Adhyaya 28

Verse 1

श्रीसूत उवाच । कोटितीर्थं महापुण्यं सेवित्वा केवलं नरः । स्नातुं जितेंद्रियस्तीर्थं ततः साध्यामृतं व्रजेत्

श्रीसूत म्हणाले—अतिपुण्यदायक कोटितीर्थाचे केवळ सेवन करून मनुष्याने, इंद्रिये जिंकून, त्या तीर्थात स्नान करावे; मग साध्यामृताकडे जावे.

Verse 2

साध्यामृतं महातीर्थ महापुण्यफलप्रदम् । महादुःखप्रशमनं गन्धमादनपर्वते

साध्यामृत हे महातीर्थ असून ते महान पुण्याचे फल देणारे आहे। ते महादुःख शमविणारे असून गंधमादन पर्वतावर स्थित आहे.

Verse 3

अस्ति पापहरं पुंसां सर्वाभीष्टप्रदायकम् । यत्र स्नात्वा नरो भक्त्या सर्वान्कामानवाप्नुयात्

एक असे पवित्र तीर्थ आहे जे मनुष्यांचे पाप हरते आणि सर्व अभिष्ट फळ देते। तेथे भक्तिभावाने स्नान केल्यास नर सर्व कामना प्राप्त करतो।

Verse 4

तपसा ब्रह्मचर्येण यज्ञैर्दानेन वा पुनः । गतिं तां न लभेन्मर्त्यो यां साध्यामृतमज्जनात्

तप, ब्रह्मचर्य, यज्ञ किंवा दान यांनीही जी गति मिळत नाही, ती साध्यामृताच्या जलात निमज्जन केल्याने प्राप्त होते.

Verse 5

स्पृष्टानि येषामंगानि साध्यामृतजलैः शुभैः । तेषां देहगतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति

ज्यांच्या अंगांना साध्यामृताचे शुभ जल स्पर्शते, त्यांच्या देहातील पाप त्या क्षणीच नष्ट होते.

Verse 6

साध्यामृतजले यस्तु साघमर्षणकृन्नरः । स विधूयेह पापानि विष्णुलोके महीयते

जो नर साध्यामृताच्या जलात अघमर्षण (पापक्षालन) विधी करतो, तो इथेच पापे झटकून विष्णुलोकात मान पावतो.

Verse 7

पूर्वे वयसि पापानि कृत्वा कर्माणि यो नरः । पश्चात्साध्यामृतं सेवेत्पश्चात्तापसमन्वितः

जो नर पूर्ववयात पापकर्मे करून गेला असेल, तो नंतर साध्यामृताचे सेवन/आश्रय करील आणि पुढे तपयुक्त होऊन राहील—

Verse 8

अन्ते वयसि मुक्तः स्यात्स नरो नात्र संशयः । साध्यामृते नरः स्नात्वा देहबंधाद्विमुच्यते

आयुष्याच्या शेवटच्या अवस्थेत तो नर मुक्त होतो—यात संशय नाही। साध्यामृत तीर्थात स्नान केल्याने तो देहबंधनातून विमुक्त होतो.

Verse 9

साध्यामृतजले स्नाता मनुष्याः पापक र्मिणः । अनेकक्लेशघोराणि नरकाणि न यांति हि

साध्यामृताच्या जलात स्नान केल्यावर पापकर्मी मनुष्यही अनेक क्लेशांनी भरलेल्या भयंकर नरकांना जात नाहीत.

Verse 10

साध्यामृतजले स्नानात्पुंसां या स्याद्गतिर्द्विजाः । न सा गतिर्भवेद्यज्ञैर्न वेदैः पुण्यकर्मभिः

हे द्विजांनो! साध्यामृतजले स्नानाने पुरुषांना जी परम गती मिळते, ती यज्ञांनी, वेदांच्या (केवळ पठण-अध्ययनाने) किंवा अन्य पुण्यकर्मांनीही मिळत नाही.

Verse 11

यावदस्थि मनुष्याणां साध्यामृतजले स्थितम् । तावद्वर्षाणि तिष्ठंति शिवलोके सुपूजिताः

मनुष्यांची अस्थी जितका काळ साध्यामृतजले स्थित राहते, तितकी वर्षे ते शिवलोकी अत्यंत पूजित होऊन वास करतात.

