Adhyaya 1

Verse 1

। अथ ब्राह्मखण्डे प्रथमं सेतुमाहात्म्यम् । श्रीगणेशाय नमः । श्रीवेदव्यासायनमः । शुक्लांबरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् । प्रसन्नवदनं ध्यायेत्सर्वविघ्नोपशांतये

आता ब्राह्मखण्डात सेतु-माहात्म्याचा प्रथम अध्याय आरंभ होतो। श्रीगणेशास नमस्कार, श्रीवेदव्यासास नमस्कार। श्वेत वस्त्रधारी, चंद्रवर्ण, चतुर्भुज, प्रसन्नमुख विष्णूचे ध्यान करावे, ज्यायोगे सर्व विघ्ने शांत होतील.

Verse 2

मुमुक्षवो महात्मानो निर्ममा ब्रह्मवादिनः । धर्मज्ञा अनसूयाश्च सत्यवतपरायणाः

ते मोक्षाभिलाषी महात्मे होते—निर्मम, ब्रह्मवादात निष्ठावंत; धर्मज्ञ, अनसूयारहित आणि सत्यव्रतास परायण होते.

Verse 3

जितेंद्रिया जितक्रोधाः सर्वभूतदयालवः । भक्त्या परमया विष्णुमर्चयंतः सनातनम्

ते इंद्रियजयी, क्रोधजयी, सर्वभूतांवर दयाळू होते; आणि परम भक्तीने सनातन विष्णूची अर्चना करीत.

Verse 4

तपस्तेपुर्महापुण्ये नैमिषे मुक्तिदायिनि । एकदा ते महात्मानः समाजं चक्रुरुत्तमम्

मुक्तिदायक महापुण्य नैमिषारण्यात त्यांनी तप केले. एकदा त्या महात्म्यांनी उत्तम सभा भरविली.

Verse 5

कथयंतो महापुण्याः कथाः पापप्रणाशिनी । भुक्तिमुक्त्योरुपायं च जिज्ञासंतः परस्परम्

ते महापुण्यवान ऋषी पापप्रणाशिनी पवित्र कथा परस्पर सांगत, भुक्ती व मुक्ती—दोन्हींचा उपाय काय याविषयी एकमेकांना विचारत होते।

Verse 6

षड्विंशतिसहस्राणामृषीणां भावितात्मनाम् । तेषां शिष्यप्रशिष्याणां संख्या कर्तुं न शक्यते

भावितात्मा अशा छब्बीस हजार ऋषींच्या शिष्य-प्रशिष्यांची संख्या मोजणे शक्य नव्हते।

Verse 7

अत्रांतरे महाविद्वान्व्यासशिष्यो महामुनिः । आगमन्नैमिषारण्यं सूतः पौराणिकोत्तमः

दरम्यान महाविद्वान, व्यासांचे शिष्य, महामुनी आणि पौराणिकांमध्ये श्रेष्ठ असे सूत नैमिषारण्यात येऊन पोहोचले।

Verse 8

तमागतं मुनिं दृष्ट्वा ज्वलंतमिव पावकम् । अर्घ्याद्यैः पूजयामासुर्मुनयः ।शौनकादयः

आगमन झालेल्या त्या मुनिला ज्वलंत अग्नीसारखा तेजस्वी पाहून, शौनकादी ऋषींनी अर्घ्य इत्यादींनी त्यांचे पूजन-सत्कार केले।

Verse 9

सुखोपविष्टं तं सूतमासने परमे शुभे । पप्रच्छुः परमं गुह्यं लोकानुग्रहकांक्षया

सूत परमोत्तम शुभ आसनावर सुखाने बसल्यावर, लोककल्याणाच्या इच्छेने त्यांनी त्यांना परम गुह्य विषय विचारला।

Verse 10

सूत धर्मार्थतत्त्वज्ञ स्वागतं मुनिपुंगव । श्रुतवांस्त्वं पुराणानि व्यासात्सत्यवतीसुतात्

हे सूत! धर्म-अर्थतत्त्वज्ञ, मुनिपुंगव, तुझे स्वागत आहे. तू सत्यवतीपुत्र व्यासांकडून पुराणांचे श्रवण केले आहेस.

Verse 11

अतः सर्वपुराणानामर्थज्ञोऽसि महामुने । कानि क्षेत्राणि पुण्यानि कानि तीर्थानि भूतले

म्हणून, हे महामुने! तू सर्व पुराणांचा अर्थ जाणणारा आहेस. पृथ्वीवर कोणती पुण्यक्षेत्रे आहेत आणि कोणती तीर्थे आहेत?

Verse 12

कथं वा लप्स्यते मुक्तिर्जीवानां भवसागरात् । कथं हरे हरौ वापि नृणां भक्तिः प्रजायते

जीवांना भवसागरातून मुक्ती कशी मिळते? आणि मनुष्यांमध्ये हरि तसेच हर—दोघांप्रती भक्ती कशी उत्पन्न होते?

Verse 13

केन सिध्येत च फलं कर्मणास्त्रिविधा त्मनः । एतच्चान्यच्च तत्सर्वं कृपया वद सूतज

त्रिविध भावयुक्त आत्म्यासाठी कर्माने फळ कोणत्या उपायाने सिद्ध होते? हे आणि याव्यतिरिक्त सर्व काही, कृपा करून, हे सूतपुत्रा, सांग.

