Adhyaya 44

Verse 1

ऋषय ऊचुः । सर्ववेदार्थतत्त्वज्ञ पुराणार्णवपारग । व्यासपादांबुजद्वंद्वनमस्कारहृताशुभ

ऋषी म्हणाले— हे सर्व वेदार्थतत्त्वज्ञ! हे पुराणार्णवपारग! व्यासांच्या युगल कमलचरणांना नमस्कार केल्याने ज्यांचे अशुभ नष्ट झाले आहेत!

Verse 2

पुराणार्थोपदेशेन सर्वप्राण्युपका रक । त्वया ह्यनुगृहीताः स्म पुराणकथनाद्वयम्

पुराणार्थाचा उपदेश करून आपण सर्व प्राण्यांचे उपकारक आहात. खरोखर पुराणकथनाच्या द्वारे आपण आम्हांवर अनुग्रह केला आहे।

Verse 3

अधुना सेतुमाहात्म्यकथनात्सुतरां मुने । वयं कृतार्थाः संजाता व्यासशिष्य महामते

हे मुने! सेतुमाहात्म्याचे तुमचे उत्तम कथन ऐकून आम्ही अत्यंत कृतार्थ झालो आहोत. हे महामते व्यासशिष्या! आम्ही पूर्ण तृप्त आहोत.

Verse 4

यथा प्रातिष्ठिपल्लिंगं रामो दशरथात्मजः । तच्छ्रोतुं वयमिच्छामस्त्वमिदानीं वदस्व नः

दशरथनंदन श्रीरामांनी ज्या प्रकारे लिंगाची स्थापना केली, ते आम्हाला ऐकायचे आहे. आता तुम्ही आम्हाला सांगा.

Verse 5

श्रीसूत उवाच । यदर्थं स्थापितं लिंगं गन्धमादनपर्वते । रामचन्द्रेण विप्रेंद्र तदिदानीं ब्रवीमि वः

श्रीसूत म्हणाले—हे विप्रश्रेष्ठ! गंधमादन पर्वतावर रामचंद्रांनी कोणत्या हेतूने लिंगाची स्थापना केली, ते मी आता तुम्हाला सांगतो.

Verse 6

हृतभार्यो वनाद्रामो रावणेन बलीयसा । कपिसेनायुतो धीरः ससौमि त्रिर्महाबलः

बलवान रावणाने वनातून पत्नीचे हरण केल्यामुळे धीर-वीर राम वानरसेनेसह, सौमित्रि (लक्ष्मण) यांच्यासह, महाबलवान होऊन प्रस्थान केले.

Verse 7

महेंद्रं गिरिमासाद्य व्यलोकयत वारिधिम् । तस्मिन्नपारे जलधौ कृत्वा सेतुं रघूद्वहः

महेंद्र पर्वतावर पोहोचून रघुकुलश्रेष्ठाने समुद्र पाहिला; आणि त्या अपार जलधीत सेतू बांधला.

Verse 8

तेन गत्वा पुरीं लंकां रावणेनाभिरक्षि ताम् । अस्तंगते सहस्रांशौ पौर्णमास्यां निशामुखे

त्या सेतूने जाऊन तो रावणाने रक्षित अशा लंकेच्या पुरीत पोहोचला। सहस्रकिरण सूर्य अस्ताला गेल्यावर, पौर्णिमेच्या रात्री अंधार सुरू होताच—

Verse 9

रामः ससैनिको विप्राः सुवेलगिरिमारुहत् । ततः सौधस्थितं रात्रौ दृष्ट्वा लंकेश्वरं बली

हे विप्रहो! राम सैन्यासह सुवेल पर्वतावर चढला। मग रात्री प्रासादावर स्थित असलेल्या बलवान लंकेश्वराला पाहून—

Verse 10

सूर्यपुत्रोऽस्य मुकुटं पातयास भूतले । राक्षसो भग्नमुकुटः प्रविवेश गृहोदरम्

सूर्यपुत्र (सुग्रीव) याने त्याचा मुकुट भूमीवर पाडला। मुकुट भग्न झालेला तो राक्षस आपल्या घराच्या अंतःपुरात शिरला.

Verse 11

गृहं प्रविष्टे लंकेशे रामः सुग्रीवसंयुतः । सानुजः सेनया सार्द्धमवरुह्य गिरेस्तटात्

लंकेश्वर घरात शिरताच, सुग्रीवासह राम—अनुज व सैन्यासह—पर्वताच्या उतारावरून खाली उतरला.