Verse 12

अपहत्य तमस्तीव्रं यथा भात्युदये रविः । तथा साध्यामृतस्नायी भित्त्वा पापानि राजते

जसा उदयकाळी सूर्य तीव्र अंधार दूर करून प्रकाशतो, तसा साध्यामृतस्नान करणारा पापे भेदून तेजस्वी होतो.

Verse 13

वांछितांल्लभते कामानत्र स्नातो नरः सदा । यत्र स्नात्वा महापुण्ये पुरा राजा पुरूरवाः । विप्रयोगं सहोर्वश्या जहौ तुंबुरुशापजम्

येथे स्नान करणारा मनुष्य सदैव इच्छित कामना प्राप्त करतो. या महापुण्यस्थानी पूर्वी राजा पुरूरवा यांनी स्नान करून तुंबुरुच्या शापातून उत्पन्न झालेला उर्वशी-वियोग दूर केला.

Verse 14

ऋषय ऊचुः । कथं सूत महाभाग सहोर्वश्यामरस्त्रिया

ऋषी म्हणाले—हे महाभाग सूत! राजा पुरूरवा त्या दिव्य स्त्री उर्वशीसह कसा एकत्र आला?

Verse 15

प्रथमं लब्धवान्योगं मर्त्यो राजा पुरूरवाः । विप्रयोगं सहोर्वश्या जहौ तुंबुरुशापजम्

मर्त्य असूनही राजा पुरूरवा यांनी प्रथम उर्वशीसह योग/संयोग प्राप्त केला; आणि तुंबुरुच्या शापातून उत्पन्न झालेला उर्वशी-वियोग दूर केला.

Verse 16

हेतुना केन राजानं शशाप तुंबुरुर्मुनिः । एतत्सर्वं समाचक्ष्व विस्तरान्मुनिपुंगव

कोणत्या कारणाने मुनि तुंबुरु यांनी राजाला शाप दिला? हे मुनिश्रेष्ठ, हे सर्व आम्हाला विस्ताराने सांगा.

Verse 17

सूत उवाच । आसीत्पुरूरवानाम शक्रतुल्यपराक्रमः । राजराजसमो राजा पुरा ह्यमरपूजितः

सूत म्हणाले—पूर्वी पुरूरवा नावाचा एक राजा होता, ज्याचा पराक्रम इंद्रासमान होता. तो राजराजासमान होता आणि देवांनीही त्याचा सन्मान केला होता.

Verse 18

धर्मतः पालयामास मेदिनीं स नृपोत्तमः । ईजे च बहुभिर्यज्ञैर्ददौ दानानि सर्वदा

तो नृपोत्तम धर्मानुसार पृथ्वीचे पालन करी। त्याने अनेक यज्ञ केले आणि सदैव दानधर्म केला।

Verse 19

प्रशासति महीं सर्वां राज्ञि तस्मिन्महामतौ । मित्रावरुणशापेन भुवं प्रापोर्वशी द्विजाः

तो महामती राजा सर्व पृथ्वीचे शासन करीत असता, हे द्विजांनो, मित्र-वरुणांच्या शापामुळे उर्वशी भुवी अवतरली।

Verse 20

सा चचारोर्वशी तत्र राज्ञस्तस्य पुरांतिके । कोकिलालापमधुरवीणयोपवने जगौ

तेथे उर्वशी त्या राजाच्या नगराजवळ विहरत होती। उपवनात ती कोकिळेच्या कूजनासारख्या मधुर वीणेच्या साथीत गायली।

Verse 21

स राजोपवने रंतुं कदाचिद्धृतकौतुकः । आरूढतुरगः प्रायाल्ललनाशतसंवृतः

एकदा कुतूहलाने भरून राजा राजोपवनात रमण्यासाठी निघाला—घोड्यावर आरूढ होऊन, शेकडो स्त्रियांनी वेढलेला।

Verse 22

तादृशीमुर्वशीं तत्र करसम्मितमध्यमाम् । उवाच चैनां राजासौ भार्या मम भवेति वै

तेथे हाताएवढ्या सडपातळ कटीची अशी उर्वशी पाहून राजा तिला म्हणाला—“खरोखर तू माझी पत्नी हो.”