Verse 14

ब्रूयुः स्निग्धाय शिष्याय गुरवो गुह्यमप्युत । इति पृष्टस्तदा सूतो नैमिषारण्यवासिभिः

गुरु स्नेहयुक्त व योग्य शिष्याला गुप्त गोष्टही सांगतात. अशा प्रकारे तेव्हा नैमिषारण्यातील वासीयांनी सूताला प्रश्न केला.

Verse 15

वक्तुं प्रचक्रमे नत्वा व्यासं स्वगुरुमादितः । श्रीसूत उवाच । सम्यक्पृष्टमिदं विप्रा युष्माभिर्जगतो हितम्

प्रथम स्वगुरु व्यासांना नमस्कार करून ते बोलू लागले। श्रीसूत म्हणाले—हे विप्रहो, तुम्ही हा प्रश्न योग्य रीतीने विचारला आहे; तो जगाच्या हितासाठी आहे।

Verse 16

रहस्यमे तद्युष्माकं वक्ष्यामि शृणुतादरात् । मया नोक्तमिदं पूर्वं कस्यापि मुनिपुंगवाः

हे रहस्योपदेश आहे; तुमच्यासाठी मी तो सांगतो—आदराने ऐका। हे मुनिश्रेष्ठांनो, मी हे पूर्वी कधीही कोणालाही सांगितले नाही।

Verse 17

मनो नियम्य विप्रेंद्राः शृणुध्वं भक्तिपूर्वकम् । अस्ति रामेश्वरं नाम रामसेतौ पवित्रितम्

हे विप्रेंद्रहो, मन संयमित करून भक्तिपूर्वक ऐका। रामसेतूवर पवित्र झालेले ‘रामेश्वर’ नावाचे पवित्र स्थान आहे।

Verse 18

क्षेत्राणामपि सर्वेषां तीर्थानामपि चोत्तमम् । दृष्टमात्रे रामसेतौ मुक्तिः संसारसागरात्

सर्व क्षेत्रांमध्ये व सर्व तीर्थांमध्येही हे सर्वोत्तम आहे। रामसेतूचे केवळ दर्शन झाले तरी संसारसागरातून मुक्ती मिळते।

Verse 19

हरे हरौ च भक्तिः स्यात्तथा पुण्यसमृद्धिता । कर्मणस्त्रिविधस्यापि सिद्धिः स्यान्नात्र संशयः

हरि आणि हर—दोघांवरही भक्ती उत्पन्न होते आणि पुण्यसमृद्धी वाढते। त्रिविध कर्माची सिद्धीही मिळते—यात संशय नाही।

Verse 20

यो नरो जन्ममध्ये तु सेतुं भक्त्यावलोकयेत् । तस्य पुण्यफलं वक्ष्ये शृणुध्वं मुनिपुंगवाः

हे मुनिपुंगवांनो! मी त्याचे पुण्यफळ सांगतो—जो मनुष्य आयुष्यात कधीही भक्तिभावाने पवित्र सेतूचे दर्शन करतो.

Verse 21

मातृतः पितृतश्चैव द्विकोटिकुलसंयुतः । निर्विश्य शंभुना कल्पं ततो मोक्षं समश्नुते

मातृ व पितृ—दोन्ही कुलपरंपरांसह, दोन कोटी कुलजनांसह तो शंभूसह एक कल्पपर्यंत दिव्य अवस्थेत प्रवेश करतो; त्यानंतर मोक्ष प्राप्त करतो.

Verse 22

गण्यंते पांसवो भूमेर्गण्यंते दिवि तारकाः । सेतुदर्शनजं पुण्यं शेषेणापि न गण्यते

पृथ्वीवरील धुळीचे कण मोजता येतात, आकाशातील तारेही मोजता येतात; पण सेतुदर्शनातून उत्पन्न झालेले पुण्य लेशमात्रही मोजता येत नाही.

Verse 23

समस्तदेवतारूपः सेतुवंधः प्रकीर्तितः । तद्दर्शनवतः पुंसः कः पुण्यं गणितुं क्षमः

सेतुबंध हा समस्त देवतांचे स्वरूप आहे असे सांगितले जाते; ज्याने त्याचे दर्शन केले, त्याचे पुण्य कोण मोजू शकेल?

Verse 24

सेतुं दृष्ट्वा नरो विप्राः सर्वयागकरः स्मृतः । स्नातश्च सर्वतीर्थेषु तपोऽतप्यत चाखिलम्

हे विप्रांनो! जो मनुष्य सेतूचे दर्शन करतो, तो सर्व यज्ञ करणारा मानला जातो; जणू त्याने सर्व तीर्थांत स्नान केले आणि सर्व तप पूर्ण केले.

Verse 25

सेतुं गच्छेति यो ब्रूयाद्यं कं वापि नरं द्विजाः । सोऽपि तत्फलमाप्नोति किमन्यैर्बहुभाषणः

हे द्विजांनो! जो कोणी कोणत्याही मनुष्याला ‘सेतूस जा’ असे सांगेल, तोही तेच फळ प्राप्त करतो; मग अधिक बोलण्याची काय गरज?