Verse 12

सेनां न्यवेशयद्वीरो रामो लंकासमीपतः । ततो निवेशमानांस्तान्वानरान्रावणानुगाः

वीर रामाने लंकेजवळ सैन्याचा तळ मांडला. मग ते वानर निवास करू लागले तेव्हा रावणाचे अनुचर—

Verse 13

अभिजग्मुर्महाकायाः सायुधाः सहसैनिकाः । पर्वणः पूतनो जृंभः खरः क्रोधवशो हरिः

तेव्हा शस्त्रसज्ज, सैन्यासह महाकाय योद्धे पुढे सरसावले—पर्वण, पूतन, जृंभ, खर आणि क्रोधवश हरि।

Verse 14

प्रारुजश्चारुजश्चैव प्रहस्तश्चेतरे तथा । ततोऽभिपततां तेषामदृश्यानां दुरात्मनाम्

प्रारुज, चारुज तसेच प्रहस्त व इतर; मग ते दुष्ट अदृश्य होऊन झडप घालून हल्ला करू लागले।

Verse 15

अन्तर्धानवधं तत्र चकार स्म विभीषणः । ते दृश्यमाना बलिभिर्हरिभिर्दूरपातिभिः

तेथे विभीषणाने त्यांच्या अंतर्धानाचा डाव मोडून काढला; दिसू लागताच दूरवरून प्रहार करणाऱ्या बलवान वानरांनी त्यांना ठार केले।

Verse 16

निहताः सर्वतश्चैते न्यपतन्वै गतासवः । अमृष्यमाणः सबलो रावणो निर्ययावथ

ते सर्व बाजूंनी मारले जाऊन प्राणहीन होऊन कोसळले; हे न सहन होऊन रावण मग सैन्यासह बाहेर पडला।

Verse 17

व्यूह्य तान्वानरान्सर्वान्न्यवारयत सायकैः । राघवस्त्वथ निर्याय व्यूढानीको दशाननम्

त्याने सर्व वानरसेना व्यूहबद्ध करून बाणांनी रोखली; मग राघवही व्यूहबद्ध सैन्यासह बाहेर येऊन दशाननास सामोरा गेला।

Verse 18

प्रत्ययुध्यत वेगेन द्वंद्वयुद्धमभूत्तदा । युयुधे लक्ष्मणेनाथ इंद्रजिद्रावणात्मजः

वेगाने प्रत्युत्तर-युद्ध झाले आणि तेव्हा द्वंद्व-समर माजले। रावणपुत्र इंद्रजित् लक्ष्मणासह युद्ध करू लागला।

Verse 19

विरूपाक्षेण सुग्रीवस्तारेयेणापि खर्वटः । पौंड्रेण च नलस्तत्र पुटेशः पनसेन च

सुग्रीव विरूपाक्षाशी, खर्वट तारेयाशी लढला। तेथे नल पौंड्राशी आणि पुटेश पनसाशी युद्ध करू लागला।

Verse 20

अन्येपि कपयो वीरा राक्षसैर्द्वंद्वमेत्य तु । चक्रुर्युद्धं सुतुमुलं भीरूणां भयवर्द्धनम्

इतरही वीर वानर राक्षसांशी द्वंद्वात भिडले. त्यांनी अतिशय घोर, तुफानी युद्ध केले, जे भित्र्यांचा भय वाढविणारे होते.

Verse 21

अथ रक्षांसि भिन्नानि वानरैर्भीमविक्रमैः । प्रदुद्रुवू रणादाशु लंकां रावणपालिताम्

मग भीम पराक्रमी वानरांनी विदीर्ण झालेले राक्षस रणातून त्वरेने पळून रावणरक्षित लंकेत शिरले.

Verse 22

भग्नेषु सर्वसैन्येषु रावणप्रेरितेन वै । पुत्रेणेंद्रजिता युद्धे नागास्त्रैरतिदारुणैः

सर्व सैन्ये भग्न व व्याकुळ झाल्यावर, रावणाच्या प्रेरणेने त्याचा पुत्र इंद्रजित् युद्धात अतिदारुण नागास्त्रांचा प्रयोग करू लागला.

Verse 23

विद्धौ दाशरथी विप्रा उभौ तौ रामलक्ष्मणौ । मोचितौ वैनतेयेन गरुडेन महात्मना

हे विप्रहो! दाशरथी राम व लक्ष्मण हे दोघे विद्ध झाले तरीही, विनतेचा पुत्र महात्मा गरुड याने त्यांची मुक्तता केली।

Verse 24

तत्र प्रहस्तस्तरसा समभ्येत्य विभीषणम् । गदया ताडयामास विनद्य रणकर्कशः

तेथे प्रहस्त वेगाने विभीषणाकडे धावून आला आणि रणात कठोर गर्जना करीत गदेने त्याला आघात केला।

Verse 25

स तयाभिहतो धीमान्गदया भामिवेगया । नाकंपत महाबाहुर्हिमवानिव सुस्थितः

विजेसारख्या वेगवान गदेचा आघात होऊनही, धीमान महाबाहु विभीषण हिमालयासारखा स्थिर उभा राहिला; तो किंचितही डगमगला नाही।

Verse 26

ततः प्रगृह्य विपुलामष्टघंटां विभीषणः । अभिमंत्र्य महाशक्तिं चिक्षे पास्य शिरः प्रति

मग विभीषणाने विशाल अष्टघंटा-युक्त शक्ती हातात घेऊन, मंत्रांनी अभिमंत्रित करून ती शत्रूच्या शिरावर फेकली।