Verse 23

सापि कामातुरा तत्र राजानं प्रत्यभाषत । भवत्वेवं नरश्रेष्ठ समयं यदि मे भवान्

तीही कामातुर होऊन तेथे राजाला म्हणाली— “तथास्तु, हे नरश्रेष्ठ! तुम्ही माझी अट व ठरलेला नियम मान्य कराल तर.”

Verse 24

करिष्यति तवाभ्याशे वत्स्यामि धृतकौतुका । करिष्ये समयं सुभ्रु तवाहमिति सोऽब्रवीत्

“मी उत्सुकतेने तुझ्याजवळ राहीन आणि अट पाळीन,” असे ती म्हणाली. राजा म्हणाला— “हे सुभ्रू! तुझी अट मी पाळीन—ही माझी प्रतिज्ञा।”

Verse 25

अथोर्वशी बभाषे तं पुरूरवसमुत्सुका । पुत्रभूतं मम यदि रक्षस्युरणकद्वयम्

मग उत्सुक उर्वशी पुरूरवाला म्हणाली— “माझ्यासाठी पुत्रासमान असे जे दोन मेंढे आहेत, तू त्यांचे रक्षण करशील तर…”

Verse 26

न नग्नो दृश्यसे राजन्कदापि यदि वै तथा । नोच्छिष्टं मम दद्याश्चेत्तदा वत्स्ये तवांतिके

“हे राजन्! तू कधीही नग्न दिसू नकोस, आणि मला उच्छिष्ट (जूठे) देऊ नकोस—तर मी तुझ्या जवळ राहीन.”

Verse 27

घृतमात्राशना चाहं भविष्यामि नृपोत्तम । एवमस्त्विति राजोक्तां तां निनाय निजं गृहम्

“आणि हे नृपोत्तम! मी फक्त तूपच खाईन.” राजा म्हणाला, “एवमस्तु,” आणि तिला आपल्या घरी घेऊन गेला.

Verse 28

अलकायां स भूपालस्तथा चैत्ररथे वने । रेमे सरस्वतीतीरे पद्मखण्डमनोरमे

तो भूपाल अलकानगरीत तसेच चैत्ररथ वनातही क्रीडा करी। सरस्वतीच्या तीरावर मनोहर पद्मखण्ड उपवनात तो आनंदाने रमला।

Verse 29

एकषष्टिं स वर्षाणि रममाणस्तयानयत् । तेनोर्वशी प्रतिदिनं वर्धमानानुरागिणी

तो नृप तिच्यासह रममाण होऊन एकसष्ट वर्षे राहिला. त्यामुळे उर्वशीचा अनुराग दिवसेंदिवस वाढत गेला।

Verse 30

स्पृहां न देवलोकेऽपि चकार तनुमध्यमा । नाभवद्रमणीयोऽसौ देवलोकस्तया विना

त्या सुकुमार कटिवालीने देवलोकाचीही स्पृहा केली नाही. त्याच्याविना तिला देवलोकसुद्धा रमणीय वाटला नाही।

Verse 31

अतस्तामानयिष्यामि देवलोकमिति द्विजाः । विश्वावसुर्विचार्यैवं भूर्लोकमगमत्क्षणात्

“म्हणून मी तिला देवलोकात परत आणीन,” असे ठरवून, हे द्विजांनो, विश्वावसु विचार करून क्षणात भुलोकात गेला।

Verse 32

उर्वश्याः समयं राज्ञा विश्वावसुरयं सह । विदित्वा सह गन्धर्वैः समवेतो निशांतरे

उर्वशीचा राजासह जो समय-निश्चय होता तो जाणून, हा विश्वावसु गंधर्वांसह रात्रीच्या शेवटच्या प्रहरी एकत्र झाला।

Verse 33

उर्वश्याः शयनाभ्याशाज्जग्राहोरणकं जवात् । आकाशे नीयमानस्य तस्य श्रुत्वोर्वशी पतिम्

उर्वशीच्या शय्येजवळून एका गंधर्वाने वेगाने मेंढा उचलून नेला. तो आकाशमार्गे नेत असता त्याचा आवाज ऐकून उर्वशीने आपल्या पती पुरूरवाचा शब्द ऐकला.