Verse 26

सेतुस्नानकरो मर्त्यः सप्तकोटिकुलान्वितः । संप्राप्य विष्णुभवनं तत्रैव परिमुच्यते

जो मर्त्य सेतूत स्नान करतो, तो सात कोटी कुलजनांसह विष्णुधाम प्राप्त करून तेथेच मुक्त होतो।

Verse 27

सेतुं रामेश्वरं लिंगं गंधमादनपर्वतम् । चिंतयन्मनुजः सत्यं सर्वपापैः प्रमुच्यते

जो मनुष्य सेतु, रामेश्वर लिंग आणि गंधमादन पर्वत यांचे सत्यभावाने चिंतन करतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होतो।

Verse 28

मातृतः पितृतश्चैव लक्षकोटिकुलान्वितः । संप्राप्य विष्णुभवनं तत्रैव परिमुच्यते । कल्पत्रयं शंभुपदे स्थित्वा तत्रैव मुच्यते

मातृ व पितृ—दोन्ही वंशांतील लक्ष-कोटी कुलजनांसह तो विष्णुधाम प्राप्त करून तेथेच मुक्त होतो. शंभुपदात तीन कल्प स्थित राहूनही तेथेच विमुक्त होतो.

Verse 29

मूषावस्थां वसाकूपं तथा वैतरणी नदीम् । श्वभक्षं मूत्रपानं च सेतुस्नायी न पश्यति

सेतूत स्नान करणारा मूषा-अवस्था, वसा-कूप, वैतरणी नदी तसेच श्वभक्षण व मूत्रपान अशा भयंकर यातना पाहत नाही।

Verse 30

तप्तशूलं तप्तशिलां पुरी षह्रदमेव च । तथा शोणितकूपं च सेतुस्नायी न पश्यति

सेतूत स्नान करणारा तप्तशूल, तप्तशिला, पुरीषह्रद आणि शोणितकूप या नरकांचे दर्शन घेत नाही।

Verse 31

शाल्मल्यारोहणं रक्तभोजनं कृमिभोजनम् । स्वमांसभोजनं चैव वह्निज्वालाप्रवेशनम्

सेतूस्नान करणाऱ्यास शाल्मलीवर चढणे, रक्तभक्षण, कृमिभक्षण, स्वमांसभक्षण व अग्निज्वालांत प्रवेश अशा यातना दिसत नाहीत।

Verse 32

शिलावृष्टिं वह्निवृष्टिं नरकं कालसूत्रकम् । क्षारोदकं चोष्णतोयं नेयात्सेत्ववलोककः

जो केवळ सेतूचे दर्शन करतो, तो शिलावृष्टी, वह्निवृष्टी, कालसूत्र, क्षारोदक व उष्णतोय अशा नरकांत नेला जात नाही।

Verse 33

सेतुस्नायी नरो विप्राः पंचपातकवानपि । मातृतः पितृतश्चैव शतकोटिकुलान्वितः

हे विप्रहो! सेतूत स्नान करणारा मनुष्य, जरी पंचमहापातकांनी कलुषित असला तरी, मातृकुळ व पितृकुळ यांच्या शतकोटी कुलांसह पावन होऊन उद्धरला जातो।

Verse 34

कल्पत्रयं विष्णुपदे स्थित्वा तत्रैव मुच्यते । अधःशिरःशोषणं च नरकं क्षारसेवनम्

विष्णुपदात तीन कल्प निवास करून तो तेथेच मुक्त होतो; म्हणून अधःशिरः करून शोषणे व क्षारसेवन हे नरक त्याला प्राप्त होत नाहीत।

Verse 35

पाषाणयन्त्रपीडां च मरुत्प्रपतनं तथा । पुरीषलेपनं चैव तथा क्रकचदारणम्

सेतूमध्ये स्नान करणारा दगडी यंत्रांनी चिरडणे, प्रचंड वाऱ्याने उडवून टाकणे, विष्ठेने लेपणे व करवतीने फाडणे अशा यातना पाहात नाही।

Verse 36

पुरीषभोजनं रेतःपानं संधिषु दाहनम् । अंगारशय्याभ्रमणं तथा मुसलमर्द्दनम्

तो विष्ठा-भक्षण, रेतःपान, सांध्यांत दहन, निखाऱ्यांच्या शय्येवर लोळणे आणि मुसळांनी कुटणे अशा नरकयातना भोगत नाही।

Verse 37

एतानि नरकाण्यद्धा सेतुस्नायी न पश्यति । सेतु स्नानं करिष्येऽहमिति बुद्ध्या विचिंतयन्

खरेच सेतुस्नायी ही नरके पाहात नाही. ‘मी सेतूत स्नान करीन’ असा दृढ संकल्प मनात धरून चिंतन केले तरी रक्षणकारी पुण्य मिळते।

Verse 38

गच्छेच्छतपदं यस्तु स महापातकोऽपि सन् । बहूनां काष्ठयंत्राणां कर्षणं शस्त्रभेदनम्

परंतु जो वळून दुसरीकडे जातो, तो महापातकी असला तरी अनेक काष्ठयंत्रांनी ओढत नेणे व शस्त्रांनी भेदणे अशा यातना भोगतो।

Verse 39

पतनोत्पतनं चैव गदादण्डनिपीडनम् । गजदन्तैश्च हननं नानाभुजगदंशनम्

तेथे खाली पाडणे व पुन्हा उडवणे, गदा-दंडांनी चिरडणे, हत्तीच्या दातांनी घायाळ करणे आणि नानाविध सर्पांचे दंश अशा यातनाही आहेत।

