश्च दुर्योधनमुखांस्ततः । धार्तराष्ट्रान्निहत्याजौ धर्मराजो युधिष्ठिरः
शल्य, कर्ण तसेच दुर्योधन-प्रमुख इतर योद्धे निहत झाल्यावर धर्मराज युधिष्ठिराने रणांगणात धार्तराष्ट्रांचा संहार केला।
Verse 85
स्वीयानां च परेषां च मृतानां सांपरायिकम् । अकरोद्विधिवद्विप्राः सार्धं धौम्या दिभिर्द्विजैः
तेव्हा विधिपूर्वक विप्रांनी धौम्य आदी द्विजांसह आपल्या व परक्यांच्या (शत्रूंच्याही) मृतांसाठी सांपरायिक श्राद्धकर्म केले।
Verse 86
वंदित्वा धृतराष्ट्रं च सर्वे संभूय पाण्डवाः । धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञाता हतशिष्टजनैर्वृताः
सर्व पांडव एकत्र येऊन धृतराष्ट्रास वंदन करून, त्यांची आज्ञा घेऊन, संहारानंतर उरलेल्या लोकांनी वेढलेले पुढे निघाले।
Verse 87
संप्राप्य हास्तिनपुरं प्राविशंस्ते स्वमंदिरम् । ततः कतिपयाहःसु गतेषु किल नागराः
हस्तिनापुरास पोहोचून ते आपल्या राजमंदिरात प्रविष्ट झाले; आणि काही दिवस गेल्यावर नगरवासीही खरोखर (पुढील घडामोडींकरिता) एकत्र झाले।
Verse 89
धौम्यादिमुनिभिः सार्धं धर्मजस्य महात्मनः । राज्या भिषेचनं कर्तुं प्रारभंत मुनीश्वराः । राज्याभिषेचने तस्य प्रवृत्ते धर्मजस्य तु । अशरीरा ततो वाणी बभाषे धर्मनंदनम्
धौम्य आदी मुनिंसह मुनीश्वरांनी महात्मा धर्मजाचा राज्याभिषेक करण्यास आरंभ केला; पण अभिषेक सुरू होताच अशरीरी वाणीने धर्मनंदनास उद्देशून भाषण केले।
Verse 90
धर्म पुत्र महाभाग रिपूणामपि वत्सल । राज्याभिषेकं मा कार्षीर्नार्हस्त्वं राज्यपालने
“हे महाभाग धर्मपुत्रा, शत्रूंवरही वात्सल्य करणाऱ्या! राज्याभिषेक करू नकोस; अद्याप तू राज्यपालनाच्या भारास योग्य नाहीस।”
Verse 91
यतस्त्वं छद्मनाचार्यमुक्त्वा सत्यं द्विजोत्तमम् । न्यस्त शस्त्रं रणे राजन्नघातयदलज्जकः
हे राजन्, तू कपटाने त्या श्रेष्ठ द्विजाला ‘आचार्य’ व ‘सत्यवादी’ असे म्हणत, रणात त्याने शस्त्र ठेवताच निर्लज्जपणे त्याचा वध करविलास।
Verse 92
अतस्ते पापबाहुल्यं विद्यते धर्मनंदन । प्रायश्चित्तमकृत्वास्य राज्यपालनकर्मणि
म्हणून, हे धर्मनंदना, तुझ्यावर पापाचे ओझे फार झाले आहे; याचे प्रायश्चित्त न करता तू राज्यपालन व रक्षणाच्या कर्मास योग्य नाहीस।
Verse 93
नार्हता विद्यते यस्मात्प्रायश्चित्तमतश्चर । इत्युक्त्वा विररामाथ सा तु वागशरीरिणी
प्रायश्चित्ताविना पात्रता राहत नाही; म्हणून प्रायश्चित्त कर. असे बोलून ती अशरीरी वाणी मग शांत झाली।
Verse 94
ततो धर्मसुतो राजा तद्वाक्यं भृशकातरः । मूढोऽहं साहसी क्रूरः पिशुनो लोभमोहितः
मग धर्मसुत राजा त्या वचनांनी अत्यंत व्याकुळ होऊन म्हणाला—“मी मूढ आहे; मी धाडसी, क्रूर, चुगलखोर आणि लोभाने मोहित झालो आहे।”
Verse 95
तुच्छराज्याभिलाषेण कृतवान्पापमीदृशम् । एतत्पापविशुद्ध्यर्थं किं करिष्यामि का गतिः
तुच्छ राज्याच्या लालसेने मी असे पाप केले. या पापाच्या शुद्धीसाठी मी काय करू—माझी गती काय, आश्रय कोणता?