Verse 34

अब्रवीन्मत्सुतः केन गृह्यते त्यज्यतामयम् । अनाथा शरणं यामि कं नरं गतचेतना

ती म्हणाली—“माझा पुत्र कोण घेऊन जातो आहे? याला सोडा! मी अनाथ आहे, शुद्ध हरपली आहे; शरणासाठी कोणत्या नराकडे जाऊ?”

Verse 35

पुरूरवाः समाकर्ण्य वाक्यं तस्या निशांतरे । मां न नग्नं निरीक्षेत देवीति न ययौ तदा

रात्रीच्या मध्यभागी तिचे शब्द ऐकून पुरूरवा ताबडतोब गेला नाही; “देवी मला नग्न पाहू नये” असे त्याने मनात धरले.

Verse 36

अथान्यमप्युरणकं गन्धर्वाः प्रतिगृह्य ते । ययुस्तस्योरणस्यापि शब्दं शुश्राव चोर्वशी

मग त्या गंधर्वांनी आणखी एक मेंढा पकडला आणि निघून गेले; त्या मेंढ्याचाही आवाज उर्वशीने ऐकला.

Verse 37

अनाथाया मम सुतो गृह्यते तस्करैरिति । चुक्रोश देवी परुषं कं यामि शरणं नरम्

“मी अनाथ आहे—माझा पुत्र चोर घेऊन जात आहेत!” असे म्हणत देवीने कठोर स्वरात आक्रोश केला—“शरणासाठी कोणत्या नराकडे जाऊ?”

Verse 38

अमर्षवशमापन्नः श्रुत्वा तद्वचनं नृपः । तिमिरेणावृतं सर्वमिति मत्त्वा स खङ्गधृक्

तिचे वचन ऐकून राजा अमर्षाने भरून गेला। “सर्वत्र तमाचे आवरण झाले आहे” असे मानून, खड्ग हातात घेऊन तो (धावण्यास) सिद्ध झाला।

Verse 39

दुष्टदुष्ट कुतो यासीत्यभ्यधावद्वचो वदन् । तावत्सौदामिनी दीप्ता गन्ध र्वैर्जनिता भृशम्

“दुष्टा, दुष्टा—कुठे जातोस?” असे ओरडत तो धावत सुटला। तेवढ्यात गंधर्वांनी अत्यंत तीव्रतेने निर्माण केलेली प्रज्वलित वीज चमकून उठली।

Verse 40

तत्प्रभामंडलैर्देवी राजानं विगतांबरम् । दृष्ट्वा निवृत्तसमया तत्क्षणादेव निर्ययौ

त्या तेजोमंडळामुळे देवीने राजाला वस्त्रहीन पाहिले। तिचा नियत समय (आणि नियम) भंग झाल्याने ती तत्क्षणीच निघून गेली।

Verse 41

त्यक्त्वा ह्युरणकौ तत्र गंधर्वा अपि निर्ययुः । राजा मेषौ समादाय हृष्टः स्वशयनांतिकम्

तेथे ते दोन मेंढे टाकून गंधर्वही निघून गेले। राजा ते दोन्ही मेंढे घेऊन आनंदित होऊन आपल्या शय्येजवळ परत आला।

Verse 42

आगतो नोर्वशीं तत्र ददर्शायतलोचनाम् । तां चापश्यन्विवस्त्रश्च बभ्रामोन्मत्तवद्भुवि

परत आल्यावर त्याला तेथे आयतलोचना उर्वशी दिसली नाही। तिला न पाहता आणि स्वतः वस्त्रहीन असल्याने तो पृथ्वीवर उन्मत्तासारखा भटकू लागला।

Verse 43

कुरुक्षेत्रं गतो राजा तटाके पद्मसंकुले । चतुर्भिरप्सरस्त्रीभिः क्रीडमाना ददर्श ताम्

कुरुक्षेत्री गेल्यावर राजाने कमळांनी भरलेल्या तळ्यात चार अप्सरा-स्त्रियांबरोबर क्रीडा करणारी तिला पाहिले।

Verse 44

हे जाये तिष्ठ मनसा घोरेति व्याहरन्मुहुः । एवं बहुप्रकारं वै स सूक्तं प्रालपन्नृपः

राजा वारंवार म्हणत राहिला—“हे जये, मनाने स्थिर राहा; अहो, किती भयंकर!” अशा अनेक प्रकारे तो बोलतच राहिला।

Verse 45

अब्रवीदुर्वशी तं च क्रीडती साप्सरोगणैः । महाराजालमेतेन चेष्टितेन तवानघ

अप्सरागणांसह क्रीडा करत असलेल्या उर्वशीने त्याला म्हटले—“महाराज, हे निष्पाप, तुझे हे वर्तन आता पुरे झाले.”