Verse 40

धूमपानं पाशबन्धं नानाशूलनिपीडनम् । मुखे च नासिकायां च क्षारोदकनिषेचनम्

धूर जबरदस्तीने ओढविणे, पाशांनी बांधणे, अनेक शूलांनी छळणे, तसेच तोंड व नाकात क्षारोदक ओतणे—हे नरकदंड म्हणून सांगितले आहेत।

Verse 41

क्षारांबुपानं नरकं तप्तायः सूचिभक्षणम् । एतानि नरकान्यद्धा न याति गतपातकः

क्षारोदक पिणे आणि तप्त लोखंडी सुई गिळण्याचा नरक—ज्याची पापे नष्ट झाली आहेत तो खचितच या नरकांत जात नाही।

Verse 42

क्षारांबुपूर्णरंध्राणां प्रवेशं मलभोजनम् । स्नायुच्छेदं स्नायुदाहमस्थिभेदनमेव च

ज्यांच्या देहातील रंध्रे क्षारोदकाने भरलेली आहेत त्यात प्रवेश करणे, मलभोजनास भाग पाडणे, स्नायू छेदन, स्नायू दाह आणि अस्थिभेदन—हीही नरकयातना सांगितल्या आहेत।

Verse 43

श्लेष्मादनं पित्तपानं महातिक्तनिषेवणम् । अत्युष्ण तैलपानं च पानं क्षारोदकस्य च

कफभक्षण, पित्तपान, अतितिक्त पदार्थांचे सेवन, अत्युष्ण तेल पिणे आणि क्षारोदक पिणे—हीही नरकीय दुःखे म्हणून सांगितली आहेत।

Verse 44

कषायोदकपानं च तप्तपाषाणभोजनम् । अत्युष्णसिकतास्नानं तथा दशनमर्दनम्

कषायोदक पिणे, तप्त दगडांचे भक्षण, अत्युष्ण वाळूत स्नान आणि दातांचे मर्दन (घासणे/पीसणे)—हीही नरकपीडा म्हणून सांगितली आहे।

Verse 45

तप्तायःशयनं चैव संतप्तांबुनिषेचनम् । सूचिप्रक्षेपणं चैव नेत्रयोर्मुखसंधिषु

तप्त लोखंडावर शयन, उकळत्या पाण्याने सिंचन, तसेच डोळ्यांत व मुखसंधींमध्ये सुई टोचणे—हीही नरकयातना सांगितल्या आहेत।

Verse 46

शिश्ने सवृषणे चैव ह्ययोभारस्य बन्धनम् । वृक्षाग्रात्पतनं चैव दुर्गंधपरिपूरिते

लिंग व वृषणांवर जड लोखंडी भार बांधणे, आणि झाडाच्या टोकावरून दुर्गंधीने भरलेल्या ठिकाणी पाडणे—हीही नरकातील भीषण यातना वर्णिल्या आहेत।

Verse 47

तीक्ष्णधारास्त्रशय्यां च रेतःपानादिकं तथा । इत्यादि नरकान्घोरासेतुस्नायी न पश्यति

तीक्ष्ण धारांच्या शस्त्रांची शय्या, वीर्यपान इत्यादी—अशा घोर नरकांना सेतूमध्ये स्नान करणारा पाहत नाही।

Verse 48

सेतुसैकतमध्ये यः शेते तत्पांसुकुंठितः । यावन्तः पांसवो लग्नास्तस्यांगे विप्रसत्तमाः

हे विप्रसत्तमांनो! जो सेतूच्या वाळूत मध्यभागी झोपतो व त्या धुळीने झाकला जातो—त्याच्या अंगाला जितके वाळूचे कण चिकटतात,

Verse 49

तावतां ब्रह्महत्यानां नाशः स्यान्नात्र संशयः । सेतुमध्यस्थ वातेन यस्यांगं स्पृश्यतेऽखिलम्

तेवढ्याच ब्रह्महत्यासम पापांचा नाश होतो—यात संशय नाही। आणि ज्याचे सर्व अंग सेतूच्या मध्यभागी वाहणाऱ्या वाऱ्याने स्पर्शिले जाते,

Verse 50

सुरापानायुतं तस्य तत्क्षणादेव नश्यति । वर्तंते यस्य केशास्तु वपनात्सेतुमध्यतः

ज्याचे केस सेतूच्या मध्यभागी मुंडले जातात, त्याचे मद्यपानाचे पाप—असंख्य वेळा केलेलेही—त्या क्षणीच नष्ट होते।

Verse 51

गुरुतल्पा युतं तस्य तत्क्षणादेव नश्यति । यस्यास्थि सेतुमध्ये तु स्थापितं पुत्रपौत्रकैः । स्वर्णस्तेयायुतं तस्य तत्क्षणादेव नश्यति

त्याचे गुरुतल्पगमनाचे पाप—अतिशय असले तरी—त्या क्षणीच नष्ट होते। आणि ज्याची अस्थी पुत्र-पौत्रांनी सेतूच्या मध्यभागी स्थापित केली, त्याचे सुवर्णचौर्याचे पाप—असंख्य असले तरी—त्या क्षणीच नष्ट होते।

Verse 52

स्मृत्वा यं सेतुमध्ये तु स्नानं कुर्याद्द्विजोत्तमाः । महापातकिसंसर्गदोषस्तस्य लयं व्रजेत्

