Adhyaya 12
या अध्यायात सूत मंगळतीर्थाचे माहात्म्य सांगतो. सीताकुंडात स्नान करून भक्ताने शांतचित्ताने मंगळतीर्थास जावे; तेथे कमला-लक्ष्मीचा नित्य वास आहे, देवगण सतत एकत्र येतात आणि अलक्ष्मी व दुर्भाग्य निवारण करणारे हे क्षेत्र मानले जाते. यानंतर सोमवंशीय राजा मनोजव याचा इतिवृत्तांत येतो. तो आरंभी धर्मनिष्ठ, यज्ञकर्ता, पितृतर्पण करणारा व शास्त्राध्यायी होता; पण अहंकारामुळे लोभ, काम, क्रोध, हिंसा व ईर्ष्या वाढली. त्याने ब्राह्मणांचा अपमान केला, देवद्रव्याचा अपहार केला व जमिनी काबीज केल्या; परिणामी शत्रू गोलभाकडून पराभूत होऊन पत्नी सुमित्रा व पुत्र चंद्रकांतासह भयाण अरण्यात निर्वासित झाला. अरण्यात मुलाच्या भुकेने राजाचा पश्चात्ताप जागा होतो. दान, शिव-विष्णुपूजा, श्राद्ध, उपवास, नामकीर्तन, तिलकधारण, जप तसेच वृक्षारोपण व जलस्रोत-निर्मिती यांसारखी लोकहिताची कर्मे आपण दुर्लक्षित केली म्हणून दुःख आले, असे तो मान्य करतो. तेव्हा ऋषी पराशर येऊन सुमित्रेला धीर देतात, त्र्यम्बकभक्ती व मंत्राने मूर्च्छित राजाला शुद्धीवर आणतात आणि गंधमादनावर रामसेतूजवळील मंगळतीर्थयात्रा—स्नान, श्राद्ध व संयम—यांचा उपाय सांगतात. मनोजव चाळीस दिवस एकाक्षर मंत्रजप करतो; तीर्थप्रभाव व ऋषिकृपेने दिव्यास्त्रे व राजचिन्हे प्रकट होतात. पराशर त्याचा अभिषेक करून अस्त्रविद्येचा उपदेश देतात. राजा परत जाऊन ब्रह्मास्त्राने गोलभाचा पराभव करतो व पुढे अहंकाररहित राज्य करतो; शेवटी वैराग्य घेऊन पुन्हा मंगळतीर्थी शिवध्यानसहित तप करतो आणि देहांताने शिवलोक प्राप्त करतो, सुमित्राही अनुगामी होते. फलश्रुतीत हे तीर्थ लौकिक कल्याण व मोक्षाभिमुख फल देणारे, आणि अग्नीने कोरडे गवत जळावे तसे पाप दहन करणारे म्हटले आहे.
Shlokas
Verse 1
श्रीसूत उवाच । सीताकुण्डे महापुण्ये नरः स्नात्वा द्विजोत्तमाः । ततस्तु मंगलं तीर्थमभिगच्छेत्समाहितः
श्रीसूत म्हणाले—हे द्विजोत्तमांनो, महापुण्यदायी सीताकुंडात स्नान करून मग मन एकाग्र करून ‘मंगलतीर्थ’ नावाच्या तीर्थास जावे.
Verse 2
सन्निधत्ते सदा यत्र कमला विष्णुवल्लभा । अलक्ष्मीपरिहाराय यस्मिन्सरसि वै सुराः
जिथे विष्णुप्रिया कमला सदैव सन्निध असते, त्या सरोवरात देवगण अलक्ष्मीच्या परिहारासाठी येतात।
Verse 3
शतक्रतुमुखाः सर्वे समागच्छंति नित्यशः । तदेतत्तीर्थमुद्दिश्य ऋषयो लोकपावनम्
शतक्रतु (इंद्र) यांच्या नेतृत्वाखाली सर्व देव नित्य तेथे एकत्र येतात; लोकपावन त्या तीर्थास उद्देशून ऋषीही येतात।
Verse 4
इतिहासं प्रवक्ष्यामि पुण्यं पापविनाशनम् । पुरा मनोजवो नाम राजा सोमकुलोद्भवः
मी पुण्य व पापविनाशक असा हा इतिहास सांगतो. पूर्वी सोमकुलात उत्पन्न मनोजव नावाचा राजा होता।
Verse 5
पालयामास धर्मेण धरां सागरमेखलाम् । अयष्ट स सुरान्यज्ञै र्ब्राह्मणानन्नसंचयैः
त्याने धर्माने सागरमेखला पृथ्वीचे पालन केले. यज्ञांनी देवांची आराधना केली आणि अन्नसंचयांनी ब्राह्मणांचे पोषण केले।
Verse 6
तर्पयामास कव्येन प्रत्यब्दं पितृदेवताः । त्रयीमध्यैष्ट सततमपाठीच्छास्त्रमर्थवत्
तो दरवर्षी कव्याने पितृदेवतांना तृप्त करी. वेदत्रयी-आश्रित कर्म तो सतत करी आणि अर्थासहित शास्त्रांचे अध्ययन करी।
Verse 7
व्यजेष्ट शत्रून्वीर्येण प्राणं सीदीशकेशवौ । अरंस्त नीतिशास्त्रेषु तथापाठीन्महामनून्
त्याने पराक्रमाने शत्रूंवर विजय मिळविला आणि ईश व केशव यांना प्राणासमान मानून भक्तीने वंदिले। तो नीतिशास्त्रांत दृढ होता आणि महन्मनूंचे धर्मविधानही अभ्यासीत असे।
Verse 8
एवं स धर्मतो राजा पालयामास मेदिनीम् । रक्षतस्तस्य राज्ञोऽभूद्राज्यं निहत कंटकम्
अशा रीतीने तो राजा धर्मानुसार पृथ्वीचे पालन करीत होता. त्याच्या संरक्षणामुळे त्याचे राज्य कण्टकरहित झाले—सर्व उपद्रव व पीडा नष्ट झाल्या.