Verse 96
किं वा दानं प्रदास्यामि कुत्र यास्यामि वा पुनः । इति शोकसमाविष्टे तस्मिन्राजनि धर्मजे
“मी कोणते दान देऊ? आणि पुन्हा कुठे जाऊ?” असे म्हणत धर्मपुत्र तो राजा शोकाने व्याकुळ झाला।
Verse 97
कृष्णद्वैपायनो व्यासस्समायातस्तदंतिकम् । ततोऽभिवंद्य तं व्यासं प्रत्युत्थाय कृतांजलिः
कृष्णद्वैपायन व्यास तेथे आले. तेव्हा राजा उठून, हात जोडून, व्यासांना वंदन करून त्यांचे स्वागत करू लागला।
Verse 98
संपूज्यार्घ्यादिना विप्रा भक्तियुक्तेन चेतसा । अदेहवाचा यत्प्रोक्तं तत्सर्वमखिलेन सः
भक्तिभावाने अर्घ्य इत्यादी अर्पून त्या विप्र-मुनीची विधिपूर्वक पूजा करून, देहहीन वाणीने जे सांगितले होते ते सर्व त्याने सविस्तर सांगितले।
Verse 99
व्यासाय श्रावयामास दुःखितो धर्मनंदनः । श्रुत्वा तदखिलं वाक्यं धर्मजस्य महामुनिः । ध्यात्वा तु सुचिरं कालं ततो वक्तुं प्रच क्रमे
दुःखी धर्मनंदनाने ते सर्व व्यासांना ऐकविले. धर्मपुत्राचे सर्व वचन ऐकून महामुनींनी बराच काळ चिंतन केले आणि मग बोलण्यास आरंभ केला।
Verse 100
व्यास उवाच । मा कार्षीस्त्वं भयं राजन्नुपायं प्रब्रवीमि ते । अस्य पापस्य शांत्यर्थं श्रुत्वानुष्ठीयतां त्वया
व्यास म्हणाले—“हे राजन्, भय करू नकोस. मी तुला उपाय सांगतो. या पापाच्या शांतीसाठी ते ऐक आणि त्याप्रमाणे अनुष्ठान कर.”
Verse 101
युधिष्ठिर उवाच । किं तद्ब्रूहि महायोगिन्पाराशर्य कृपानिधे । येन मे पापनाशः स्यादचिरात्तद्वदाधुना
युधिष्ठिर म्हणाला—हे महायोगिन्, हे पाराशर्य, करुणानिधे! ज्यायोगे माझा पापनाश लवकर होईल तो उपाय मला सांगा; आत्ताच कथन करा।
Verse 102
व्यास उवाच । दक्षिणांभोनिधौ सेतौ गंधमादनपर्वते
व्यास म्हणाले—दक्षिण समुद्रातील सेतूवर तसेच गंधमादन पर्वतावर—
Verse 110
रामसेतुं समुद्दिश्य प्रतस्थे वाहनं विना । दिनैः कतिपयैरेव रामसेतुं जगाम सः
रामसेतूचे ध्येय ठेवून तो कोणतेही वाहन न घेता निघाला; आणि काहीच दिवसांत तो रामसेतूला पोहोचला।
Verse 120
अभिषिक्तोऽथ राज्येऽसौ पालयामास मेदिनीम् । इत्थं धर्मात्मजो विप्रा रामतीर्थनिमज्जनात्
नंतर तो राज्याभिषेकाने अभिषिक्त होऊन पृथ्वीचे पालन व रक्षण करू लागला। अशा रीतीने, हे विप्रहो, धर्मात्म्याने रामतीर्थातील निमज्जन-स्नानाने हे फळ मिळविले।
Verse 123
पठंति येऽ ध्यायमिदं द्विजोत्तमाः शृण्वंति वा ये मनुजा विपातकाः । यास्यंति कैलासमनन्यलभ्यं गत्वा न संयांति पुनश्च जन्म
जे द्विजोत्तम हा अध्याय पठण किंवा चिंतन करतात, किंवा जे मनुष्य—even घोर पापांनी ग्रस्त—तो ऐकतात, ते अन्य कोणत्याही उपायाने अलभ्य कैलासास जातील; तेथे गेल्यावर पुन्हा जन्मास येत नाहीत।