हे द्विजोत्तमांनो! जो सेतूच्या मध्यभागी त्याचे स्मरण करून स्नान करतो, त्याचा महापातकीजनांच्या संसर्गातून उत्पन्न दोष लयास जातो।

Verse 53

मार्गभेदी स्वार्थपाकी यतिब्राह्मणदूषकः । अत्याशी वेदविक्रेता पंचैते ब्रह्मघातकाः

मार्गभेद करणारा, स्वार्थासाठीच पाक करणारा, यति व ब्राह्मणांना दूषित करणारा, अतिभोजी आणि वेद विकणारा—हे पाचही ब्रह्मघातक समजले गेले आहेत।

Verse 54

ब्राह्मणान्यः समाहूय दास्यामीति धनादिकम् । पश्चान्नास्तीति यो ब्रूते ब्रह्महा सोपि कीर्तितः

जो ब्राह्मणांना बोलावून “धन इत्यादी देईन” असे म्हणतो आणि नंतर “काहीच नाही” असे सांगतो, तोही ब्रह्मघातक म्हणून कीर्तित आहे।

Verse 55

परिज्ञाय यतो धर्मांस्तस्मै यो द्वेषमाचरेत् । अवजानाति वा विप्रान्ब्रह्महा सोपि कीर्तितः

जो धर्मोपदेशक आहे हे जाणूनही त्याच्याविषयी द्वेष करतो, किंवा ब्राह्मणांचा अवमान करतो—तोही ब्रह्महा (ब्राह्मणहंता) म्हणून कीर्तित आहे।

Verse 56

जलपानार्थमायातं गोवृन्दं तु जलाशये । निवारयति यो विप्रा ब्रह्महा सोपि कीर्तितः

हे विप्रांनो! पाणी पिण्यासाठी जलाशयावर आलेल्या गाईंच्या कळपाला जो अडवितो, तोही ब्रह्महा म्हणून कीर्तित आहे।

Verse 57

सेतुमेत्य तु ते सर्वे मुच्यंते दोषसंचयैः । ब्रह्मघातकतुल्या ये संति चान्ये द्विजोत्तमाः

परंतु सेतूला येऊन ते सर्व संचित दोषांपासून मुक्त होतात; हे द्विजोत्तम! जे इतर ब्रह्मघातकास तुल्य आहेत, तेही मुक्त होतात।

Verse 58

ते सर्वे सेतुमागत्य मुच्यंते नात्र संशयः । औपासनपरित्यागी देवतान्नस्य भोजकः

ते सर्व सेतूला येऊन मुक्त होतात—यात संशय नाही; औपासन अग्नीचा त्याग करणारा आणि देवतांना अर्पित अन्न भक्षण करणारा सुद्धा।

Verse 59

सुरापयोषित्संसर्गी गणिकान्नाशनस्तथा । गणान्नभोजकश्चैव पतितान्नरतश्च यः

जो सुरासक्त असून पतित स्त्रियांच्या संगतीत राहतो; जो गणिकेचे अन्न खातो; जो (अशुद्ध) गणांचे अन्न भोगतो; आणि जो पतितांचे अन्न सेवन करण्यात रत असतो—असा पुरुष शुद्धीचा अधिकारी आहे।

Verse 60

एते सुरापिनः प्रोक्ताः सर्वकर्मबहिष्कृताः । सेतुस्नानेन मुच्यंते ते सर्वे हतकिल्बिषाः

हे सुरापान करणारे व सर्व धर्मकर्मांपासून बहिष्कृत असे सांगितलेलेही, सेतूमध्ये स्नान केल्याने मुक्त होतात; त्यांची सर्व पापे नष्ट होतात.

Verse 61

सुरापतुल्या ये चान्ये मुच्यंते सेतुमज्जनात् । कन्दमूलफलानां च कस्तूरीपट्टवाससाम्

ज्यांचे अपराध सुरापानाच्या पापासमान आहेत तेही सेतूमध्ये डुबकीने मुक्त होतात; तसेच कंद-मूळ-फळांचा व्यवहार करणारे आणि कस्तुरी व रेशमी वस्त्रांशी संबंधित लोकही.

Verse 62

पयश्चंदनकर्पूरक्रमुकाणां तथैव च । मध्वाज्यता म्रकांस्यानां रुद्राक्षाणां तथैव च

दूध, चंदन, कापूर व सुपारी यांविषयीही तसेच सांगितले आहे; तसेच मध, तूप, तांबे-कांस्य आणि रुद्राक्षमाळा यांविषयीही.

Verse 64

अन्ये च स्तेयिनः सर्वे सेतुस्नानेन वै द्विजाः । मुच्यंते सर्वपापेभ्यो नात्र कार्या विचारणा

हे द्विजांनो! इतर सर्व चोरही सेतुस्नानाने मुक्त होतात; ते सर्व पापांतून सुटतात—यात विचार करण्याचे कारण नाही.

Verse 65

भगिनीं पुत्रभार्यां च तथैव च रजस्वलाम् । भ्रातृभार्यां मित्रभार्यां मद्यपां च परस्त्रियम्

जो भगिनी, पुत्रवधू तसेच रजस्वला स्त्री; भाऊची पत्नी, मित्राची पत्नी, मद्यपान करणारी स्त्री आणि परस्त्री हिला दूषित करतो—

Verse 66

हीनस्त्रियं च विश्वस्तां योऽभिगच्छति रागतः । गुरुतल्पी स विज्ञेयः सर्वकर्मबहिष्कृतः

जो कामवश नीच स्थितीतील स्त्रीकडे किंवा ज्याने त्याच्यावर विश्वास ठेवला आहे अशा स्त्रीकडे जातो, तो ‘गुरुतल्पगामी’ समजावा; तो सर्व धर्मकर्मांपासून बहिष्कृत होतो.

