Adhyaya 8

Verse 1

ऋषय ऊचुः । भगवन्सूतसर्वज्ञ कृष्णद्वैपायनप्रिय । त्वन्मुखाद्वै कथाः श्रुत्वा श्रोत्रकामृतवर्षिणीः

ऋषी म्हणाले— हे भगवन् सूत, आपण सर्वज्ञ आणि कृष्णद्वैपायन (व्यास) यांचे प्रिय आहात. आपल्या मुखातून कानांवर अमृतवर्षाव करणाऱ्या या कथा ऐकून,

Verse 2

तृप्तिर्न जायतेऽस्माकं त्वद्वचोमृतपायिनाम् । अतः शुश्रूषमाणानां भूयो ब्रूहि कथाः शुभाः

आम्ही आपल्या वचनांचे अमृत पितो, तरीही आमची तृप्ती होत नाही. म्हणून आम्ही जे ऐकण्यास उत्सुक आहोत, आम्हाला पुन्हा शुभ कथा सांगाव्यात.

Verse 3

वेतालवरदंनाम चक्रतीर्थस्य दक्षिणे । तीर्थमस्ति महापुण्यमित्यवादीद्भवान्पुरा

पूर्वी आपण सांगितले होते—“चक्रतीर्थाच्या दक्षिणेस ‘वेतालवरद’ नावाचे महापुण्य तीर्थ आहे।”

Verse 4

वेतालवरदाभिख्या तीर्थस्यास्यागता कथम् । किंप्रभावं च तत्तीर्थमेतन्नो वक्तुमर्हसि

हे तीर्थ ‘वेतालवरद’ या नावाने कसे प्रसिद्ध झाले? आणि त्या तीर्थाचा प्रभाव व विशेष महिमा काय आहे? कृपया आम्हांस सांगा।

Verse 5

श्रीसूत उवाच । साधुपृष्टं हि युष्माभिरतिगुह्यं मुनीश्वराः । शृणुध्वं मनसा सार्द्धं ब्रवीम्यत्यद्भुतां कथाम्

श्रीसूत म्हणाले—हे मुनीश्वरांनो, तुम्ही उत्तम प्रश्न केला आहे; हे अत्यंत गूढ रहस्य आहे। मन एकाग्र करून ऐका; मी अद्भुत कथा सांगतो।

Verse 6

पामरा अपि मोदन्ते यां वै श्रुत्वा कथां शुभाम् । कथा चेयं महापुण्या पुरा कैलासपर्वते

ही शुभ कथा ऐकून पामरही आनंदित होतात। ही कथा महापुण्यदायिनी असून पूर्वी कैलास पर्वतावर सांगितली गेली होती।

Verse 7

केलिकालेषु पावत्यै शंभुना कथिता द्विजाः । तां ब्रवीमि कथामेनामत्यद्भुततरां हि वः

हे द्विजांनो, क्रीडाकाळी शंभूंनी पार्वतीला ही कथा सांगितली होती। तीच अत्यंत अद्भुत कथा मी आता तुम्हांला सांगतो।

Verse 8

पुरा हि गालवोनाम महर्षिः सत्यवाक्छुचिः । चिंतयानः परं ब्रह्म तपस्तेपे निजाश्रमे

प्राचीन काळी गालव नावाचे महर्षी होते—सत्यवचनी व शुद्ध. परब्रह्माचे चिंतन करीत ते आपल्या आश्रमात तप आचरित होते.

Verse 9

तस्य कन्या महाभागा रूपयौवनशालिनी । नाम्ना कांतिमती बाला व्यचरत्पितुरंतिके

त्यांची एक महाभाग्यवती कन्या होती, रूप-यौवनाने शोभणारी. कांतिमती नावाची ती बाला पित्याच्या सान्निध्यात वावरून सेवा करी.

Verse 10

आहरंती च पुष्पाणि बल्यर्थं तस्य वै मुनेः । वेदिसंमार्जनादीनि समिदाहरणानि च

ती मुनींच्या बलिकर्मासाठी पुष्पे आणीत असे. तसेच वेदी स्वच्छ करणे इत्यादी व यज्ञासाठी समिधा आणणेही करी.

Verse 11

कुर्वती पितरं बाला सम्यक्परिचचार ह । कदाचित्सा तु वल्यर्थं पुष्पाण्याहर्तुमुद्यता

अशा रीतीने ती बाला पित्याची योग्य सेवा करीत असे. एकदा ती बलिकर्मासाठी पुष्पे आणावयास निघाली.