Verse 9
अहंकारोऽभवत्तस्य पुत्रसंपद्विनाशनः । अहंकारो भवेद्यत्र तत्र लोभो मदस्तथा
त्याच्यात अहंकार उत्पन्न झाला; त्याने पुत्र व संपत्तीचा नाश केला. जिथे अहंकार असतो तिथे लोभ आणि मद-गर्वही येतो.
Verse 10
कामः क्रोधश्च हिंसा च तथाऽसूया विमोहिनी । भवंत्येतानि विप्रेंद्राः संपदां नाशहेतवः
काम, क्रोध, हिंसा आणि मोह निर्माण करणारी असूया—हे विप्रश्रेष्ठा—ही सर्व संपत्तीच्या नाशाची कारणे ठरतात.
Verse 11
एतानि यत्र विद्यंते पुरुषे स विनश्यति । क्षणेन पुत्रपौत्रैश्च सार्द्धं चाखिलसंपदा
ज्या पुरुषात हे दोष असतात तो क्षणात पुत्र-पौत्रांसह आणि अखिल संपत्तीसह नष्ट होतो.
Verse 12
बभूव तस्यासूया च जनविद्वेषिणी सदा । असूयाकुलचित्तस्य वृथाहंकारिणस्तथा
त्याच्यात सदा जनद्वेषिणी अशी असूया उत्पन्न झाली. असूयेने त्याचे चित्त व्याकुळ झाले आणि तो व्यर्थ अहंकाराने गर्विष्ठ झाला.
Verse 13
लुब्धस्य कामदुष्टस्य मतिरेवं बभूव ह । विप्रग्रामे करादानं करिष्यामीति निश्चितः
लोभी व कामदुष्ट त्या पुरुषाची बुद्धी अशी झाली—“विप्रांच्या ग्रामावर कर आकारणी करीन”—असा त्याने निश्चय केला.
Verse 14
अकरोच्च तथा राजा निश्चित्य मनसा तदा । धनं धान्यं च विप्राणां जहार किल लोभतः
त्या राजाने मनाशी निश्चय करून तसेच केले. लोभापोटी त्याने खरोखरच विप्रांचे धन व धान्य हिरावून घेतले.
Verse 15
शिवविष्ण्वादिदेवानां वित्तान्यादत्त रागतः । शिवविष्ण्वादिदेवानां विप्राणां च महात्मनाम्
रागाने त्याने शिव, विष्णु इत्यादी देवांच्या पूजास्थानांची संपत्तीही घेतली; तसेच त्या देवांचे भक्त असलेल्या महात्मा विप्रांचे धनही हिरावले.
Verse 16
क्षेत्राण्यपजहारायमहंकार विमूढधीः । एवमन्याययुक्तस्य देवद्विजविरोधिनः
अहंकाराने मोहित झालेल्या बुद्धीने त्याने शेतजमिनीही हडप केल्या. अशा रीतीने अन्याययुक्त व देव-द्विजविरोधी होऊन तो विनाशमार्गास लागला.
Verse 17
दुष्कर्मपरिपाकेन क्रूरेण द्विजपुंगवाः । पुरं रुरोध बलवान्परदेशाधिपो रिपुः
हे द्विजपुंगवांनो! क्रूर दुष्कर्मांच्या परिपाकाने परदेशाधिपती तो बलवान् शत्रू नगराला वेढा घालून बसला।
Verse 19
गोलभोनाम विप्रेंद्राश्चतुरंगबलैर्युतः । षण्मासं युद्धमभवद्गोलभेन दुरात्मनः
हे विप्रेंद्रांनो! गोलभ नावाचा एक होता, चतुरंग सेनेने युक्त; त्या दुरात्मा गोलभामुळे सहा महिने युद्ध चालले।
Verse 20
वनं सपुत्रदारः सन्प्रपेदे स मनोजवः । गोलभः पालयन्नास्ते मनोजवपुरे चिरम्
मनोजव पत्नी-पुत्रांसह वनात गेला; आणि गोलभ मनोजवपुरात दीर्घकाळ राज्य करीत राहिला।
Verse 21
चतुरंगबलोपेतस्तमुद्वास्य रणे बली । मनोजवोपि विप्रेंद्राः शोचन्स्त्रीपुत्रसंयुतः
चतुरंग सेनेने युक्त त्या बळवानाने रणात त्याला हुसकावून लावले; आणि मनोजवही, हे विप्रेंद्रांनो, स्त्री-पुत्रांसह शोक करीत निघून गेला।
Verse 22
क्षुत्क्षामः प्रस्खलञ्छश्वत्प्रविवेश महावनम् । झिल्लिकागणसंघुष्टं व्याघ्रश्वापद भीषणम्
भुकेने कृश होऊन, सतत ठेचकाळत तो महावनात शिरला—झिल्लिकांच्या समूहाने निनादणारे, वाघ व इतर हिंस्र पशूंनी भयाण।
Verse 23
व्याप्तद्विरदचीत्कारं वराहमहिषाकुलम् । तस्मिन्वने महाघोरे क्षुधया परिपीडितः
हत्तींच्या चीत्कारांनी व्यापलेल्या आणि वराह व म्हशींनी गजबजलेल्या त्या महाभयंकर वनात तो क्षुधेने अत्यंत पीडित झाला।
Verse 24
अयाचतान्नं पितरं मनोजवसुतः शिशुः । अंब मेन्नं प्रयच्छ त्वं क्षुधा मां बाधते भृशम्
मनोजवाचा पुत्र तो बालक पित्याकडे अन्न मागू लागला आणि मातेलाही विनवू लागला—“अंबे, मला अन्न दे; क्षुधा मला फार त्रास देते आहे।”
Verse 25
एवं स्वजननीं चापि प्रार्थयामास बालकः । तन्मातापितरौ तत्र श्रुत्वा पुत्रस्य भाषितम्
अशा रीतीने त्या बालकाने आपल्या जननीलाही प्रार्थना केली. तेथे पुत्राचे शब्द ऐकून माता-पिता (अत्यंत व्याकुळ झाले)।
Verse 26
शोकाभिभूतौ सहसा मोहं समुपजग्मतुः । भार्यामथाब्रवीद्राजा सुमित्रानाम नामतः
शोकाने अभिभूत झालेले ते दोघे सहसा मोहग्रस्त झाले. मग राजा सुमित्रा नावाच्या आपल्या भार्येला म्हणाला।
Verse 27
मुह्यमानश्च स मुहुः शुष्ककंठौष्ठतालुकः । सुमित्रे किं करिष्यामि कुत्र यास्यामि का गतिः
तो पुन्हा पुन्हा मोहग्रस्त होत होता; त्याचा कंठ, ओठ आणि तालू कोरडे पडले. तो म्हणाला—“सुमित्रे, मी काय करू? कुठे जाऊ? माझी गती काय?”