Verse 27

पतंत्या स तया वेगाद्राक्षसोऽशनिना यथा । हृतोत्तमांगो ददृशे वातरुग्ण इव द्रुमः

वेगाने कोसळणाऱ्या त्या शक्तीच्या आघाताने तो राक्षस जणू वज्राने घायाळ झाला; त्याचे शिर उडाले आणि तो वाऱ्याने मोडलेल्या वृक्षासारखा दिसला।

Verse 28

तं दृष्ट्वा निहतं संख्ये प्रहस्तं क्षणदाचरम् । अभिदुद्राव धूम्राक्षो वेगेन महता कपीन्

रणांगणात निशाचर प्रहस्त पडलेला पाहून धूम्राक्ष महावेगाने वानरांवर धावून गेला।

Verse 29

कपिसैन्यं समालोक्य विद्रुतं पवनात्मजः । धूम्राक्षमाजघानाशु शरेण रणमूर्धनि

कपिसैन्य पळून विखुरलेले पाहून पवनपुत्र हनुमानाने रणाच्या मध्यभागी धूम्राक्षावर त्वरेने बाण सोडला।

Verse 30

धूम्राक्षं निहतं दृष्ट्वा हतशेषा निशाचराः । सर्वं राज्ञे यथावृत्तं रावणाय न्यवेदयन्

धूम्राक्ष मारला गेला असे पाहून उरलेले निशाचर जे घडले ते सर्व आपल्या राजा रावणाला सांगू लागले।

Verse 31

ततः शयानं लंकेशः कुम्भकर्णमबोधयत् । प्रबुद्धं प्रेषयामास युद्धाय स च रावणः

मग लंकेशाने झोपलेल्या कुंभकर्णाला जागे केले; जागा होताच रावणाने त्याला युद्धासाठी पाठविले।

Verse 32

आगतं कुम्भकर्णं तं ब्रह्मास्त्रेण तु लक्ष्मणः । जघान समरे क्रुद्धो गतासुर्न्यपतच्च सः

कुंभकर्ण पुढे येताच, रणात क्रुद्ध झालेल्या लक्ष्मणाने ब्रह्मास्त्राने त्याला घाव घातला; प्राण निघून तो कोसळला।

Verse 33

दूषणस्यानुजौ तत्र वत्रवेगप्रमाथिनौ । हनुमन्नीलनिहतौ रावणप्रतिमौ रणे

तेथे दूषणाचे दोन धाकटे भाऊ, शत्रूचा वेग-प्रवेग मर्दन करणारे, रणांगणी रावणासारखे पराक्रमी, हनुमान व नील यांनी मारले गेले।

Verse 34

वज्रदंष्ट्रं समवधीद्विश्वकर्मसुतो नलः । अकंपनं च न्यहनत्कुमुदो वानरर्षभः

विश्वकर्म्याचा पुत्र नलाने वज्रदंष्ट्राचा वध केला; आणि वानरश्रेष्ठ कुमुदाने अकंपनालाही पाडून मारले।

Verse 35

षष्ठ्यां पराजितो राजा प्राविशच्च पुरीं ततः । अतिकायो लक्ष्मणेन हतश्च त्रिशिरास्तथा

सहाव्या दिवशी राजा पराभूत होऊन नंतर पुरीत प्रवेशला। लक्ष्मणाने अतिकायाचा वध केला आणि त्रिशिराही तसाच मारला गेला।

Verse 36

सुग्रीवेण हतौ युद्धे देवांत कनरांतकौ । हनूमता हतौ युद्धे कुम्भकर्णसुतावुभौ

युद्धात सुग्रीवाने देवांतक व कनरांतक यांना ठार केले; आणि युद्धात हनुमानाने कुंभकर्णाचे दोन्ही पुत्र मारले।

Verse 37

विभीषणेन निहतो मकराक्षः खरात्मजः । तत इन्द्रजितं पुत्रं चोदयामास रावणः

खराचा पुत्र मकराक्ष विभीषणाने ठार केला. त्यानंतर रावणाने आपल्या पुत्र इंद्रजिताला युद्धासाठी पुढे जाण्यास उद्युक्त केले।

Verse 38

इन्द्रजिन्मोहयित्वा तौ भ्रातरौ रामलक्षमणौ । घोरैः शरैरंगदेन हतवाहो दिवि स्थितः

इंद्रजिताने राम-लक्ष्मण या दोन्ही भावांना मोहून आकाशात उभा राहिला; पण अंगदाने घोर बाणांनी त्याचा सारथी ठार केला।

Verse 39

कुमुदांगदसुग्रीवनलजांबवदादिभिः । सहिता वानराः सर्वे न्यपतंस्तेन घातिताः

कुमुद, अंगद, सुग्रीव, नल, जांबवान इत्यादींसह सर्व वानर त्याने घायाळ करून भूमीवर कोसळले।