Verse 12

तस्मिन्वने कांतिमती सुदूरमगमत्तदा । तत्र पुष्पाणि रम्याणि समाहृत्य च पेटके

त्या वनात कांतिमती तेव्हा फार दूर गेली. तेथे रम्य पुष्पे गोळा करून तिने टोपलीत ठेवली.

Verse 13

तूर्णं निववृते बाला पितृशुश्रूषणे रता । निवर्तमानां तां कन्यां विद्याधरकुमारकौ

पितृसेवेत रत झालेली ती बाला त्वरेने परत फिरली. परत येत असलेल्या त्या कन्येला दोन विद्याधरकुमारांनी पाहिले.

Verse 14

सुदर्शनसुकर्णाख्यौ विमानस्थौ ददर्शतुः । तां दृष्ट्वा गालवसुतां रूपयौवनशालिनीम्

विमानात बसलेले सुदर्शन व सुकर्ण यांनी तिला पाहिले. गालवमुनींची रूप-यौवनसंपन्न कन्या पाहताच (त्यांचे मन हरपले).

Verse 15

कामस्य पत्नीं ललितां रतिं मूर्तिमतीमिव । सुदर्शनाभिधो ज्येष्ठो विद्याधरकुमारकः

ती जणू कामदेवाची ललित पत्नी रतीच मूर्तिमंत झाली आहे—अशी भासली. त्या विद्याधरकुमारांमध्ये ज्येष्ठाचे नाव सुदर्शन होते.

Verse 16

हर्षसंफुल्लनयनश्चकमे काममोहितः । पूर्णचन्द्राननां तां वै वीक्षमाणो मुहुर्मुहुः

हर्षाने त्याचे नेत्र फुलले; काममोहित होऊन तो तिच्यावर आसक्त झाला. पूर्णचंद्रासारख्या मुखाकडे तो पुन्हा पुन्हा पाहू लागला.

Verse 17

तया रिरंसुकामोऽसौ विमानाग्रादवातरत् । तामुपेत्य मुनेः कन्यामित्युवाच सुदर्शनः

तिच्याशी क्रीडा करण्याची इच्छा धरून तो विमानाच्या अग्रभागातून खाली उतरला. मुनींच्या त्या कन्येजवळ जाऊन सुदर्शन असे म्हणाला.

Verse 18

सुदर्शन उवाच । कासि भद्रे सुता कस्य रूपयौवनशालिनी । रूपमप्रतिमं ह्येतदाह्लादयति मे मनः

सुदर्शन म्हणाला—हे भद्रे, तू कोण आहेस आणि कोणाची कन्या आहेस, रूप-यौवनाने उजळलेली? तुझे हे अनुपम रूप माझे मन खरोखर आनंदित करते.

Verse 19

त्वां दृष्ट्वा रतिसंकाशां बाधते मां मनोभवः । सुकण्ठनामधेयस्य विद्याधरपतेरहम्

तुला रतीसारखी पाहून मनोभव (कामदेव) मला व्याकुळ करीत आहे. मी सुकण्ठ नावाच्या विद्याधरपतीचा पुत्र आहे.

Verse 20

आत्मजो रूपसंपन्नो नाम्ना चैव सुदर्शनः । प्रतिगृह्णीष्व मां भद्रे रक्ष मां करुणादृशा

मी त्याचाच पुत्र—रूपसंपन्न—आणि माझे नावही सुदर्शन. हे भद्रे, मला स्वीकार; करुणादृष्टीने माझे रक्षण कर.

Verse 21

भर्तारं मां समासाद्य सर्वान्भोगानवाप्स्यसि । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य विद्याधरसुतस्य सा

“मला पती म्हणून प्राप्त केल्यास तुला सर्व भोग मिळतील.” त्या विद्याधरपुत्राचे हे वचन ऐकून ती (स्त्री) बोलली.

Verse 22

तदा कांतिमती वाक्यं धर्मयुक्तमभाषत । सुदर्शन महाभाग विद्याधरपतेः सुत

तेव्हा कान्तिमतीने धर्मयुक्त वचन उच्चारले—“हे सुदर्शन महाभाग, विद्याधरपतीच्या पुत्रा, …”

Verse 23

आत्मजां मां विजानीहि गालवस्य महात्मनः । कन्या चाहमनूढास्मि पितृशु श्रूषणे रता

मला महात्मा गालव मुनींची कन्या असे जाणावे। मी अविवाहित कन्या असून पित्याच्या सेवेत सदैव रत आहे।

Verse 24

बल्यर्थं हि पितुश्चाहं पुष्पाण्याहर्तुमागता । आहरंत्याश्च पुष्पाणि याम एको न्यवर्तत

पित्याच्या बलि-अर्पणासाठी मी पुष्पे आणावयास आले होते. पुष्पे गोळा करताना एक याम (प्रहर) निघून गेला.