Verse 28
मरिष्यत्यचिरादेष सुतो मे क्षुधयार्दितः । किमर्थं ससृजे वेधा दुर्भाग्यं मां वृथा प्रिये
लवकरच माझा हा पुत्र भुकेने व्याकुळ होऊन प्राण सोडील। प्रिये, विधात्याने मला उगीचच दुर्दैवाचा पात्र का घडविले?
Verse 29
को वा मोचयिता दुःखमेतद्दुष्कर्मजं मम । न पूजितो मया शंभुर्हरिर्वा पूर्वजन्मसु
माझ्या या दुष्कर्मजन्य दुःखातून मला कोण मुक्त करील? पूर्वजन्मांत मी ना शंभूची पूजा केली, ना हरीची।
Verse 30
तथान्या देवताः सूर्यविभावसुमुखाः प्रिये । तेन पापेन चाद्याहमस्मिञ्जन्मनि शोभने
प्रिये, सूर्य व विभावसु (अग्नी) इत्यादी अन्य देवतांचीही मी आराधना केली नाही. शोभने, त्या पापामुळेच आज या जन्मात मी या अवस्थेला आलो आहे.
Verse 31
अहंकाराभिभूतोऽस्मि विप्रक्षेत्राण्यपाहरम् । शिवविष्ण्वादिदेवानां वित्तं चापहृतं मया
अहंकाराने ग्रासलेला मी विप्रांची क्षेत्रे हिरावून घेतली; आणि शिव-विष्णू आदी देवांस अर्पित धनही मी लुटले.
Verse 32
एवं दुष्कर्मबाहुल्याद्गोलभेन पराजितः । वनं यातोस्मि विजनं त्वया सह सुतेन च
अशा रीतीने दुष्कर्मांच्या अधिक्यामुळे मी गोलभाकडून पराजित झालो; म्हणूनच तुझ्यासह आणि पुत्रासह या निर्जन वनात आलो आहे.
Verse 33
निरन्नो निर्धनो दुःखी क्षुधितो ऽहं पिपासितः । कथमन्नं प्रदास्यामि क्षुधिताय सुताय मे
मी अन्नहीन, धनहीन व दुःखाने पीडित आहे—भुकेला व तहानलेला. माझ्या भुकेल्या पुत्राला मी अन्न कसे देऊ?
Verse 34
न मयान्नानि दत्तानि ब्राह्मणेभ्यः शुचिस्मिते । न मया पूजितः शंभुर्विष्णुर्वा देवतांतरम्
हे शुचिस्मिते! मी ब्राह्मणांना अन्नदान केले नाही; शंभु (शिव), विष्णु किंवा अन्य कोणत्याही देवतेची पूजा केली नाही.
Verse 35
तेन पापेन मे त्वद्य दुःखमेतत्समागतम् । न मयाग्नौ हुतं पूर्वं न तीर्थमपि सेवितम्
त्या पापामुळेच आज हे दुःख माझ्यावर आले आहे. पूर्वी मी अग्नीत हवन केले नाही, तीर्थसेवा (दर्शन)ही केली नाही.
Verse 36
मातृश्राद्धं पितृश्राद्धं मृताह दिवसे तयोः । नैकोद्दिष्टविधानेन पार्वणेनापि वै प्रिये
हे प्रिये! त्यांच्या मृत्युतिथीच्या दिवशी मी मातृश्राद्ध व पितृश्राद्ध केले नाही—न एकोद्दिष्ट विधीने, न पार्वण विधीनेही.
Verse 37
कृतं न हि मया भद्रे भूरिभोजनमेव वा । तेन पापेन मे त्वद्य दुःखमेतत्समागतम्
हे भद्रे! मी कधीही भूरिभोजन—म्हणजे अनेकांना अन्नभोजन/अन्नदान—करविले नाही. त्या पापामुळेच आज हे दुःख माझ्यावर आले आहे.
Verse 38
चैत्रमासे प्रिये चित्रानक्षत्रे पानकं मया । पनसानां फलं स्वादु कदलीफलमेव वा
प्रिये, चैत्रमासात चित्रा नक्षत्राच्या दिवशी मी शीतल पानक अर्पण केले नाही; गोड फणसाचे फळही दिले नाही, केळीचे फळसुद्धा नाही।
Verse 39
तथा छत्रं सदंडं च रम्यं पादुकयोर्द्वयम् । तांबूलानि च पुष्पाणि चंदनं चानुलेपनम्
तसेच दांडा असलेले रम्य छत्र मी दिले नाही, मनोहर पादुकांची जोडीही दिली नाही; तांबूल, फुले आणि चंदनाचा लेपही दिला नाही।
Verse 40
न दत्तं वेदविद्भ्यस्तु चित्रगुप्तस्य तुष्टये । तेन पापेन मे त्वद्य दुःखमेतत्समागतम्
चित्रगुप्ताच्या तुष्टीसाठी मी वेदज्ञांना दान दिले नाही; त्या पापामुळेच आज हे दुःख माझ्यावर आले आहे।
Verse 41
नाश्वत्थश्चूतवृक्षो वा न्यग्रोधस्तिंतिणी तथा । पिचुमंदः कपित्थो वा तथैवामलकीतरुः
मी अश्वत्थ (पिंपळ) लावला नाही, आंब्याचे झाडही नाही, वडही नाही, चिंचही नाही; कडुनिंब, कैथ आणि आवळ्याचे झाडही लावले नाही।
Verse 42
नारिकेलतरुर्वापि स्थापितोऽध्वगशांतये । तेन पापेन मे त्वद्य दुःखमेतत्समागतम्
प्रवाशांच्या शांती-विश्रांतीसाठी मी नारळाचे झाडही लावले नाही; त्या पापामुळेच आज हे दुःख माझ्यावर आले आहे।
Verse 43
सम्मार्जनं च न कृतं शिवविष्ण्वालये मया । न खानितं तटाकं च न कूपोपि ह्रदोऽपिवा
मी शिव-विष्णूच्या देवळांत झाडू मारून स्वच्छता केली नाही. ना तळे खोदले, ना विहीर, ना सरोवरही बांधले.