Verse 67

एते चान्ये च ये संति गुरुतल्पगतुल्यकाः । ते सर्वे प्रविमुच्यंते सेतुस्नानेन वै द्विजाः

हे द्विजांनो, हे आणि इतर जे गुरुतल्पगामीसमान पापी आहेत, ते सर्व सेतूमध्ये स्नान केल्याने निश्चयाने पूर्ण मुक्त होतात.

Verse 69

चोरकास्तु परिज्ञेया सुवर्णस्तेयिनः समाः । ते सेतुक्षेत्रमागत्य मुच्यन्ते नात्र संशयः

चोर हे सुवर्णचोरांप्रमाणेच समजावेत. ते सेतुक्षेत्री येऊन मुक्त होतात—यात संशय नाही.

Verse 71

तिलान्भूमिं सुवर्णं च धान्यं तंदुलमेव च । अदत्त्वेच्छंति ते स्वर्गं स्नातुं सेतौ तु ते द्विजाः

जे तिळ, भूमी, सुवर्ण, धान्य व तांदूळ दान न देता स्वर्गाची इच्छा करतात, असे द्विज सेतूमध्ये स्नान करण्यास येतात.

Verse 72

उपवासैर्व्रतैः कृत्स्नैरसंताप्य निजां तनुम् । स्वर्गाभिलाषिणः पुंसः स्नांतु सेतौ विमुक्तिदे

संपूर्ण उपवास-व्रतांनी देहाला क्लेश न देता, स्वर्गाची अभिलाषा असलेले पुरुष मुक्तिदाता सेतूमध्ये स्नान करोत.

Verse 73

सेतुस्नानं मोक्षदं हि मनःशुद्धिप्रदं तथा । जपाद्धोमात्तथा दानाद्यागाच्च तपसोऽपि च

सेतूतीर्थी स्नान हे निश्चयच मोक्षदायक व मनःशुद्धी देणारे आहे; जप, होम, दान, याग व तप यांहूनही ते अधिक फलदायी आहे.

Verse 74

सेतुस्नानं विशिष्टं हि पुराणे परिपठ्यते । अकामनाकृतं स्नानं सेतौ पापविनाशने

पुराणांत सेतुस्नान विशेष म्हणून सांगितले आहे. सेतूतीर्थी निष्काम भावाने केलेले स्नान पापांचा नाश करणारे आहे.

Verse 75

अपुनर्भवदं प्रोक्तं सत्यमुक्तं द्विजोत्तमाः । यः संपदं समुद्दिश्य स्नाति सेतौ नरो मुदा

हे द्विजोत्तमांनो, सत्यच सांगितले आहे की सेतुस्नान अपुनर्भव (पुनर्जन्ममुक्ती) देणारे आहे; पण जो मनुष्य संपत्तीच्या हेतूने आनंदाने सेतूतीर्थी स्नान करतो, तो तसाच फलाभिलाषी असतो.

Verse 76

स संपदमवाप्नोति विपुलां द्विजपुंगवाः । शुद्ध्यर्थं स्नाति चेत्सेतौ तदा शुद्धिमवाप्नुयात्

हे द्विजपुंगवांनो, तो विपुल संपत्ती प्राप्त करतो; परंतु शुद्धीसाठी सेतूतीर्थी स्नान केल्यास तो निश्चयच शुद्धी प्राप्त करतो.

Verse 77

रत्यर्थं यदि च स्नायादप्सरोभिर्नरो दिवि । तदा रतिमवाप्नोति स्वर्गलोकेऽमरीजनैः

जर कोणी मनुष्य रती (भोग) यासाठी स्नान करील, तर तो स्वर्गलोकी अप्सरा व देवगणांसह तसाच रती-सुख प्राप्त करतो.

Verse 78

मुक्त्यर्थं यदि च स्नायात्सेतौ मुक्तिप्रदायिनि । तदा मुक्तिमवाप्नोति पुनरावृत्तिवर्जिताम्

मोक्षप्राप्तीच्या हेतूने मोक्षदायी सेतूतीर्थात स्नान केल्यास, तो पुनर्जन्मरहित मोक्ष प्राप्त करतो.

Verse 79

सेतुस्नानेन धर्मः स्यात्सेतुस्नानादघक्षयः । सेतुस्नानं द्विजश्रेष्ठाः सर्वकामफलप्रदम्

सेतू-स्नानाने धर्म वाढतो; सेतू-स्नानाने पापक्षय होतो. हे द्विजश्रेष्ठांनो, सेतू-स्नान सर्व कामनांचे फल देणारे आहे.

Verse 80

सर्वव्रताधिकं पुण्यं सर्वयज्ञोत्तरं स्मृतम् । सर्वयोगाधिकं प्रोक्तं सर्व तीर्थाधिकं स्मृतम्

याचे पुण्य सर्व व्रतांपेक्षा अधिक व सर्व यज्ञांपेक्षा श्रेष्ठ असे स्मरणात आहे; हे सर्व योगांपेक्षा उत्तम व सर्व तीर्थांपेक्षा अधिक मानले गेले आहे.