Verse 46

त्वत्तो गर्भिण्यहं पूर्वमब्दांते भवतात्र वै । आगंतव्यं कुमारस्ते भविष्यत्यतिधार्मिकः

“तुझ्यामुळे मी पूर्वीच गर्भवती झाले आहे. वर्षाच्या शेवटी तुला नक्की येथे यावे लागेल; तुझा पुत्र अतिधार्मिक होईल.”

Verse 47

एकां विभावरीं राजंस्त्वया वत्स्यामि वै तदा । इत्युक्तो नृपतिर्हृष्टः स्वपुरीं प्राविशद्द्विजाः

“हे राजन्, तेव्हा मी तुझ्यासोबत एक रात्र राहीन.” असे ऐकून राजा आनंदित झाला आणि, हे द्विजांनो, आपल्या नगरीत प्रवेश केला।

Verse 48

तासामप्सरसां सा तु कथयामास तं नृपम् । अयं स पुरुषश्रेष्ठो येनाहं कामरूपिणा

मग तिने त्या अप्सरांना त्या नृपाविषयी सांगितले—“हा तोच पुरुषश्रेष्ठ आहे, ज्याच्यासाठी मी कामरूपिणी होऊन प्रवृत्त झाले.”

Verse 49

एतावंतं महाकालमनुरागवशातुरा । उषितास्मि सहानेन सख्यो नृपतिना चिरम्

“सख्यांनो! अनुरागाच्या वशाने व्याकुळ होऊन, एवढ्या दीर्घ महाकाळापर्यंत मी या मित्र-नृपतिसह चिरकाळ राहिले आहे.”

Verse 50

एवमुक्तास्ततः सख्यस्तामूचुः साधुसाध्विति । अनेन साकमास्यामः सर्वकालं वयं सखि

हे ऐकून सख्यांनी तिला म्हटले—“साधु, साधु!” आणि पुढे म्हणाल्या—“सखि, आम्हीही याच्यासह सर्वकाळ राहू.”

Verse 51

इत्यूचुरुर्वशीं तत्र सखीमप्सरसस्तदा । अब्देऽथ पूर्णे राजापि तटाकांति कमाययौ

अशा रीतीने तेथे अप्सरांनी आपली सखी उर्वशीला सांगितले. मग वर्ष पूर्ण होताच राजा देखील तळ्याच्या तीरावर जाण्याची इच्छा धरून तेथे आला.

Verse 52

आगतं नृपतिं दृष्ट्वा पुरूरवसमुर्वशी । कुमारमायुषं तस्मै ददौ संप्रीतमानसा

राजा पुरूरवा आला हे पाहून उर्वशीचे मन अत्यंत प्रसन्न झाले; तिने त्याला आपला पुत्र—कुमार आयुष—अर्पण केला.

Verse 53

तेन साकं निशामेकामुषिता सानु रागिणी । पंचपुत्रप्रदं गर्भं तस्मादापाशु सोर्वशी

त्याच्यासह एक रात्रि निवास करून, अनुरागाने परिपूर्ण उर्वशीने त्याच्यापासून शीघ्रच पाच पुत्र देणारा गर्भ धारण केला।

Verse 54

उवाच चैनं राजानमुर्वशी परमांगना । वरं दास्यंति गन्धर्वा मत्प्रीत्या तव भूपते

तेव्हा परमसुंदरी उर्वशी त्या राजाला म्हणाली— “हे भूपते, माझ्या प्रीतीमुळे गंधर्व तुला वर देतील।”

Verse 55

भवतां प्रार्थ्यतां तेभ्यो वरो राजर्षिसत्तम । इत्युक्तः स तया राजा प्राह गन्धर्वसत्तमान्

ती म्हणाली— “हे राजर्षिश्रेष्ठ, त्यांच्याकडे वर मागा।” असे ऐकून तो राजा गंधर्वश्रेष्ठांकडे वराची याचना करून बोलला।

Verse 56

अहं संपूर्णकोशश्च विजिताराति मंडलः । सलोकतां विनोर्वश्याः प्राप्तव्यं नान्यदस्ति मे

“माझा कोश पूर्ण आहे आणि शत्रुमंडळ मी जिंकले आहे. मला दुसरे काही नको— फक्त उर्वशीचा समान लोक प्राप्त व्हावा.”