Verse 44
न रोपितं पुष्पवनं तथैव तुलसीवनम् । शिवविष्ण्वालयौ वापि निर्मितो न मया प्रिये
प्रिये, मी ना फुलांचे उपवन लावले, ना तुळशीवन. शिव-विष्णूची देवळेही मी बांधली नाहीत.
Verse 45
तेन पापेन मे त्वद्य दुःखमेतत्समागतम् । न मया पैतृके मासि पितॄनुद्दिश्य शोभने । महालयं कृतं श्राद्धमष्टकाश्राद्धमेव वा
त्या पापामुळेच आज हे दुःख माझ्यावर आले आहे. शोभने, पितृमासात पितरांच्या उद्देशाने मी श्राद्ध केले नाही—ना महालय, ना अष्टका-श्राद्धही.
Verse 46
नित्यश्राद्धं तथा काम्यं श्राद्धं नैमित्तिकं प्रिये । न कृताः क्रतवश्चापि विधिवद्भूरिदक्षिणाः
प्रिये, मी नित्यश्राद्ध केले नाही, तसेच काम्य व नैमित्तिक श्राद्धही केले नाही. विधिपूर्वक भरपूर दक्षिणेसह यज्ञकर्मेही केली नाहीत.
Verse 47
मासोपवासो न कृतः एकादश्यामुपोषणम् । धनुर्मासेप्युषःकाले शंभुविष्ण्वादिदेवताः
मी मासोपवास केले नाहीत, एकादशीचे उपोषणही केले नाही. धनुर्मासातही पहाटे शंभू, विष्णू इत्यादी देवतांची पूजा केली नाही.
Verse 48
संपूज्य विधिवद्भद्रे नैवेद्यं न कृतं मया । तेन पापेन मे त्वद्य दुःखमेतत्समा गतम्
हे भद्रे! मी विधिपूर्वक पूजा केली, पण नैवेद्य अर्पण केले नाही. त्या पापामुळेच आज हे दुःख माझ्यावर आले आहे.
Verse 49
हरिशंकरयोर्नाम्नां कीर्तनं न मया कृतम् । उद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च जाबालोक्तैश्च सप्तभिः
मी हरि व शंकर यांच्या नामांचे कीर्तन केले नाही. जाबाल परंपरेत सांगितलेल्या सात मंत्रांसह भस्मोद्धूलन व त्रिपुंड्र धारणही केले नाही.
Verse 50
न धृतं भस्मना भद्रे रुद्राक्षं न धृतं मया । जपश्च रुद्रसूक्तानां पंचाक्षरजपस्तथा
हे भद्रे! मी भस्म धारण केले नाही, रुद्राक्षमाळाही घातली नाही. रुद्रसूक्तांचा जप केला नाही आणि पंचाक्षर मंत्रजपही केला नाही.
Verse 51
तथा पुरुषसूक्तस्य जपोऽप्यष्टाक्षरस्य च । नैवकारि मया भद्रे नैवान्यो धर्मसंचयः
तसेच मी पुरुषसूक्ताचा जपही केला नाही आणि अष्टाक्षर मंत्रजपही केला नाही. हे भद्रे! हे काहीच माझ्याकडून झाले नाही; अन्य धर्मसंचयही नाही.
Verse 52
तेन पापेन मे त्वद्य दुःखमेतत्समागतम् । एवं स विलपन्राजा भार्यामाभाष्य खिन्नधीः
त्या पापामुळेच आज हे दुःख माझ्यावर आले आहे. असे विलाप करत, खिन्न मनाचा तो राजा आपल्या पत्नीशी बोलला.
Verse 53
मूर्च्छामुपाययौ विप्राः पपात च धरातले । सुमित्रा पतितं दृष्ट्वा भार्या सा पतिमंगना
हे विप्रहो, तो मूर्च्छित होऊन भूमीवर कोसळला. पती पडलेला पाहताच पतिव्रता सुमित्रा शोकाने व्याकुळ झाली.
Verse 54
आलिंग्य विललापाथ सपुत्रा भृशदुःखिता । मम नाथ महाराज सोमान्वयधुरंधर
त्याला आलिंगन देऊन ती पुत्रासह अतिशय दुःखी होऊन विलाप करू लागली— “माझ्या नाथा, महाराजा, सोमवंशाचा धुरंधर!”
Verse 55
मां विहाय क्व यातोऽसि सपुत्रां विजने वने । अनाथां त्वामनुगतां सिंहत्रस्तां मृगीमिव
“मला पुत्रासह सोडून या निर्जन वनात तू कुठे गेलास? मी अनाथेसारखी तुझ्यामागे आले, सिंहाला घाबरलेल्या हरिणीसारखी।”
Verse 56
मृतोऽसि यदि राजेंद्र तर्हि त्वामहमप्यरम् । अनुव्रजामि विधवा न स्थास्ये क्षणमप्युत
“जर तू मृत असशील, हे राजेंद्र, तर मीही ताबडतोब तुझ्यामागे येईन. विधवा होऊन क्षणभरही थांबणार नाही।”
Verse 57
पितरं पश्य पतितं चन्द्रकांत सुत क्षितौ । इत्युक्तश्चंद्रकांतोऽपि सुतो राज्ञः क्षुधार्दितः
“पहा, चंद्रकांत! तुझा पिता भूमीवर पडला आहे!” असे म्हणताच राजपुत्र चंद्रकांतही, भुकेने पीडित, व्याकुळ झाला.