Verse 81

इंद्रादिलोकभोगेषु रागो येषां प्रवर्तते । स्नातव्यं तैर्द्विजश्रेष्ठाः सेतौ रामकृते सकृत्

हे द्विजश्रेष्ठांनो, ज्यांच्या मनात इंद्रादी लोकांच्या भोगांविषयी आसक्ती उत्पन्न होते, त्यांनी रामकृत सेतूतीर्थात एकदा तरी स्नान करावे.

Verse 82

ब्रह्मलोके च वैकुण्ठे कैलासेऽपि शिवालये । रंतुमिच्छा भवेद्येषां ते सेतौ स्नांतु सादरम्

ज्यांना ब्रह्मलोक, वैकुंठ किंवा शिवालय कैलास येथे रमण्याची इच्छा असेल, त्यांनी आदरपूर्वक सेतूतीर्थात स्नान करावे.

Verse 83

आयुरारोग्यसंपत्तिमतिरूपगुणाढ्यताम् । चतुर्णामपि वेदानां सांगानां पारगामिनाम्

आयुष्य, आरोग्य, संपत्ती, तीक्ष्ण बुद्धी, सौंदर्य व गुणसमृद्धी—तसेच अंगांसह चारही वेदांचे पारंगतत्व—हे सेतु-माहात्म्यात सांगितलेले फल आहे।

Verse 84

सर्वशास्त्राधिगंतृत्वं सर्वमंत्रेष्वभिज्ञताम् । समुद्दिश्य तु यः स्नायात्सेतौ सर्वार्थसिद्धिदे

जो संकल्प करून सेतूत स्नान करतो, तो सर्व शास्त्रांचे अधिगम व सर्व मंत्रांतील प्रावीण्य प्राप्त करतो; कारण सेतु सर्वार्थसिद्धिदाता आहे।

Verse 85

तत्तत्सिद्धिम वाप्नोति सत्यं स्यान्नात्र संशयः । दारिद्र्यान्नरकाद्ये च मनुजा भुवि बिभ्यति

तो ती ती सिद्धी प्राप्त करतो—हे सत्य आहे, यात संशय नाही. पृथ्वीवर मनुष्य दारिद्र्य व नरकादि यांना भय मानतात।

Verse 86

स्नानं कुर्वंतु ते सर्वे रामसेतौ विमुक्तिदे । श्रद्धया सहितो मर्त्यः श्रद्धया रहितोऽपि वा

ते सर्वजण मुक्तिदाता रामसेतूत स्नान करो—मर्त्य श्रद्धायुक्त असो वा श्रद्धारहित असो वा।

Verse 87

इहलोके परत्रापि सेतुस्नायी न दुःखभाक् । सेतुस्नानेन सर्वेषां नश्यते पापसंचयः

इहलोकी व परलोकीही सेतूत स्नान करणारा दुःखाचा भागी होत नाही. सेतुस्नानाने सर्वांचा पापसंचय नष्ट होतो.

Verse 88

वर्द्धते धर्मराशिश्च शुक्लपक्षे यथा शशी । यथा रत्नानि वर्द्धंते समुद्रे विविधान्यपि

जसा शुक्लपक्षात चंद्र वाढतो, तसा धर्मसंचयही वाढतो; आणि जसा समुद्रात नानाविध रत्ने वाढतात, तसाच।

Verse 89

तथा पुण्यानि वर्द्धंते सेतुस्नानेन वै द्विजाः । काम धेनुर्यथा लोके सर्वाकामान्प्रयच्छति

तसेच, हे द्विजांनो, सेतुस्नानाने पुण्य वाढते; जशी लोकी कामधेनू सर्व कामना प्रदान करते।

Verse 90

चिंतामणिर्यथा दद्यात्पुरुषाणां मनोरथान् । यथाऽमरतरुर्दद्यात्पुरुषाणामभीप्सितम्

जशी चिंतामणी पुरुषांचे मनोरथ देते, आणि जसा अमरतारू पुरुषांना अभिप्सित वस्तू देतो।

Verse 91

सेतुस्नानं तथा नृणां सर्वाभीष्टान्प्रदास्यति । अशक्तः सेतुयात्रायां दारिद्र्येण च मानवः

तसेच सेतुस्नान मनुष्यांना सर्व अभिष्ट फळ देईल; पण दारिद्र्यामुळे जर कोणी सेतुयात्रेस असमर्थ असेल।

Verse 92

याचित्वा स धनं शिष्टात्सेतौ स्नानं समाच रेत् । सेतुस्नानसमं पुण्यं तत्र दाता समश्नुते

तो शिष्टांकडून धन मागून सेतूत विधिपूर्वक स्नान करावे; तेथे दात्यासही सेतुस्नानाइतकेच पुण्य प्राप्त होते।

Verse 93

तथा प्रतिगृहीतापि प्राप्नोत्यविकलं फलम् । सेतुयात्रां समुद्दिश्य गृह्णीयाद्ब्राह्मणाद्ध नम्

अशी मदत स्वीकारली तरी, ती सेतु-यात्रेच्या हेतूने घेतली असल्यास पूर्ण व अविकल पुण्यफल मिळते. सेतु-यात्रेसाठी ब्राह्मणाकडून धन स्वीकारावे.