Verse 57

अतस्तया सहोर्वश्या कालं नेतुमहं वृणे । एवमुक्ते नृपेणाथ गन्धर्वास्तुष्ट मानसाः । अग्निस्थालीं प्रदायास्मै प्रोचुश्चैनं नृपं तदा

“म्हणून मी उर्वशीसह काळ घालविणेच निवडतो।” असे राजाने म्हटल्यावर गंधर्व अंतःकरणाने प्रसन्न झाले; त्यांनी त्याला अग्निस्थाली देऊन मग राजाला उपदेश केला।

Verse 58

गन्धर्वा ऊचुः । अग्निं वेदानुसारी त्वं त्रिधा कृत्वा नृपोत्तम

गंधर्व म्हणाले—हे नृपोत्तमा! वेदानुसार या पवित्र अग्नीचे तीन भाग कर.

Verse 59

इष्ट्वा यज्ञेन चोर्वश्याः सालोक्यं याहि भूपते । इतीरितस्तैरादाय स्थालीमग्नेर्ययौ नृपः

हे भूपते! यज्ञ करून उर्वशीचे पूजन कर आणि तिचे सालोक्य प्राप्त कर. असे सांगितल्यावर राजा अग्नीची स्थाली घेऊन निघून गेला.

Verse 60

अहो बतातिमूढोहमिति मध्ये वनं नृपः । उर्वशी न मया लब्धा वह्निस्थाल्या तु किं फलम्

वनाच्या मध्यभागी राजा विलाप करू लागला—“अहो! मी किती अतिमूढ! उर्वशी मला मिळाली नाही; मग या अग्निस्थालीचा काय उपयोग?”

Verse 61

निधायैव वने स्थालीं स्वपुरं प्रययौ नृपः । अर्धरात्रे व्यतीतेऽसौ विनिद्रोऽचिंतयत्स्वयम्

वनात स्थाली ठेवून राजा आपल्या नगरास परतला. अर्धरात्र झाल्यावर तो निद्राहीन होऊन मनातच विचार करू लागला.

Verse 62

उर्वशीलोकसिद्ध्यर्थं मम गन्धर्वपुंगवैः । अग्निस्थाली संप्रदत्ता सा च त्यक्ता मया वने

उर्वशीलोकसिद्धीसाठी गंधर्वश्रेष्ठांनी मला अग्निस्थाली दिली होती; पण ती मी वनात टाकून दिली.

Verse 63

आहरिष्ये पुनः स्थालीमित्युत्थाय ययौ वनम् । नाग्निस्थालीं ददर्शासौ वने तत्र पुरूरवाः

“मी पुन्हा अग्निस्थाळी आणीन”—असे मनात धरून पुरूरवा उठून वनात गेला. पण त्या अरण्यात त्याला पवित्र अग्नीची स्थाळी दिसली नाही.

Verse 64

शमीगर्भमथाश्वत्थमग्निस्थाने विलोक्य सः । व्यचिंतयन्मया स्थाली निक्षिप्तात्र वने पुरा

मग ज्या ठिकाणी अग्नी ठेवला होता, त्या जागी शमीच्या गर्भातून उगवलेला अश्वत्थ पाहून तो विचार करू लागला—“पूर्वी मीच या वनात इथे स्थाळी ठेवली होती.”

Verse 65

सा चाश्वत्थः शमीगर्भः समभूदधुना त्विह । तस्मादेनं समादाय वह्निरूपमहं पुरम्

“आता तीच (अग्नी) इथे शमीच्या गर्भात अश्वत्थरूपाने झाली आहे. म्हणून हे काष्ठ घेऊन मी अग्निरूप प्रकट करून नगरात परत जाईन.”