Verse 58
पितरं परिरभ्याथ निःशब्दं प्ररुरोद सः । एतस्मिन्नंतरे विप्रा जटावल्कलसंवृतः
पित्याला आलिंगन देऊन तो निःशब्द रडू लागला. त्याच वेळी, हे विप्रहो, जटा व वल्कलधारी एक मुनि तेथे प्रकट झाला.
Verse 59
भस्मोद्धूलितसर्वांगस्त्रिपुण्ड्रांकितमस्तकः । रुद्राक्षमालाभरणः सितयज्ञोपवीतवान्
त्यांचे सर्व अंग भस्माने धूसर झाले होते; मस्तकी त्रिपुंड्र अंकित होते. रुद्राक्षमाळा धारण करून ते शुभ्र यज्ञोपवीताने विभूषित होते.
Verse 60
पराशरोनाम मुनिराजगाम यदृच्छया । तं शब्दमभिलक्ष्यासौ साधुसज्जनसंमतः
पराशर नावाचे मुनि योगायोगाने तेथे आले. तो शब्द लक्षात येताच, साधु-सज्जनांनी मान्य केलेल्या त्या पूज्यांनी घडलेले जाणले.
Verse 61
ततः सुमित्रा तं दृष्ट्वा पराशरमुपागतम् । ववंदे चरणौ तस्य सपुत्रा सा पतिव्रता
मग सुमित्रेने पराशरांना आलेले पाहून, पुत्रासह त्या पतिव्रतेने त्यांच्या चरणांना वंदन केले.
Verse 62
ततः पराशरेणेयं सुमित्रा परिसांत्विता । आश्वासिता च मुनिना मा शोचस्वेति भामिनि । ततः सुमित्रां पप्रच्छ शक्तिपुत्रो महामुनिः
त्यानंतर पराशरांनी सुमित्रेला सांत्वन केले; मुनिंनी तिला धीर देऊन म्हटले—“हे भामिनी, शोक करू नकोस.” मग शक्तिपुत्र त्या महामुनींनी सुमित्रेला प्रश्न विचारला.
Verse 63
पराशर उवाच । का त्वं सुश्रोणि कश्चासौ यश्चायं पतितोऽग्रतः
पराशर म्हणाले—हे सुश्रोणि! तू कोण आहेस? आणि हा कोण, जो आपल्या पुढे येथे पडलेला दिसतो?
Verse 64
अयं शिशुश्च कस्ते स्याद्वद तत्त्वेन मे शुभे । पृष्टैवं मुनिना साध्वी तमुवाच महामुनिम्
आणि हा शिशु तुझा कोण? हे शुभे, मला तत्त्वाने सांग. असे मुनिने विचारताच ती साध्वी त्या महामुनींना म्हणाली.
Verse 65
सुमित्रोवाच । पतिर्ममायमस्याहं भार्या वै मुनिसत्तम । आवाभ्यां जनितश्चायं चंद्रकांताभिधः सुतः
सुमित्रा म्हणाली—हे मुनिसत्तम! हा माझा पती आहे आणि मी याचीच पत्नी आहे. आमच्यादोघांपासून जन्मलेला हा पुत्र ‘चंद्रकांत’ नावाचा आहे.
Verse 66
अयं मनोजवो नाम राजा सोमकुलोद्भवः । विक्रमाढ्यस्य तनयः शौर्ये विष्णुसमो बली
हा ‘मनोजव’ नावाचा राजा, सोमकुलात उत्पन्न झालेला आहे. हा विक्रमाढ्याचा पुत्र—बलवान, आणि शौर्यात विष्णूसमान आहे.
Verse 67
सुमित्रा नाम तस्याहं भार्या पतिमनुव्रता । युद्धे विनिर्जितो राजा गोलभेन मनोजवः
मी त्याची पत्नी, माझे नाव सुमित्रा; मी पतिव्रता आहे. युद्धात राजा मनोजव गोलभाने पराभूत केला.
Verse 68
राज्याद्भ्रष्टो निरालंबो मया पुत्रेण चान्वितः । वनं विवेश ब्रह्मर्षे क्रूरसत्त्वभयानकम्
हे ब्रह्मर्षे! राज्यभ्रष्ट व निराधार असा राजा—माझ्या व आपल्या पुत्रासह—क्रूर व हिंसक सत्त्वांनी भयावह अशा वनात प्रविष्ट झाला.
Verse 69
क्षुधया पीडितः पुत्रो ह्यावामन्नमयाचत । निरन्नो विधुरो राजा दृष्ट्वा पुत्रं क्षुधार्दितम्
क्षुधेने पीडित झालेल्या पुत्राने आम्हा दोघांकडे अन्न मागितले. पण अन्नविहीन, विधुर राजा आपल्या मुलाला क्षुधार्त पाहून…
Verse 70
शोकाकुलमना ब्रह्मन्मूर्च्छितः पतितो भुवि । इति तद्वचनं श्रुत्वा शोकपर्याकुलाक्षरम्
हे ब्राह्मण! शोकाने व्याकुळ झालेल्या मनाने तो मूर्च्छित होऊन भूमीवर पडला. शोकाने थरथरलेल्या अक्षरांनी भरलेले ते वचन ऐकून—
Verse 71
शक्तिपुत्रो मुनिः प्राह सुमित्रां तां पतिव्रताम् । मनोजवस्य नृपतेर्भार्यामग्निशिखोपमाम्
शक्तिपुत्र मुनिने सुमित्रेला सांगितले—ती पतिव्रता, नृप मनोजवाची पत्नी, आणि अग्निशिखेसारखी तेजस्वी होती.
Verse 72
पराशर उवाच । मनोजवस्य भार्ये ते मा भीर्भूयात्कथंचन । युष्माकमशुभं सत्यमचिरान्नाशमेष्यति
पराशर म्हणाले—हे मनोजवाच्या भार्ये! कोणत्याही प्रकारे भय करू नकोस. तुमचे हे अशुभ, खरेच, लवकरच नष्ट होईल.