Verse 40

एवं निहत्य समरे ससैन्यौ रामलक्ष्मणौ । अंतर्दधे तदा व्योम्नि मेघनादो महाबलः

अशा रीतीने रणांगणात सैन्यासह राम-लक्ष्मणांना पाडून महाबली मेघनाद (इंद्रजित) तेव्हा आकाशात अंतर्धान पावला।

Verse 41

ततो विभीषणो राममिक्ष्वाकुकुलभूषणम् । उवाच प्रांजलिर्वाक्यं प्रणम्य च पुनःपुनः

त्यानंतर विभीषणाने हात जोडून, इक्ष्वाकुकुलभूषण श्रीरामांना पुन्हा पुन्हा प्रणाम करून वचन सांगितले।

Verse 42

अयमंभो गृहीत्वा तु राजराजस्य शासनात् । गुह्यकोऽभ्यागतो राम त्वत्सकाशमरिंदम

राजराजाच्या आज्ञेने हे जल घेऊन हा गुह्यक (यक्ष) आला आहे; हे राम, अरिंदम, तो तुमच्या सान्निध्यात उपस्थित झाला आहे।

Verse 43

इदमंभः कुबेरस्ते महाराज प्रयच्छति । अंतर्हितानां भूतानां दर्शनार्थं परं तप

हे महाराज! हे पवित्र जल कुबेर तुम्हांस प्रदान करीत आहे. याने अंतर्हित भूतांचे दर्शन होते; तपातून उत्पन्न झालेले हे परम साधन आहे.

Verse 44

अनेन स्पृष्टनयनो भूतान्यंतर्हितान्यपि । भवान्द्रक्ष्यति यस्मै वा भवानेतत्प्रदास्यति

या जलाने ज्याचे नेत्र स्पर्शिले जातील तो अंतर्हित भूतांनाही पाहील. आणि ज्याला तुम्ही हे द्याल, तोही तशीच दृष्टि प्राप्त करील.

Verse 45

सोऽपि द्रक्ष्यति भूतानि वियत्त्यंतर्हितानि वै । तथेति रामस्तद्वारि प्रतिगृह्याथ सत्कृतम्

तोही आकाशात अंतर्हित भूतांना निश्चयाने पाहील. ‘तथेति’ म्हणत रामाने ते सत्कृत पवित्र जल आदराने स्वीकारले.

Verse 46

चकार नेत्रयोः शौचं लक्ष्मणश्च महाबलः । सुग्रीवजांबवन्तौ च हनुमानंगदस्तथा

त्या जलाने महाबली लक्ष्मणाने नेत्रांचे शौच केले. सुग्रीव व जांबवान यांनीही, तसेच हनुमान व अंगद यांनीही केले.

Verse 47

मैंदद्विविदनीलाश्च ये चान्ये वानरास्तथा । ते सर्वे रामदत्तेन वारिणा शुद्धचक्षुषः

मैंद, द्विविद, नील आणि इतर वानरही—हे सर्व रामाने दिलेल्या जलाने शुद्धदृष्टीचे झाले.

Verse 48

आकाशेंतर्हितं वीरमपश्यन्रावणा त्मजम् । ततस्तमभिदुद्राव सौमित्रिर्दृष्टिगोचरम्

आकाशात लपलेला रावणपुत्र तो वीर त्यांनी पाहिला. तेव्हा सौमित्री (लक्ष्मण) त्याला दृष्टिगोचर करून त्याच्यावर धावून गेले.

Verse 49

ततो जघान संकुद्धो लक्ष्मणः कृतलक्षणः । कुवेरप्रेषितजलैः पवित्रीकृतलोचनः

मग क्रोधाने पेटलेले, लक्ष्य ठरवून दृढ झालेले लक्ष्मण त्याच्यावर प्रहार करू लागले—कुबेराने पाठविलेल्या जलाने ज्यांचे नेत्र पवित्र झाले होते.

Verse 50

ततः समभवद्युद्धं लक्ष्मणेंद्रजितोर्महत् । अतीव चित्रमाश्चर्यं शक्रप्रह्लादयोरिव

तेव्हा लक्ष्मण आणि इंद्रजित यांच्यात महान युद्ध झाले—अतिशय विचित्र व आश्चर्यकारक, जसे शक्र व प्रह्लाद यांचे संग्राम.

Verse 51

ततस्तृतीयदिवसे यत्नेन महता द्विजाः । इंद्रजिन्निहतो युद्धे लक्ष्मणेन बलीयसा

मग तिसऱ्या दिवशी, हे द्विजांनो, मोठ्या प्रयत्नानंतर युद्धात बलवान लक्ष्मणाने इंद्रजिताचा वध केला.

Verse 52

ततो मूलबलं सर्वं हतं रामेण धीमता । अथ क्रुद्धो दशग्रीवः प्रियपुत्रे निपातिते

मग बुद्धिमान रामाने संपूर्ण मुख्य सैन्यदलाचा संहार केला. आणि प्रिय पुत्र पडल्यावर दशग्रीव (रावण) क्रोधाने भडकला.