Verse 25

मद्विलंबेन स मुनिर्देव तार्चनतत्परः । कोपं विधास्यते नूनं तपस्वी मुनिपुंगवः

माझ्या विलंबामुळे तो तपस्वी, मुनींमध्ये श्रेष्ठ, देवपूजेत तत्पर मुनि निश्चयच क्रोध करील.

Verse 26

तच्छीघ्रमद्य गच्छामि पुष्पाण्यप्याहृतानि मे । कन्याश्च पितुराधीना न स्वतन्त्राः कदाचन

म्हणून आज मी त्वरेने जाते; पुष्पेही मी आणली आहेत. कन्या पित्याच्या अधीन असतात—कधीही स्वातंत्र्यवान नसतात.

Verse 27

यदि मामिच्छति भवान्पितरं मम याचय । इति विद्याधरसुतमुक्त्वा कांतिमती तदा

जर आपण मला इच्छित असाल, तर माझ्या पित्याकडे माझी मागणी करा. असे विद्यााधरपुत्रास सांगून कांतिमती तेव्हा निघण्यास उद्यत झाली.

Verse 28

पितुराशंकिता तूर्णमा श्रमं गन्तुमुद्यता । गच्छन्तीं तां समालोक्य विद्याधरकुमारकः

पित्याच्या भयाने ती त्वरेने आश्रमाकडे जाण्यास उद्यत झाली. तिला जाताना पाहून विद्याधरांचा तरुण राजकुमार (व्याकुळ होऊन) पुढे सरसावला.

Verse 29

तूर्णं जग्राह केशेषु धावित्वा मदनार्दितः । अभ्येत्य निजकेशेषु गृह्णन्ते तं विलोक्य सा

मदनाने व्याकुळ होऊन तो धावला आणि त्वरेने तिच्या केशांना धरून बसला. तो तिच्याच वेणीला पकडून आहे असे पाहून ती भयभीत झाली.

Verse 30

उच्चैश्चक्रंद सहसा कुररीव मुनेः सुता । अस्माद्विद्याधरसुताज्जनक त्राहि मां विभो

तेव्हा मुनीची कन्या कुररी पक्ष्यासारखी सहसा मोठ्याने आक्रोश करू लागली—“हे पिता, हे समर्थ प्रभो! या विद्याधरपुत्रापासून मला वाचवा.”

Verse 31

बलाद्गृह्णाति दुष्टात्मा विद्याधरसुतोऽद्य माम् । इत्थमुच्चैः प्रचुक्रोश स्वाश्रमान्नातिदूरतः

“हा दुष्टात्मा विद्याधरपुत्र आज मला बलपूर्वक घेऊन जात आहे!”—असे म्हणत ती आपल्या आश्रमापासून फार दूर नसतानाही मोठ्याने ओरडली.

Verse 32

तदाक्रंदितमाकर्ण्य गन्धमादनवासिनः । मुनयस्तु पुरस्कृत्य गालवं मुनिपुंगवम्

तो आक्रोश ऐकून गंधमादनात वसणारे मुनि, मुनिश्रेष्ठ गालवांना पुढे करून (तेथे) निघाले.

Verse 33

किमेतदिति विज्ञातुं तं देशं तूर्णमाययुः । तं देशं तु समागत्य सर्वे ते ऋषिपुंगवाः

“हे काय आहे?” असे जाणण्याच्या उत्कंठेने ते श्रेष्ठ ऋषी त्वरेने त्या स्थानी गेले; तेथे पोहोचताच सर्व ऋषिपुंगव एकत्र जमले.

Verse 34

विद्याधरगृहीतां तां ददृशुर्मु निकन्यकाम् । विद्याधरसुतं चान्यमंतिके समुपस्थितम्

त्यांनी एका विद्याधराने धरून ठेवलेली ती मुनिकन्या पाहिली; आणि जवळच दुसरा—विद्याधरपुत्र—निकट उभा असल्याचेही पाहिले.

Verse 35

एतद्दृष्ट्वा महायोगी गालवो मुनिपुंगवः । गतः कोपवशं किंचिद्दुराप्मानं शशाप तम्

हे पाहून महायोगी गालव—मुनिश्रेष्ठ—थोडेसे क्रोधाच्या आधीन झाले आणि त्या दुरात्म्यास शाप दिला.