Verse 66

गत्वा कृत्वारणीं सम्यक्तदुत्पन्नाग्निमादरात् । उपास्यामीति निश्चित्य स्वपुरं गतवान्नृपः

तेथे जाऊन त्याने विधिपूर्वक अरणी तयार केली आणि त्यातून उत्पन्न झालेला अग्नी आदराने प्रज्वलित केला. “मी याची उपासना करीन”—असा निश्चय करून राजा आपल्या नगरात परतला.

Verse 67

रमणीयारणीं चक्रे स्वांगुलैः प्रमिता मसौ । निर्माणसमये राजा गायत्रीमजपद्द्विजाः

त्याने आपल्या बोटांनी मोजून रमणीय अरणी तयार केली. निर्माणाच्या वेळी, हे द्विजहो, राजाने गायत्री मंत्राचा जप केला.

Verse 68

गायत्र्याः पठ्यमानाया यानि संत्यक्षराणि हि । तावदंगुलिमर्यादामकरोदरणीं नृपः

गायत्रीचे पठण होत असता जितकी अक्षरे आहेत, तितक्या अंगुळांच्या मर्यादेने राजाने अरणीचे माप ठरविले।

Verse 69

तत्र निर्मथनादग्नित्रयमुत्पाद्य भूपतिः । उर्वशीलोकसंप्राप्तिफलमुद्दिश्य कांक्षितम्

तेथे अरणींच्या मंथनाने भूपतीने तीन पवित्र अग्नी उत्पन्न केले आणि उर्वशी-लोकप्राप्ती हे इच्छित फळ मनात धरले।

Verse 70

वेदानुसारी नृपतिर्जुहावाग्नित्रयं मुदा । तेनैव चाग्निविधिना बहून्यज्ञानथातनोत्

वेदांनुसार नृपतीने आनंदाने तीनही अग्नींत आहुती दिली; त्याच अग्निविधीने पुढे त्याने अनेक यज्ञ केले।

Verse 71

तेन गन्धर्वलोकांश्च संप्राप्य जगतीपतिः । सहोर्वश्या चिरं रेमे देवलोके द्विजोत्तमाः

त्या पुण्याने जगतीपती गंधर्वलोकांना प्राप्त झाला आणि उर्वशीसह देवलोकात दीर्घकाळ रमला, हे द्विजोत्तमा।

Verse 72

अथ सर्वामरोपेतः कदाचिद्बलवृत्रहा । नृत्यं सुरांगनानां वै व्यलोकयत संसदि

नंतर कधीतरी, सर्व देवांनी वेढलेला बलवान वृत्रहा इंद्र सभेत सुरांगनांच्या नृत्याकडे पाहू लागला।

Verse 73

पुरूरवा नृपोप्यायात्तदा देवेंद्रसंसदम् । द्रष्टुं सुरांगनानृत्यं मनोहारि दिवौकसाम्

तेव्हा राजा पुरूरवा देखील देवेन्द्राच्या सभेत आला, दिव्य अप्सरांचे स्वर्गवासियांना मोहित करणारे मनोहर नृत्य पाहण्याच्या इच्छेने।

Verse 74

एकैकशस्ताः शक्रस्य ननृतुः पुरतोंऽगनाः । अथोर्वशी समागत्य ननर्त पुरतो हरेः

शक्राच्या (इंद्राच्या) समोर त्या अप्सरा एकेक करून नाचल्या. मग उर्वशी आली आणि हरिच्या समोर नृत्य करू लागली.

Verse 75

नृत्ताभिनयसामर्थ्यगर्वयुक्ता तदोर्वशी । तं पुरूरवसं दृष्ट्वा जहासातिमनोहरा

तेव्हा नृत्य व अभिनयकौशल्याच्या गर्वाने युक्त अशी अतिशय मनोहर उर्वशी पुरूरवाला पाहून हसली.

Verse 76

जहास तत्र राजापि तां विलोक्य तदोर्वशीम् । हाससंकुपितस्तत्र नाट्याचार्योऽथ तुंबुरुः । शशाप तावुभौ कोपादुर्वशीं च नृपोत्तमम्

तेथे राजाही उर्वशीला पाहून हसला. त्या हास्याने संतप्त झालेला नाट्याचार्य तुंबुरु क्रोधाने उर्वशी व श्रेष्ठ राजा—दोघांनाही शाप देऊ लागला.