Verse 53

निर्ययौ रथमास्थाय नगराद्बहुसैनिकः । रावणो जानकीं हन्तुमुद्युक्तो विंध्यवारितः

रावण बहुसैन्यासह रथावर आरूढ होऊन नगरातून निघाला, जानकीचा वध करण्यास उद्युक्त होता; परंतु विंध्य पर्वताप्रमाणे तो अडविला जाऊन रोखला गेला।

Verse 54

ततो हर्यश्वयुक्तेन रथेनादित्यवर्चसा । उपतस्थे रणे रामं मातलिः शक्रसारथिः

त्यानंतर शक्राचा सारथी मातली, हर्यश्वांनी युक्त व आदित्यतेजाने दीप्त अशा रथाने रणांगणात रामाजवळ आला।

Verse 55

ऐन्द्रं रथं समारुह्य रामो धर्मभृतां वरः । शिरांसि राक्षसेन्द्रस्य ब्रह्मास्त्रेणावधीद्रणे

ऐंद्र रथावर आरूढ होऊन, धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठ रामाने रणात ब्रह्मास्त्राने राक्षसेन्द्राची शिरे छेदिली।

Verse 56

ततो हतदशग्रीवं रामं दशरथात्मजम् । आशीर्भिर्जययुक्ताभिर्देवाः सर्षिपुरोगमाः

त्यानंतर दशग्रीवाचा वध करणाऱ्या दशरथात्मज रामास, ऋषी अग्रभागी असलेल्या देवांनी विजययुक्त आशीर्वादांनी अभिनंदन केले।

Verse 57

तुष्टुवुः परिसंतुष्टाः सिद्धविद्याधरास्तथा । रामं कमलपत्राक्षं पुष्प वर्षेरवाकिरन्

अतिशय संतुष्ट सिद्ध व विद्याधरांनी कमलनयन रामाची स्तुती केली आणि पुष्पवृष्टी करून त्यांना आच्छादिले।

Verse 58

रामस्तैः सुरसंघातैः सहितः सैनिकैर्वृतः । सीतासौमित्रिसहितः समारुह्य च पुष्पकम्

राम त्या देवसमूहांसह आणि आपल्या सैन्याने वेढलेला, सीता व सौमित्रि (लक्ष्मण) यांसह पुष्पक विमानावर आरूढ झाला।

Verse 59

तथाभिषिच्य राजानं लंकायां च विभीषणम् । कपिसेनावृतो रामो गन्धमादनमन्वगात्

अशा रीतीने लंकेत विभीषणाचा राज्याभिषेक करून, कपिसेनेने वेढलेला राम गंधमादनाकडे निघाला।

Verse 60

परिशोध्य च वैदेहीं गंधमादनपर्वते । रामं कमलपत्राक्षं स्थितवानर संवृतम्

गंधमादन पर्वतावर वैदेही (सीता) हिची शुद्धता सिद्ध झाल्यावर, कमलनयन राम तेथे जमलेल्या वानरांनी वेढलेला उभा राहिला।

Verse 61

हतलंकेश्वरं वीरं सानुजं सविभीषणम् । सभार्यं देववृंदैश्च सेवितं मुनिपुंगवैः

लंकेश्वराचा वध करणारा तो वीर राम, अनुजासह, विभीषणासह व भार्यासह, देववृंदांनी सेवित आणि मुनिपुंगवांनी उपासित होता।

Verse 62

मुनयोऽभ्यागता द्रष्टुं दंडकारण्य वासिनः । अगस्त्यं ते पुरस्कृत्य तुष्टुवुर्मैथिलीपतिम्

दंडकारण्यात वास करणारे मुनि त्यांचे दर्शन घेण्यासाठी आले; अगस्त्यांना अग्रस्थानी ठेवून त्यांनी मैथिलीपति (राम) यांची स्तुती केली।

Verse 63

मुनय ऊचुः । नमस्ते रामचंद्राय लोकानुग्रहकारिणे । अरावणं जगत्कर्तुमवतीर्णाय भूतले

मुनी म्हणाले—हे लोकांचे कल्याण करणाऱ्या रामचंद्रा, तुला नमस्कार। रावणरहित जग निर्माण करण्यासाठी जो भूतलावर अवतरलास, तुला प्रणाम।

Verse 64

ताटिकादेहसंहर्त्रे गाधिजाध्वररक्षिणे । नमस्ते जितमारीच सुवाहुप्राणहारिणे

ताटिकेच्या देहाचा संहार करणाऱ्या, गाधिनंदन (विश्वामित्र) यांच्या यज्ञाचे रक्षण करणाऱ्या! मारीचाला जिंकणाऱ्या व सुवाहूचे प्राण हरिणाऱ्या! तुला नमस्कार।

Verse 65

अहल्यामुक्तिसंदायिपादपंकजरेणवे । नमस्ते हरकोदण्डलीलाभञ्जनकारिणे

अहल्येला मुक्ती देणाऱ्या तुझ्या चरणकमलांच्या रजेला नमस्कार। आणि हर (शिव) यांचा कोदंड केवळ लीलामात्रे भंग करणाऱ्या तुला नमस्कार।