Verse 36

कृतवानीदृशं कार्यं यत्त्वं विद्याधराधम । तद्याहि मानुषीं योनिं स्वस्य दुष्कर्मणः फलम्

‘अरे विद्याधराधम! तू असे कृत्य केलेस; म्हणून जा, मानुष योनीत जन्म घे—हे तुझ्याच दुष्कर्माचे फळ आहे.’

Verse 37

संप्राप्य मानुषं जन्म बहुदुःखसमाकुलम् । अचिरेण तु कालेन तस्मिन्नेव तु जन्मनि

‘अनेक दुःखांनी व्याकुळ मानुष जन्म मिळवून, फार काळ न लावता—त्याच जन्मातच—…’

Verse 38

मनुष्यैरपि निंद्यं तद्वेतालत्वं प्रयास्यसि । मांसानि शोणितं चैव सर्वदा भक्षयिष्यसि

मनुष्यांनाही निंद्य असे वेतालत्व तू प्राप्त करशील; आणि सदैव मांस व रक्त यांचेच भक्षण करशील।

Verse 39

वेताला राक्षसप्राया बलाद्गृह्णन्ति योषितः । तस्मात्त्वं मानुषो भूत्वा वेतालत्वमवाप्स्यसि

वेताळ राक्षसांसारखे असून स्त्रियांना बलाने पकडतात; म्हणून तू मनुष्य होऊनही वेतालत्व प्राप्त करशील।

Verse 40

तव दुष्कर्मणो योऽसावनुमंता कनिष्ठकः । सुकर्ण इति विख्यातो भविता सोपि मानुषः

तुझ्या दुष्कर्माला संमती देणारा जो तुझा कनिष्ठ साथी, ‘सुकर्ण’ म्हणून प्रसिद्ध, तोही मनुष्य होईल।

Verse 41

किंतु साक्षान्न कृतवान्यतोऽसावीदृशीं क्रियाम् । तन्मानुषत्व मेवास्य वेतालत्वं तु नो भवेत्

परंतु त्याने प्रत्यक्ष अशी कृती केली नाही; म्हणून त्याला केवळ मनुष्यत्वच मिळेल, वेतालत्व मात्र होणार नाही।

Verse 42

विज्ञप्तिकौतुकाभिख्यं यदा विद्याधराधिपम् । द्रक्ष्यतेऽसौ कनिष्ठस्ते तदा शापाद्विमोक्ष्यते

जेव्हा तुझा तो कनिष्ठ ‘विज्ञप्ति-कौतुक’ म्हणून प्रसिद्ध विद्याधराधिपतीचे दर्शन घेईल, तेव्हा तो शापातून मुक्त होईल।

Verse 43

ईदृशस्यतु यः कर्ता महापापस्य कर्मणः । स त्वं संप्राप्य मानुष्यं तस्मिन्नेव तु जन्मनि

जो असा महापापमय कर्म करतो, तो मनुष्यजन्म प्राप्त करून त्याच जन्मात त्याचे फळ निश्चयाने भोगतो.

Verse 44

वेतालजन्म संप्राप्य चिरं लोके चरिष्यसि । इत्युक्त्वा गालवः कन्यां गृहीत्वा मुनिभिः सह

“वेताळयोनी प्राप्त करून तू दीर्घकाळ जगात भटकशील.” असे सांगून गालव मुनींसह कन्येला घेऊन निघून गेला.

Verse 45

विद्याधरसुतौ शप्त्वा स्वाश्रमं प्रति निर्ययौ । ततस्तस्मिन्महाभागे निर्याते मुनिपुंगवे

विद्याधराचे दोन्ही पुत्र शाप देऊन तो आपल्या आश्रमाकडे निघून गेला. मग तो महाभाग मुनिपुंगव निघून गेल्यावर…

Verse 46

सुदर्शनसुकर्णाख्यौ विद्याधरपतेः सुतौ । मुनिशापेन दुःखार्तौ चिंतयामासतुर्भृशम्

विद्याधरपतीचे पुत्र सुदर्शन व सुकर्ण, मुनींच्या शापाने दुःखार्त होऊन अत्यंत चिंतन करू लागले.

Verse 47

कर्तव्यं तौ विनिश्चित्य सुदर्शनसुकर्णकौ । गोविंदस्वामिनामानं यमुनातटवासिनम्

काय करावे हे ठरवून सुदर्शन व सुकर्ण यमुनेच्या तीरावर राहणाऱ्या गोविंदस्वामी नावाच्या ब्राह्मणाकडे गेले.