Verse 73
मूर्च्छां विहाय ते भद्रे क्षणादुत्थास्यते पतिः । ततः पराशरो विप्रः पाणिना तं नराधिपम्
हे भद्रे, मूर्च्छा टाकून तुझा पती क्षणात उठेल. मग ब्राह्मण पराशर मुनीने आपल्या हाताने त्या नराधिपाला स्पर्श केला.
Verse 74
पस्पर्श मंत्रं प्रजपन्ध्यात्वा देवं त्रियंबकम् । ततो मनोजवो राजा करस्पृष्टो महामुनेः
मंत्र जपत त्र्यंबक देवाचे ध्यान करून त्यांनी त्याला स्पर्श केला. तेव्हा महामुनीच्या करस्पर्शाने राजा मनोजव—
Verse 75
उत्थितः सहसा तत्र त्यक्त्वा मूर्च्छां तमोमयीम् । ततः पराशरमुनिं प्रणम्य जगतीपतिः । उवाच परमप्रीतः प्रांजलिर्विप्रसत्तमम्
तो तेथेच तत्क्षणी तमोमयी मूर्च्छा टाकून तो उठला. मग जगतीपतीने पराशर मुनींना प्रणाम केला आणि अत्यंत आनंदाने हात जोडून श्रेष्ठ ब्राह्मणास म्हणाला.
Verse 76
मनोजव उवाच । पराशरमुने त्वद्य त्वत्पादाब्जनिषेवणात्
मनोजव म्हणाला— हे पराशर मुने, आज तुमच्या चरणकमलांच्या सेवेमुळे—
Verse 77
मूर्च्छा मे विगता सद्यः पातकं चैव नाशितम् । त्वद्दर्शनमपुण्यानां नैव सिध्येत्कदाचन
माझी मूर्च्छा तत्क्षणी नाहीशी झाली आणि माझे पातकही नष्ट झाले. ज्यांच्याकडे पुण्य नाही त्यांना तुमचे दर्शन कधीही प्राप्त होत नाही.
Verse 78
रक्ष मां करुणादृष्ट्या च्यावितं शत्रुभिः पुरात् । इत्युक्तः स मुनिः प्राह राजानं तं मनोजवम्
“करुणादृष्टीने माझे रक्षण करा; शत्रूंनी मला फार पूर्वी माझ्या नगरातून हाकलून दिले आहे।” असे ऐकून त्या मुनींनी मनोजव राजाला उत्तर दिले.
Verse 79
पराशर उवाच । उपायं ते प्रवक्ष्यामि राजञ्च्छत्रुजयाय वै । रामसेतौ महापुण्ये गंधमादनपर्वते
पराशर म्हणाले—“हे राजन्, शत्रूंवर विजय मिळविण्याचा उपाय मी तुला सांगतो—महापुण्य रामसेतूवर, गंधमादन पर्वतावर।”
Verse 80
विद्यते मंगलं तीर्थं सर्वैश्वर्यप्रदायकम् । सर्वलोकोपकाराय तस्मिन्सरसि राघवः
एक ‘मंगल तीर्थ’ आहे, जे सर्व ऐश्वर्य देणारे आहे. सर्व लोकांच्या हितासाठी त्या सरोवरात राघव (श्रीराम) सदा सन्निध आहेत.
Verse 81
सन्निधत्ते सदा लक्ष्म्या सीतया राजसत्तम । सपुत्रभार्यस्त्वं तत्र गत्वा स्नात्वा सभक्तिकम्
हे राजश्रेष्ठ, तेथे ते लक्ष्मीरूपिणी सीतेसह सदैव सन्निध असतात. म्हणून तू पुत्र व पत्नीसमवेत तेथे जाऊन भक्तिभावाने स्नान कर.
Verse 83
वैभवात्तस्य तीर्थस्य नाशं यास्यत्यसंशयम् । मंगलानि च सर्वाणि प्राप्स्यसे न चिरान्नृप
त्या तीर्थाच्या वैभवामुळे तुझा नाश निःसंशय नष्ट होईल; आणि हे नृपा, लवकरच तू सर्व मंगल प्राप्त करशील.
Verse 84
विजित्य शत्रूंश्च रणे पुनर्भूमिं प्रपत्स्यसे । अतस्त्वं भार्यया सार्द्धं पुत्रेण च मनोजव
रणात शत्रूंना जिंकून तू पुन्हा आपली भूमी प्राप्त करशील। म्हणून, हे मनोजव, पत्नी व पुत्रासह प्रस्थान कर।
Verse 85
गच्छ मंगलतीर्थं तद्गन्धमादनपर्वते । अहमप्यागमिष्यामि तवानुग्रहकाम्यया
गंधमादन पर्वतावरील त्या मंगळतीर्थास जा। तुझ्यावर अनुग्रह करण्याच्या इच्छेने मीही तेथे येईन।
Verse 86
पराशरस्त्वेवमुक्त्वा राजमुख्यैस्त्रिभिः सह । प्रायात्सेतुं समुद्दिश्य स्नातुं मंगलतीर्थके
असे बोलून पराशर तीन श्रेष्ठ राजांसह सेतूकडे निघाले—मंगळतीर्थात स्नान करण्यासाठी।
Verse 87
राजादिभिः सह मुनिर्विलंघ्य विविधं वनम् । वनप्रदेशदेशांश्च दस्युग्रामाननेकशः
राजा इत्यादींसह मुनिंनी विविध वने ओलांडली—वनप्रदेश व देशभागांतून, तसेच अनेक दस्युग्रामांजवळून।
Verse 88
प्रययौ मंगलं तीर्थं गन्धमादनपर्वते । तत्र संकल्प्य विधिवत्सस्नौ स मुनिपुंगवः
ते गंधमादन पर्वतावरील मंगळतीर्थास पोहोचले। तेथे विधिपूर्वक संकल्प करून त्या मुनिपुंगवांनी स्नान केले।
Verse 89
तानपि स्नापयामास राजादीन्विधिपूर्वकम् । तत्र श्राद्धं च भूपालश्चकार पितृतृप्तये
मग त्याने राजासह इतरांनाही विधिपूर्वक तेथे स्नान घडविले. आणि त्याच ठिकाणी भूपालाने पितृतृप्तीसाठी श्राद्धही केले.