Verse 94

क्षत्रियादपि गृह्णीयान्न दद्युर्ब्राह्मणा यदि । वैश्याद्वा प्रतिगृह्णीयान्न प्रयच्छंति चेन्नृपाः

ब्राह्मणांनी दिले नाही तर क्षत्रियाकडूनही स्वीकारावे. आणि राजे मदत देत नसतील तर वैश्याकडूनही स्वीकारावे.

Verse 95

शूद्रान्न प्रतिगृह्णीयात्कथंचिदपि मानवः । यः सेतुं गच्छतः पुंसो धनं वा धान्यमेव वा

सेतूस जाणाऱ्यासाठी धन असो वा धान्य—कशाही प्रकारे—मनुष्याने शूद्राकडून कधीही स्वीकारू नये.

Verse 96

दत्त्वा वस्त्रादिकं वापि प्रवर्तयति मानवः । सोऽश्वमेधादियज्ञानां फलमाप्तो त्यनुत्तमम्

जो वस्त्रादि देऊन (इतराची) सेतु-यात्रा घडवून आणतो, तो अश्वमेधादि यज्ञांचे अनुत्तम फल प्राप्त करतो.

Verse 97

चतुर्णामपि वेदानां पारायणफलं लभेत् । तुलापुरुषमुख्यानां दानानां फलमश्नुते

तो चारही वेदांच्या पारायणाचे पुण्यफल मिळवतो आणि तुलापुरुषादि श्रेष्ठ दानांचे फलही भोगतो.

Verse 98

ब्रह्महत्यादिपापानां नाशः स्या न्नात्र संशयः । बहुना किं प्रलापेन सर्वान्कामान्समश्नुते

ब्रह्महत्या इत्यादी पापांचा नाश होतो—यात संशय नाही। अधिक काय सांगावे? तो सर्व धर्म्य कामनांची सिद्धी प्राप्त करतो.

Verse 99

एवं प्रतिगृहीतापि तत्तुल्यफलमश्नुते । याचतः सेतुयात्रार्थं न प्रतिग्रहकल्मषम्

अशा रीतीने (सहाय्य) स्वीकारले तरी तो त्यास तुल्य फळ भोगतो. जो केवळ सेतुयात्रेसाठी याचना करतो, त्याला प्रतिग्रहाचा कल्मष लागत नाही.

Verse 100

सेतुं गच्छ धनं तेऽहं दास्यामीति प्रलोभ्य यः । पश्चान्नास्तीति च ब्रूयात्तमाहुर्ब्रह्मघातकम्

जो म्हणत प्रलोभन दाखवतो—“सेतूला जा, मी तुला धन देईन,” आणि नंतर “काहीच नाही” असे म्हणतो, त्याला ब्रह्मघातक म्हणतात.

Verse 101

लोभेन सेतुयात्रार्थं संपन्नोऽपि दरिद्रवत् । मानवो यदि याचेत तमाहुस्तेयिनं बुधाः

लोभामुळे, संपन्न असूनही जर एखादा मनुष्य सेतुयात्रेच्या नावाने दरिद्रासारखी याचना करील, तर ज्ञानी त्याला चोर म्हणतात.

Verse 102

गमिष्ये सेतुमिति वै यो गृहीत्वा धनं नरः । न याति सेतुं लोभेन तमाहुर्ब्रह्मघा तकम्

जो मनुष्य “मी सेतूला जाईन” असे सांगून धन घेतो आणि नंतर लोभामुळे सेतूला जात नाही, त्याला ब्रह्मघातक म्हणतात.

Verse 103

येन केनाप्युपायेन सेतुं गच्छेन्नरो मुदा । अशक्तो दक्षिणां दत्त्वा गमयेद्वा द्विजोत्तमम्

ज्या कोणत्याही उपायाने मनुष्याने आनंदाने सेतु-तीर्थास जावे. स्वतः जाण्यास अशक्त असल्यास योग्य दक्षिणा देऊन आपल्या वतीने श्रेष्ठ ब्राह्मणास पाठवावे.

Verse 104

याचित्वा यज्ञकरणे यथा दोषो न विद्यते । याचित्वा सेतुयात्रायां तथा दोषो न विद्यते

जसे यज्ञ करण्यासाठी द्रव्य मागण्यात दोष नसतो, तसेच सेतु-यात्रेसाठी साधन मागण्यातही दोष नाही.

Verse 105

याचित्वाप्यन्यतो द्रव्यं सेतुस्नाने प्रवर्तयेत् । सोऽपि तत्फलमाप्नोति सेतु स्नायी नरो यथा

इतरांकडून मागून द्रव्य मिळवून ते सेतु-स्नानासाठी खर्च केले तरी तोही सेतूत स्नान करणाऱ्या पुरुषाप्रमाणेच तेच फळ प्राप्त करतो.

Verse 106

ज्ञानेन मोक्षमभियांति कृते युगे तु त्रेतायुगे यजनमेव विमुक्तिदायि । श्रेष्ठं तथान्ययुगयोरपि दानमाहुः सर्वत्र सेत्व भिषवो हि वरो नराणाम्

कृतयुगात ज्ञानाने मोक्ष मिळतो, त्रेतायुगात यज्ञच मुक्तिदायी आहे. इतर युगांत दान श्रेष्ठ साधन म्हणतात; पण सर्व युगांत सेतु हा परम वैद्याप्रमाणे मानवांसाठी वरदान आहे.