Verse 48

ब्राह्मणं शीलसंपन्नं पितृत्वे परिकल्प्य तौ । परित्यज्य स्वकं रूपमजायेतां तदा त्मजौ

शीलसंपन्न ब्राह्मणास पितृत्वासाठी निवडून, त्या दोघांनी आपले स्वरूप त्यागले आणि मग ते त्याचे पुत्र म्हणून जन्मले.

Verse 49

विजयाशोकदत्ताख्यौ तस्य पुत्रौबभूवतुः । सुतो विजयदत्ताख्यो ज्येष्ठो जज्ञे सुदर्शनः

त्याचे दोन पुत्र विजयदत्त व अशोकदत्त या नावांनी प्रसिद्ध झाले. त्यांतील ज्येष्ठ विजयदत्त हा खरेतर सुदर्शनाचा पुनर्जन्म होता.

Verse 50

अशोकदत्तनामा तु सुकर्णश्च कनिष्ठकः । विजयाशोकदत्तौ तु क्रमाद्यौवनमापतुः

कनिष्ठ सुकर्ण याचे नाव अशोकदत्त असे ठेवले गेले. पुढे क्रमाने विजयदत्त व अशोकदत्त दोघेही यौवनास पोहोचले.

Verse 51

एतस्मिन्नेव कालेतु यमुनायास्तटे शुभे । अनावृष्ट्या तु दुर्भिक्षमभूद्द्वादशवार्षि कम्

त्याच काळी, यमुनेच्या शुभ तीरावर, अनावृष्टीमुळे बारा वर्षांचे दुर्भिक्ष उत्पन्न झाले.

Verse 52

गोविंदस्वामिनामा तु ब्राह्मणो वेदपारगः । दुर्भिक्षोपहतां दृष्ट्वा तदानीं स निजां पुरीम्

गोविंदस्वामी नावाचा एक ब्राह्मण होता, जो वेदपारंगत होता. त्या वेळी आपली नगरी दुर्भिक्षाने ग्रस्त पाहून तो…

Verse 53

प्रययौ काशनिगरं सपुत्रः सह भार्यया । स प्रयागं समासाद्य द्वं दृष्ट्वा महावटम्

तो पुत्र व पत्नीसमवेत काशी-नगराकडे निघाला। प्रयागास पोहोचून त्याने महावट नावाच्या महान वटवृक्षाचे दर्शन घेतले।

Verse 54

कपालमालाभरणं सोऽपश्यद्यतिनं पुरः । गोविंदस्वामिनामा तु नमश्चक्रे स तं मुनिम्

त्याने समोर कपालमाळेने विभूषित असा एक यती पाहिला. गोविंदस्वामी नावाच्या त्या ब्राह्मणाने त्या मुनीस नमस्कार केला.

Verse 55

सपुत्रस्य सभार्यस्य सोऽवादीदाशिषो मुनिः । इदं च वचनं प्राह गोविंदस्वामिनं प्रति

त्या मुनीने पुत्र व पत्नीसमवेत त्याला आशीर्वाद दिले. नंतर गोविंदस्वामीस उद्देशून हे वचन सांगितले.

Verse 56

ज्येष्ठेनानेन पुत्रेण सांप्रतं ब्राह्मणोत्तम । क्षिप्रं विजयदत्तेन वियोगस्ते भविष्यति

हे ब्राह्मणोत्तम! या ज्येष्ठ पुत्र विजयदत्तामुळे लवकरच तुझा त्याच्याशी वियोग होईल.

Verse 57

इति तस्य वचः श्रुत्वा गोविंदस्वामिनामकः । सूर्ये चास्तं गते तत्र सांध्यं कर्म समाप्य च

ते वचन ऐकून गोविंदस्वामी नावाचा तो—तेथे सूर्यास्त झाल्यावर—संध्याकर्म करून पूर्ण केले.

Verse 58

सभार्यः ससुतो विप्रः सुदूराध्वसमाकुलः । उवास तस्यां शर्वर्य्यां शून्ये वै देवतालये

तो ब्राह्मण पत्नी व पुत्रासह दूरच्या प्रवासाच्या श्रमाने व्याकुळ होऊन, त्या रात्री निर्जन देवालयात राहिला।

Verse 59

तदा त्वशोकदत्तश्च ब्राह्मणी च समाकुलौ । वस्त्रेणास्तीर्य पृथिवीं रात्रौ निद्रां समापतुः

तेव्हा अशोकदत्त व ब्राह्मणी दोघेही व्याकुळ होऊन, वस्त्र पसरून जमिनीवर रात्री झोपी गेले।