Verse 90
तत्र मासत्रयं सस्नौ राजा पत्नीसुतस्तथा । ततः पराशरमुनिः सस्नौ नियमपूर्वकम्
तेथे राजा पत्नी व पुत्रासह तीन महिने स्नान करीत राहिला. त्यानंतर पराशरमुनींनीही नियमपूर्वक स्नान केले.
Verse 91
एवं मासत्रयं सस्नौ तैः साकं मुनिपुंगवः । मंगलाख्ये महापुण्ये सर्वामंगलनाशने
अशा रीतीने त्यांच्यासह मुनिश्रेष्ठाने तीन महिने स्नान केले—‘मंगला’ नावाच्या महापुण्य तीर्थात, जे सर्व अमंगळाचा नाश करणारे आहे.
Verse 92
क्षेत्रश्राद्धादिकं चापि तत्तीरे कुरु भूपते । एवं कृते त्वया राजन्नलक्ष्मीः क्लेशकारिणी
हे भूपते! त्या तीरावर क्षेत्र-श्राद्ध इत्यादी कर्मेही कर. हे राजन्! तू असे केल्यास क्लेश देणारी अलक्ष्मी (दरिद्रता) नष्ट होईल.
Verse 93
चत्वारिंशद्दिनं तत्र मंत्रमेकाक्षरं नृपः । तत्र तीर्थे जजापासौ मुन्युक्तेनैव वर्त्मना
तेथे राजाने चाळीस दिवस एकाक्षर मंत्राचा जप केला. आणि त्या तीर्थात मुनिने सांगितलेल्या मार्गानुसारच त्याने जपकर्म केले.
Verse 94
एवमभ्यसतस्तस्य मंत्रमेकाक्षरं द्विजाः । मुनिप्रसादात्पुरतो धनुः प्रादुरभूद्दृढम्
हे द्विजांनो, तो असा एकाक्षरी मंत्राचा अखंड अभ्यास करीत असता, मुनींच्या प्रसादाने त्याच्या समोर एक दृढ धनुष्य प्रकट झाले.
Verse 95
अक्षयाविषुधी चापि खड्गौ च कनकत्सरू । एकं चर्म गदा चैका तथैको मुसलोत्तमः
एक अक्षय तुणीरही प्रकट झाला; तसेच तलवारी आणि सुवर्ण बाण; आणि एक ढाल, एक गदा, तसेच एक उत्तम मुसळही प्रादुर्भूत झाले.
Verse 96
एकः शंखो महानादो वाजियुक्तो रथस्तथा । ससारथिः पताका च तीर्थादुत्तस्थुरग्रतः
एक महानाद करणारा शंख प्रकट झाला; तसेच घोड्यांनी युक्त रथही; सारथीसह ध्वजासहित—त्याच्या समोर त्या तीर्थातून उभे राहिले.
Verse 97
कवचं कांचनमयं वैश्वानरसमप्रभम् । प्रादुर्बभूव तत्तीर्थात्प्रसादेन मुनेस्तथा
सुवर्णमय, वैश्वानर अग्नीप्रमाणे तेजस्वी असे कवचही त्या तीर्थातून मुनींच्या प्रसादाने प्रकट झाले.
Verse 98
हारकेयूरमुकुटकटकादिविभूषणम् । तीर्थानां प्रवरात्तस्मादुत्थितं नृपतेः पुरः
हार, केयूर, मुकुट, कटक इत्यादी विभूषणे—तीर्थांतील श्रेष्ठ अशा त्या तीर्थातून उठून राजाच्या समोर प्रकट झाली.
Verse 99
दिव्यांबरसहस्रं च तीर्थात्प्रादुरभूत्तदा । माला च वैजयंत्याख्या स्वर्णपंकजशोभिता
तेव्हा त्या तीर्थातून सहस्र दिव्य वस्त्रे प्रकट झाली; आणि सुवर्णकमलांनी शोभणारी ‘वैजयन्ती’ नावाची माळही प्रादुर्भूत झाली।
Verse 100
एतत्सर्वं समालोक्य मुनयेऽसौ न्यवेदयत् । ततः पराशरमुनिर्जलमादाय तीर्थतः
हे सर्व पाहून त्याने मुनिंना निवेदन केले। मग पराशर मुनिंनी त्या तीर्थातून जल घेतले।
Verse 101
अभ्यषिंचन्नरपतिं मंत्रपूतेनवारिणा । ततोऽभिषिक्तो नृपतिर्मुनिना परिशोभितः
मंत्रांनी पवित्र केलेल्या जलाने त्यांनी राजाचा अभिषेक केला. मग मुनिंच्या अभिषेकाने तो नृपती तेजस्वी दिसू लागला।
Verse 102
सन्नद्धः कवची खड्गी चापबाणधरो युवा । हारकेयूरमुकुटकटकादिविभूषितः
तो युवा राजा सन्नद्ध, कवचधारी, खड्गधारी, धनुष्य-बाण धारण करणारा होता; आणि हार, केयूर, मुकुट, कटक इत्यादी अलंकारांनी विभूषित होता।
Verse 103
दिव्यांबरधरश्चापि वाजियुक्त रथस्थितः । शुशुभेऽतीव नृपतिर्मध्याह्न इव भास्करः
दिव्य वस्त्रे परिधान करून आणि घोड्यांनी युक्त रथावर उभा असलेला तो राजा अत्यंत तेजस्वी दिसला—जणू मध्यान्हाचा सूर्य।
Verse 104
तस्मै नृपतये तत्र ब्रह्माद्यस्त्रं महामुनिः । सांगं च सरहस्यं च सोत्सर्गं सोप संहृति
तेथे महामुनींनी त्या नृपाला ब्रह्मा इत्यादी दिव्य अस्त्रे—अंगोपांगांसह, रहस्यतत्त्वांसह, उत्सर्ग (प्रयोग) व उपसंहार (प्रत्याहार) विधीसह—सम्यक् उपदेशिले।
Verse 105