Verse 66

नमस्ते मैथिलीपाणिग्रहणोत्सवशालिने । नमस्ते रेणुकापुत्रपराजयविधायिने

मैथिलीच्या पाणिग्रहणोत्सवात शोभणाऱ्या प्रभो, तुला नमस्कार। आणि रेणुकापुत्र (परशुराम) यांचा पराभव घडविणाऱ्या, तुला नमस्कार।

Verse 67

सहलक्ष्मणसीताभ्यां कैकेय्यास्तु वरद्वयात् । सत्यं पितृवचः कर्तुं नमो वनमुपे युषे

लक्ष्मण व सीतेसह, कैकेयीच्या दोन वरांमुळे, पित्याचे वचन सत्य करण्यासाठी जो वनात गेला—त्याला नमस्कार।

Verse 68

भरतप्रार्थनादत्तपादुकायुगुलाय ते । नमस्ते शरभंगस्य स्वर्गप्राप्त्यैकहेतवे

भरताच्या प्रार्थनेने दिलेल्या पादुका-युगुलधारक तुम्हांला नमस्कार। शरभंगास स्वर्गप्राप्तीचा एकमेव हेतु झालेल्या तुम्हांला प्रणाम।

Verse 69

नमो विराधसंहर्त्रे गृधराजस खाय ते । मायामृगमहाक्रूरमारीचांगविदारिणे

विराधसंहारक तुम्हांला नमस्कार। गृध्रराज (जटायू) यांचे सखा तुम्हांला प्रणाम। मायामृग रूपी महाक्रूर मारीचाचे अवयव विदीर्ण करणाऱ्या तुम्हांला नमो नमः।

Verse 70

सीतापहारिलोकेशयुद्धत्यक्तकलेवरम् । जटायुषं तु संदह्य तत्कैवल्यप्रदायिने

सीतापहार करणाऱ्या लोकेशाशी युद्धात देहत्याग केलेल्या जटायूचा दाहसंस्कार करून त्याला कैवल्य देणाऱ्या तुम्हांला नमो नमः।

Verse 71

नमः कबंधसंहर्त्रे शवरीपूजितांघ्रये । प्राप्तसुग्रीवसख्याय कृतवालिवधाय ते

कबंधसंहारक तुम्हांला नमस्कार। शबरीने पूजिलेल्या चरणांचे धनी तुम्हांला प्रणाम। सुग्रीवाशी सख्य प्राप्त करून वालीवध करणाऱ्या तुम्हांला नमो नमः।

Verse 72

नमः कृतवते सेतुं समुद्रे वरुणालये । सर्वराक्षससंहर्त्रे रावणप्राणहारिणे

वरुणालय समुद्रावर सेतू निर्माण करणाऱ्या तुम्हांला नमस्कार। सर्व राक्षससंहारक, रावणाचे प्राण हरिणाऱ्या तुम्हांला नमो नमः।

Verse 73

संसारांबुधिसंतारपोतपादांबुजाय ते । नमो भक्तार्तिसंहर्त्रे सच्चिदानंदरूपिणे

हे प्रभो! तुमचे कमलचरण संसारसागर तरून नेणारी नौका आहेत; भक्तांची आर्तता हरिणाऱ्या सच्चिदानंदरूपा, तुला नमस्कार असो।

Verse 74

नमस्ते राम भद्राय जगतामृद्धिहेतवे । रामादिपुण्यनामानि जपतां पापहारिणे

हे भद्र राम! जगताच्या समृद्धीचे कारण असलेल्या तुला नमस्कार; ‘राम’ आदि पुण्यनामांचा जप करणाऱ्यांचे पाप हरिणाऱ्या तुला नमस्कार।

Verse 76

ससीताय नमस्तुभ्यं विभीषणसुखप्रद । लंकेश्वरवधाद्राम पालितं हि जगत्त्वया

सीतेसह तुला नमस्कार, हे विभीषणास सुख देणाऱ्या! हे राम, लंकेश्वराचा वध करून तूच खरोखर जगताचे रक्षण केले आहेस।

Verse 77

रक्षरक्ष जगन्नाथ पाह्य स्माञ्जानकीपते । स्तुत्वैवं मुनयः सर्वे तूष्णीं तस्थुर्द्विजोत्तमाः

“रक्षा करा, रक्षा करा, हे जगन्नाथ! आम्हांला वाचवा, हे जानकीपते!” अशी स्तुती करून सर्व मुनि—श्रेष्ठ द्विज—मौन धारण करून उभे राहिले।

Verse 78

श्रीसूत उवाच । य इदं रामचन्द्रस्य स्तोत्रं मुनिभिरीरितम् । त्रिसंध्यं पठते भक्त्या भुक्तिं मुक्तिं च विंदति