Verse 60

ततो विजयदत्तस्तु दूरमार्गविलंघनात् । बभूवात्यंतमलसो भृशं शीतज्वरार्दितः

यानंतर विजयदत्त दूरच्या मार्गाचा अति श्रम झाल्याने अत्यंत अशक्त झाला आणि तीव्र शीतज्वराने पीडित झाला।

Verse 61

गोविंदस्वामिना पित्रा शीतवबाधानिवृत्तये । गाढमालिंग्यमानोऽपि शीतबाधां न सोऽत्यजत्

पिता गोविंदस्वामीने शीतपीडा दूर व्हावी म्हणून त्याला घट्ट मिठी मारली, तरीही त्याची शीतबाधा कमी झाली नाही।

Verse 62

बाधतेऽत्यर्थमधुना तात मां शीतलो ज्वरः । एतद्बाधानिवृत्त्यर्थं वह्निमानय मा चिरम्

तो म्हणाला—“तात, हा शीतज्वर आत्ता मला फार त्रास देतो; ही बाधा दूर व्हावी म्हणून विलंब न करता अग्नी आणा।”

Verse 63

इति पुत्रवचः श्रुत्वा सर्वत्राग्निं गवेषयन् । अलब्धवह्निः प्रोवाच पुन रभ्येत्य पुत्रकम्

पुत्राचे वचन ऐकून पित्याने सर्वत्र अग्नीचा शोध घेतला. पण अग्नी न मिळाल्याने तो पुन्हा परत येऊन मुलास म्हणाला.

Verse 64

न वह्निं पुत्र विंदामि मार्गमाणोऽपि सर्वशः । रात्रिमध्ये तु संप्राप्ते द्वारेषु पिहितेषु च

हे पुत्रा, मी सर्व प्रकारे शोधूनही अग्नी मिळाला नाही. आता मध्यरात्र झाली आहे आणि दारेही बंद झाली आहेत.

Verse 65

निद्रापरवशाः पौरा नैव दास्यंति पावकम् । इत्थं विजयदत्तोऽसावुक्तः पित्रा ज्वरातुरः

निद्रेच्या आधीन झालेले नगरवासी अग्नी देणार नाहीत. असे म्हणत पित्याने ज्वराने पीडित विजयदत्तास सांगितले.

Verse 66

ययाचे वह्निमेवासौ पितरं दीनया गिरा । शीतज्वरसमुद्भूतशीतबाधाप्रपीडितम्

तेव्हा त्याने दीन स्वरात पित्याकडे केवळ अग्नीचीच याचना केली; कारण शीतज्वरातून आलेल्या थंडीच्या वेदनेने तो त्रस्त होता.

Verse 67

हिमशीकरवान्वायुर्द्विगुणं बाधतेऽद्य माम् । वह्निर्न लब्ध इति वै मिथ्यैवोक्तं पितस्त्वया

हिमकणांनी भरलेला हा वारा आज मला दुप्पट त्रास देतो. ‘अग्नी मिळाला नाही’—हे पिता, तुम्ही नक्कीच खोटे बोललात.

Verse 68

दूरादेष पुरोभागे ज्वालामालासमाकुलः । शिखाभिर्लेलिहानोभ्रं दृश्यते पश्य पावकः

पहा—दूरवर पुढे समोर ज्वाळांच्या माळांनी व्यापलेला पावक दिसतो; त्याच्या ज्वाळा जणू आकाशाला चाटत आहेत।

Verse 69

तं वह्निमानय क्षिप्रं तात शीतनिवृत्तये । इत्युक्तवन्तं तं पुत्रं स पिता प्रत्यभाषत

“तात, थंडी दूर व्हावी म्हणून तो अग्नी लवकर आणा।” असे पुत्राने म्हटल्यावर पित्याने त्याला उत्तर दिले।

Verse 70

नानृतं वच्मि पुत्राद्य सत्यमेव ब्रवीम्यहम् । वह्निमान्योऽयमुद्देशो दूरादेव विलोक्यते

पुत्रा, आज मी असत्य बोलत नाही; मी केवळ सत्यच सांगतो. जो प्रदेश अग्नी आहे असे वाटतो, तो दूरूनच तसा दिसतो.

Verse 71

पितृकाननदेशं तं पुत्र जानीहि सांप्रतम् । यद्येषोभ्रंलिहज्वालः पुरस्ताज्ज्वलतेऽनलः

पुत्रा, आत्ताच जाण—तो प्रदेश पितरांचे काननस्थान आहे. पुढे जो अनल जळतो आहे, त्याच्या ज्वाळा आकाशाला चाटणाऱ्या; तो तिथेच आहे.