उपादिशच्छक्तिपुत्रः सुमित्राजानये तदा । मनोजवोऽथ मुनिना ह्याशीर्वादपुरःसरम्
तेव्हा शक्तिपुत्र पराशरांनी सुमित्राजान राजाला उपदेश केला. नंतर मुनिंचे आशीर्वाद अग्रभागी ठेवून मनोजव आपल्या कार्यास निघाला।
Verse 106
प्रेरितो रथमास्थाय प्रणम्य मुनिपुंगवम् । प्रदक्षिणीकृत्य तदाभ्यनुज्ञातो महर्षिणा
प्रेरित होऊन तो रथावर आरूढ झाला; मुनिपुंगवाला प्रणाम करून, प्रदक्षिणा घालून, तेव्हा महर्षींनी त्यास आज्ञा दिली।
Verse 107
सार्द्धं पत्न्या च पुत्रेण प्रययौ विजयाय सः । स गत्वा स्वपुरं राजा प्रदध्मौ जलजं तदा
तो पत्नी व पुत्रासह विजयासाठी निघाला. स्वनगरास पोहोचून त्या राजाने तेव्हा जलज शंख फुंकला।
Verse 108
ततः शंखरवं श्रुत्वा गोलभस्तु ससैनिकः । युद्धाय निर्ययौ तूर्णं मनोजवनृपेण सः
मग शंखनाद ऐकून गोलभस्तु आपल्या सैन्यासह मनोजव राजाशी युद्धासाठी त्वरेने बाहेर पडला।
Verse 109
दिनत्रयं रणं जज्ञे गोलभेन नृपस्य वै । ततश्चतुर्थे दिवसे गोलभं तु ससैनिकम्
तीन दिवस राजाचा गोलभासह घोर संग्राम झाला. नंतर चौथ्या दिवशी राजाने त्याला सैन्यासह पराभूत केले.
Verse 110
मनोजवो नृपो युद्धे ब्रह्मास्त्रेण व्यनाशयत् । ततः सपुत्र भार्योऽयं पुरं प्राप्य निजं नृपः
युद्धात मनोजव राजाने ब्रह्मास्त्राने शत्रूचा नाश केला. मग तो पत्नी व पुत्रासह आपल्या नगरास परत आला.
Verse 111
पालयन्पृथिवीं सर्वां बुभुजे भार्यया सह । तदाप्रभृति राजासौ नाहंकारं चकार वै
संपूर्ण पृथ्वीचे पालन करून तो राजा राणीसमवेत समृद्धीचा उपभोग घेत राहिला. तेव्हापासून त्या राजाने अहंकार केला नाही.
Verse 112
असूयादींस्तथा दोषान्वर्जयामास भूपतिः । अहिंसानिरतो दांतः सदा धर्मपरोऽभवत्
राजाने असूया इत्यादी दोषांचा त्याग केला. अहिंसेत रत, इंद्रियनिग्रही होऊन तो सदैव धर्मपरायण झाला.
Verse 113
सहस्रं वत्सरानेवं ररक्ष स महीपतिः । ततो विरक्तो राजेन्द्रः पुत्रे राज्यं निधाय तु
अशा रीतीने त्या महीपतिने हजार वर्षे राज्याचे रक्षण केले. नंतर वैराग्य पावून राजेंद्राने राज्य पुत्राकडे सोपविले.
Verse 114
जगाम मंगलं तीर्थं गन्धमादनपर्वते । तपश्चचार तत्रासौ ध्यायन्हृदि सदाशिवम्
तो गंधमादन पर्वतावरील मंगळ नावाच्या शुभ तीर्थास गेला। तेथे त्याने तपश्चर्या केली व हृदयात सदाशिवाचे ध्यान केले।
Verse 115
ततोऽचिरेण कालेन त्यक्त्वा देहं मनोजवः । शिवलोकं ययौ राजा तस्य तीर्थस्य वैभवात्
त्यानंतर अल्पकाळातच मनोजवाने देहत्याग केला; आणि त्या तीर्थाच्या वैभवामुळे तो राजा शिवलोकास गेला।
Verse 116
तस्य भार्या सुमित्रापि तस्यालिंग्य तनुं तदा । अन्वारूढा चितां विप्राः प्राप तल्लोकमेव सा
हे विप्रांनो, त्याची पत्नी सुमित्राही त्या वेळी त्याच्या देहाला आलिंगन देऊन चितेवर आरूढ झाली; आणि तिनेही तोच लोक प्राप्त केला।
Verse 117
श्रीसूत उवाच । एवं प्रभावं तत्तीर्थं श्रीमन्मंगलनामकम् । मनोजवो नृपो यत्र स्नात्वा तीर्थे महत्तरे
श्रीसूत म्हणाले—श्रीमन् ‘मंगळ’ नावाच्या त्या तीर्थाचा असा प्रभाव आहे. त्या महान तीर्थात स्नान करून राजा मनोजवाला (असा फल) प्राप्त झाला।
Verse 118
शत्रून्विजित्य देहांते शिवलोकं ययौ स्त्रिया । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सेव्यं मंगलतीर्थकम्
शत्रूंना जिंकून, देहांतकाळी तो पत्नीसमवेत शिवलोकास गेला. म्हणून सर्व प्रयत्नांनी मंगळतीर्थाचे दर्शन-सेवन करावे.
Verse 119
तीर्थमेतदतिशोभनं शिवं भुक्तिमुक्तिफलदं नृणां सदा । पापराशितृणतूलपावकं सेवत द्विजवरा विमुक्तये
हे तीर्थ अत्यंत शोभिवंत व शिवमय असून ते मनुष्यांना सदैव भोग व मोक्षाचे फळ देते. तृण व कापसाच्या तुसासारख्या पापराशीला जाळणाऱ्या अग्निप्रमाणे हे आहे; म्हणून, हे द्विजश्रेष्ठा, पूर्ण विमुक्तीसाठी याचे सेवन करावे।