श्रीसूत म्हणाले—मुनिंनी उच्चारलेले हे रामचंद्राचे स्तोत्र जो भक्तिभावाने त्रिसंध्येला पठण करतो, तो भोग आणि मोक्ष—दोन्ही प्राप्त करतो।

Verse 79

प्रयाणकाले पठतो न् भीतिरुपजायते । एतत्स्तोत्रस्य पठनाद्भूतवेतालकादयः

प्रयाणकाळी जो हे स्तोत्र पठण करतो, त्याच्या मनात भीती उत्पन्न होत नाही। या स्तोत्रपाठाने भूत-वेताळ इत्यादी उपद्रव शांत होऊन दूर होतात।

Verse 80

नश्यंति रोगा नश्यंति नश्यते पापसंचयः । पुत्रकामो लभेत्पुत्रं कन्या विंदति सत्पतिम्

रोग नष्ट होतात, पापसंचयही नाश पावतो। पुत्राची इच्छा असणाऱ्यास पुत्र मिळतो, आणि कन्येला सत्पती (योग्य वर) प्राप्त होतो।

Verse 81

मोक्षकामो लभेन्मोक्षं धनकामो धनं लभेत् । सर्वान्कामानवाप्नोति पठन्भक्त्या त्विमं स्तवम्

मोक्षाची इच्छा असणारा मोक्ष मिळवतो, धनाची इच्छा असणारा धन मिळवतो। भक्तिभावाने हा स्तव पठण करणारा सर्व इच्छित फल प्राप्त करतो।

Verse 82

ततो रामो मुनीन्प्राह प्रणम्य च कृतांजलिः । अहं विशुद्धये प्राप्यः सकलैरपि मानवैः

त्यानंतर रामांनी मुनींना प्रणाम करून, हात जोडून म्हटले— “विशुद्धीसाठी सर्व मानवांनीही माझ्या शरण/समीप यावे.”

Verse 83

मद्दृष्टिगोचरो जन्तुर्नित्यमोक्षस्य भाजनम् । तथापि मुनयो नित्यं भक्तियुक्तेन चेतसा

माझ्या दृष्टिक्षेत्रात येणारा प्राणी सदैव मोक्षाचा पात्र ठरतो. तरीही, हे मुनीहो, तुम्ही नित्य भक्तियुक्त चित्ताने (स्थित रहा/आचरण करा).

Verse 84

स्वात्मलाभेन संतुष्टान्साधून्भूतसुहृत्तमान् । निरहंकारिणः शांतान्नमस्याम्यूर्ध्वरेतसः

आत्मलाभात संतुष्ट, सर्वभूतांचे परम सुहृद—अहंकाररहित, शांत व ब्रह्मचर्यनिष्ठ अशा साधूंना मी नमस्कार करतो.

Verse 85

यस्माद्ब्रह्मण्यदेवोऽहमतो विप्रान्भजे सदा । युष्मान्पृच्छाम्यहं किंचित्तद्वदध्वं विचार्य तु

मी ब्रह्मनिष्ठ असल्यामुळे विप्रांचे मी सदैव पूजन-सेवन करतो. आता मी तुम्हांस काही विचारतो—विचार करून उत्तर द्या.

Verse 86

रावणस्य वधाद्विप्रा यत्पापं मम वर्तते । तस्य मे निष्कृतिं ब्रूत पौलस्त्यवधजस्य हि । यत्कृत्वा तेन पापे न मुच्येऽहं मुनिपुंगवाः

हे विप्रहो! पौलस्त्यवंशज रावणवधामुळे माझ्यावर जे पाप आले आहे, त्याचे प्रायश्चित्त सांगा. हे मुनिश्रेष्ठांनो! कोणते कर्म केल्याने मी त्या पापातून मुक्त होईन?

Verse 87

मुनय ऊचुः । सत्यव्रत जगन्नाथ जगद्रक्षाधुरंधर

मुनी म्हणाले—हे सत्यव्रती जगन्नाथा, हे जगद्रक्षेचे भारवाहक महाबला!

Verse 88

सर्वलोकोपकारार्थं कुरु राम शिवार्चनम् । गन्धमादनशृंगेऽस्मिन्महापुण्ये विमुक्तिदे

सर्व लोकांच्या कल्याणासाठी, हे रामा, या गंधमादनशिखरावर—महापुण्य व मुक्तिदायक स्थानी—शिवाचे अर्चन कर.

Verse 89

शिवलिंगप्रतिष्ठां त्वं लोकसंग्रहकाम्यया । कुरु राम दशग्रीववधदोषापनुत्तये

हे रामा! लोककल्याण व लोकसंग्रहाच्या इच्छेने शिवलिंगाची प्रतिष्ठा कर; दशग्रीववधामुळे आलेला दोष त्यामुळे नष्ट होईल।

Verse 91

यत्त्वया स्थाप्यते लिगं गन्धमादनपर्वते । अस्य संदर्शनं पुंसां काशीलिंगावलोकनात्

गंधमादन पर्वतावर तू जे लिंग स्थापशील, त्याचे दर्शनच लोकांसाठी काशीतील लिंगदर्शनापेक्षा अधिक फलदायी ठरेल।

Verse 92

अधिकं कोटिगुणितं फलवत्स्यान्न संशयः । तव नाम्ना त्विदं लिंगं लोके ख्यातिं समश्नुताम्

याचे फळ निःसंशय कोटीगुण अधिक होईल; आणि हे लिंग तुझ्या नामानेच जगात कीर्ती प्राप्त करो.