Verse 72

पुत्र वित्रासजनकं तं जानीहि चितानलम् । अमंगलो न सेव्योऽयं चिताग्निः स्पर्शदूषितः

पुत्रा, भय उत्पन्न करणारी ती अग्नी चितानल आहे असे जाण. हा अमंगल आहे, याची सेवा/वापर करू नये; चिताग्नी स्पर्शाने दूषित असते.

Verse 73

तस्य चायुःक्षयं याति सेवते यश्चितानलम् । तस्मात्तवायुर्हानिर्मा भूयादिति मया सुत

जो चितेच्या अग्नीचा आश्रय घेतो त्याचे आयुष्य क्षीण होते. म्हणून, पुत्रा, तुझ्या आयुष्याची हानी होऊ नये म्हणून मी असे सांगितले आहे.

Verse 74

अमंगलस्तथा स्पृश्यो नानीतोऽयं चितानलः । इत्युक्तवंतं पितरं स दीनः प्रत्यभाषत

हा अमंगल आहे व स्पर्श करण्यास योग्य नाही; ही चिताग्नी आणू नये. पित्याचे हे वचन ऐकून तो पुत्र दीन होऊन प्रत्युत्तर देऊ लागला.

Verse 75

अयं शवानलो वा स्यादध्वरानल एव वा । सर्वथानीयतामेष नोचेन्मे मरणं भवेत्

हा शवानल असो वा यज्ञाग्नी असो—काहीही असो—तो सर्वथा आणलाच पाहिजे; नाहीतर माझे मरण होईल.

Verse 76

पुत्रस्नेहाभिभूतोऽथ समाहर्तुं चितानलम् । गोविंदस्वामिनामा तु श्मशानं शीघ्रमभ्यगात्

पुत्रस्नेहाने व्याकुळ झालेला गोविंदस्वामी चितेची अग्नी आणण्यासाठी शीघ्र स्मशानाकडे गेला.

Verse 77

गोविंदस्वामिनि गते समाहर्तुं चितानलम् । तूर्णं विजयदत्तोऽपि तदा गच्छंतमन्वयात्

गोविंदस्वामी चितेची अग्नी आणायला गेल्यावर, विजयदत्तही तेव्हा त्वरेने त्याच्या मागोमाग गेला.

Verse 79

संप्राप्य तापनिकटं विकीर्णास्थि चितानलम् । आलिंगन्निव सोद्वेगं शनैर्निर्वृतिमाप्तवान्

तो चितेच्या अग्नीच्या तापाजवळ पोहोचला; सर्वत्र विखुरलेली अस्थी पडली होती. जणू तिला आलिंगन देत, अंतःकरणी उद्वेग असूनही तो हळूहळू भयाण समाधानास पोहोचला.

Verse 80

इति तस्य वचः श्रुत्वा पुत्रस्य ब्राह्मणोत्तमः । निपुणं तं निरूप्यैतद्वचनं पुनरब्रवीत्

पुत्राचे ते वचन ऐकून श्रेष्ठ ब्राह्मणाने त्याला नीट पारखले आणि मग पुन्हा हे शब्द उच्चारले.

Verse 81

गोविंदस्वाम्युवाच । एतत्कपालमनलज्वालावलयवर्तुलम् । वसाकीकसमांसाढ्यमेतद्रक्तांबुजोपमम्

गोविंदस्वामी म्हणाले—हे कपाल अग्नीच्या ज्वाळांच्या वलयाने वेढलेले आहे; वसा, स्नायु व मांसाने भरलेले असून रक्तवर्ण कमळासारखे दिसते.

Verse 82

द्विजस्य सूनुः श्रुत्वेति काष्ठाग्रेण जघान तत् । येन तत्स्फुटनोद्गीर्णवसासिक्तमुखोऽभवत्

हे ऐकून द्विजपुत्राने लाकडाच्या टोकाने त्यावर घाव घातला. त्या आघाताने ते फुटले आणि उडालेली वसा त्याच्या मुखावर लागली.

Verse 83

कपालघट्टनाद्रक्तं यत्संसक्तं मुखे तदा । जिह्वया लेलिहानोऽसौ मुहुस्तद्रक्तमा स्वदत्

कपालावर घाव बसल्याने जे रक्त तेव्हा त्याच्या मुखाला चिकटले, ते तो जिभेने वारंवार चाटून पुन्हा पुन्हा त्याचा स्वाद घेत राहिला.