Verse 93

नाशकं पुण्यपापाख्यकाष्ठानां दहनोपमम् । इदं रामेश्वरं लिंगं ख्यातं लोके भविष्यति

हे रामेश्वर लिंग अग्नीसारखे असेल, जे पुण्य व पाप या दोन्ही नावाच्या काष्ठांना जाळून टाकते; आणि ते जगात प्रसिद्ध होईल.

Verse 94

मा विलंबं कुरुष्वातो लिंगस्थापनकर्मणि । रामचंद्र महाभाग करुणापूर्णविग्रह

म्हणून लिंगस्थापनाच्या कर्मात विलंब करू नकोस, हे रामचंद्रा! महाभाग, करुणेने परिपूर्ण स्वरूपा.

Verse 95

श्रीसूत उवाच । इति श्रुत्वा वचो रामो मुनीनां तं मुनीश्वराः । पुण्यकालं विचार्याथ द्विमुहूर्तं जगत्पतिः

श्रीसूत म्हणाले—मुनींचे वचन ऐकून जगत्पती श्रीरामांनी पुण्यकाळाचा विचार केला आणि दोन मुहूर्तांचा पावन अवधी निश्चित केला।

Verse 96

कैलासं प्रेषयामास हनुमन्तं शिवालयम् । शिवलिंगं समानेतुं स्थापनार्थं रघूद्वहः

रघुकुलश्रेष्ठ श्रीरामांनी स्थापनेसाठी शिवालय कैलासास हनुमंताला पाठविले, की तो शिवलिंग आणावा।

Verse 97

राम उवाच । हनूमन्नंजनीसूनो वायुपुत्र महाबल । कैलासं त्वरितो गत्वा लिंगमानय मा चिरम्

राम म्हणाले—हे हनुमान, अंजनीसुत, वायुपुत्र महाबल! त्वरेने कैलासास जाऊन लिंग आण; उशीर करू नकोस।

Verse 98

इत्याज्ञप्तस्स रामेण भुजावास्फाल्य वीर्यवान् । मुहूर्तद्वितयं ज्ञात्वा पुण्यकालं कपीश्वरः

रामांची आज्ञा मिळताच वीर्यवान कपीश्वराने भुजा फटकारल्या; दोन मुहूर्तांचा पुण्यकाळ जाणून तो तत्क्षणी कार्यास सज्ज झाला।

Verse 99

पश्यतां सर्वदेवानामृषीणां च महात्मनाम् । उत्पपात महावेगश्चालयन्गंधमादनम्

सर्व देवता व महात्मा ऋषी पाहत असताना तो महावेगाने उडी मारून निघाला आणि गंधमादन पर्वतही हलवून टाकला।

Verse 100

लंघयन्स वियन्मार्गं कैलासं पर्वतं ययौ । न ददर्श महादेवं लिंगरूपधरं कपिः

तो आकाशमार्ग ओलांडून कैलास पर्वतावर गेला; पण त्या कपिवीराला लिंगरूप धारण करून स्थित असलेल्या महादेवांचे दर्शन झाले नाही।

Verse 110

रामो वै स्थापयामास शिवलिंगमनुत्तमम् । लिंगस्थं पूजयामास राघवः सांबमीश्वरम्

श्रीरामांनी खरोखरच अनुपम शिवलिंगाची स्थापना केली; आणि राघवांनी लिंगस्थ भगवान सांबमीश्वरांची पूजा केली।

Verse 120

स्थापितं शिवलिंगं वै भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । इमां लिंगप्रतिष्ठां यः शृणोति पठतेऽथवा

स्थापित हे शिवलिंग खरोखरच भोग व मोक्ष देणारे आहे. जो ही लिंगप्रतिष्ठा ऐकतो किंवा वाचतो—

Verse 121

स रामेश्वरलिंगस्य सेवाफलमवाप्नुयात् । सायुज्यं च समाप्नोति रामनाथस्य वैभवात्

तो रामेश्वरलिंगाच्या सेवेचे पूर्ण फळ प्राप्त करतो; आणि भगवान रामनाथांच्या वैभवामुळे सायुज्य—दैवी एकत्व—सुद्धा मिळवतो।

Verse 785

नमस्ते सर्वलोकानां सृष्टिस्थित्यंतकारिणे । नमस्ते करुणामूर्ते भक्तरक्षणदीक्षित

समस्त लोकांची सृष्टी, स्थिती व संहार करणाऱ्या आपल्याला नमस्कार. करुणामूर्ती, भक्तरक्षणासाठी दीक्षित असलेल्या आपल्याला नमस्कार.