Verse 84

आस्वाद्यैवं समादाय तत्कपालं समाकुलः । पीत्वा वसां महाकायो बभूवातिभयंकरः

अशा रीतीने आस्वाद घेऊन, व्याकुळ होऊन त्याने ते कपाल उचलले; वसा पिताच तो महाकाय झाला—अतिभयंकर।

Verse 85

सद्यो वेता लतां प्राप तीक्ष्णदंष्ट्रस्तदा निशि । तस्याट्टहासघोषेण दिशश्च प्रदिशस्तदा

क्षणातच रात्री तो तीक्ष्ण दंष्ट्रांचा वेताल झाला; त्याच्या अट्टहासाच्या घोषाने दिशा-प्रदिशा दुमदुमल्या.

Verse 86

द्यौरतरिक्षं भूमिश्च स्फुटिता इव सर्वशः । तस्मिन्वेगात्समाकृष्य पितरं हन्तुमुद्यते

द्युलोक, अंतरिक्ष आणि पृथ्वी सर्वत्र जणू तुटून गेल्यासारखी झाली; मग तो वेगाने पित्याला ओढून, त्याचा वध करण्यास उद्यत झाला.

Verse 87

मा कृथाः साहसमिति प्रादुरासीद्वचो दिवि । स दिव्यां गिरमाकर्ण्य वेतालोऽतिभयंकरः

‘साहस करू नकोस!’ असे वचन आकाशातून सहसा प्रकट झाले; ती दिव्य वाणी ऐकून तो अतिभयंकर वेताल थांबला.

Verse 88

पितरं तं परित्यज्य महावेगसमन्वितः । तूर्णमाकाशमाविश्य प्रययावस्खलद्गतिः

पित्याला सोडून, महावेगाने युक्त होऊन, तो त्वरेने आकाशात शिरला आणि अडखळ न होता उडून गेला.

Verse 89

स गत्वा दूरमध्वानं वेतालैः सह संगतः । तमागतं समालोक्य वेतोलास्सर्व एव ते

तो दूरचा मार्ग चालून वेतालांसह जाऊन मिळाला. त्याला आलेला पाहताच ते सर्व वेताल त्याच्याकडे वळले.

Verse 90

कपालस्फोटनादेष वेतालत्वं यदाप्तवान् । कपालस्फोटनामानमाह्वयांचक्रिरे ततः

कपाल फोडल्यामुळेच त्याला वेतालत्व प्राप्त झाले; म्हणून त्यांनी त्याला ‘कपालस्फोट’—म्हणजे ‘कपाल फोडणारा’ असे नाव दिले.

Verse 91

ततः कपालस्फोटो ऽसौ वेतालैः सर्वतो वृतः । नरास्थिभूषणाख्यस्य सद्यो वेतालभूपतेः

मग तो कपालस्फोट सर्व बाजूंनी वेतालांनी वेढलेला, नरास्थिभूषण नावाच्या वेताल-राजाच्या सन्निध त्वरित गेला.

Verse 92

अन्तिकं सहसा प्राप महाबलसमन्वितः । नरास्थिभूषणश्चैनं सेनाप तिमकल्पयत्

तो महाबलयुक्त होऊन सहसा जवळ आला; आणि नरास्थिभूषणाने त्याला सेनेचा सेनापती नेमले.

Verse 93

तं कदाचित्तु गन्धर्वश्चित्रसेनाभिधो बली । नरास्थिभूषणं संख्ये न्यवधीत्सोऽपि संस्थितः

कधीतरी चित्रसेन नावाच्या बलवान गंधर्वाने रणात नरास्थिभूषणाचा वध केला; आणि तो (कपालस्फोट)ही स्थिर राहिला.

Verse 94

नरास्थिभूषणे तस्मि न्गन्धर्वेण हते युधि । तदा कपालस्फोटोऽसौ तत्पदं समवाप्तवान्

युद्धात गंधर्वाने त्या नरास्थिभूषणाचा वध केला; त्याच क्षणी कपालस्फोटानेही तेच पद (गती) प्राप्त केली।

Verse 95

विद्याधरेन्द्रस्य सुतः सुदर्शनो मनुष्यतां वै प्रथमं स गत्वा । वेतालतां प्राप्य महर्षिशापात्क्रमाच्च वेतालपतिर्बभूव

विद्याधरेन्द्राचा पुत्र सुदर्शन प्रथम मनुष्यत्वास गेला; नंतर महर्षीच्या शापाने वेतालत्व प्राप्त करून क्रमाने वेतालांचा अधिपती झाला।