Verse 77

तुंबुरुरुवाच । अनेकदेवसंपूर्णसभायामत्र यत्कृतम्

तुंबुरु म्हणाला—“अनेक देवांनी परिपूर्ण अशा या सभेत येथे जे कृत्य झाले आहे…”

Verse 78

युवाभ्यां हसितं नृत्तमध्ये निष्कारणं वृथा । तस्माज्झटिति राजेंद्र वियोगो युवयोः क्षणात्

नृत्याच्या मध्यात तुम्ही दोघांनी कारणाविना व्यर्थ हसले. म्हणून, हे राजेंद्र, क्षणातच तुमचा अचानक वियोग होईल.

Verse 79

भूयादिति शशापैनं सर्वदैवतसंनिधौ । अथ शप्तो नृपस्तत्र नाट्याचार्येण दुःखितः

“तथास्तु” असे म्हणत त्याने सर्व देवांच्या सान्निध्यात त्याला शाप दिला. मग नाट्याचार्याच्या शापाने तो राजा तेथे दुःखी झाला.

Verse 80

जगाम शरणं तत्र पाहिपाहीति वज्रिणम् । उवाच दीनया वाचा पुरुहूतं पुरूरवाः

तेथे तो वज्रधारीच्या शरण गेला आणि “पाहा, पाहा” असे म्हणत आर्तपणे रडू लागला. मग पुरूरवा दीन वाणीने पुरुहूत (इंद्र) यांस म्हणाला.

Verse 81

उर्वश्या सह सालोक्यसिद्ध्यर्थमहमिष्टवान् । अतस्तस्मा वियोगो मेऽसह्यः स्यात्पाकशासन

उर्वशीसह सालोक्यसिद्धीसाठी मी उपासना केली आहे. म्हणून, हे पाकशासन, तिचा वियोग मला असह्य होईल.

Verse 82

इत्युक्तवंतं तं प्राह सहस्राक्षः शचीपतिः । शापमोक्षं प्रवक्ष्यामि मा भैषीस्त्वं नृपोत्तम

हे ऐकून शचीपति सहस्राक्ष म्हणाला—“मी शापमोचन सांगतो; हे नृपोत्तम, तू भय करू नकोस.”

Verse 83

दक्षिणांभोनिधौ पुण्ये गंधमादनपर्वते । साध्यामृतमिति ख्यातं तीर्थमस्ति महत्तरम्

पवित्र दक्षिण समुद्रात गंधमादन पर्वतावर ‘साध्यामृत’ नावाने प्रसिद्ध असे अत्यंत महान तीर्थ आहे.

Verse 84

सेवितं सर्वदेवैश्च सिद्धचारणकिन्नरैः । सनकादि महायोगिमुनिवृंदनिषेवितम्

ते तीर्थ सर्व देव, सिद्ध, चारण व किन्नर यांनी सेविलेले आहे; तसेच सनकादी महायोगी मुनिवृंदही तेथे निरंतर उपासना करतात.

Verse 85

भुक्तिमुक्तिप्रदं पुंसां सर्वशापविमोक्षदम् । अस्ति तीर्थं भवांस्तत्र गच्छस्व त्वरया नृप

हे नृपा! तेथे असे तीर्थ आहे जे पुरुषांना भुक्ती व मुक्ती दोन्ही देणारे आणि सर्व शापांपासून विमोचन करणारे आहे; तू त्वरेने तेथे जा.

Verse 86

सर्वेषाममृतं स्नानादत्र साध्यं यतस्ततः । साध्यामृतमिति ख्यातं सर्वलोकेषु विश्रुतम्

कारण येथे स्नान केल्याने सर्वांसाठी अमृततुल्य फल सिद्ध होते; म्हणून हे ‘साध्यामृत’ म्हणून ख्यात असून सर्व लोकांत विश्रुत आहे.

Verse 87

तत्र स्नानात्तवोर्वश्याः पुनर्योगो भविष्यति । मम लोके निवासश्च भविष्यति न संशयः

तेथे स्नान केल्याने उर्वशीशी तुझा पुनः संयोग होईल; आणि माझ्या लोकी तुझे निवासही होईल—यात संशय नाही.

Verse 88

इति प्रतिसमादिष्टो नृपः संप्रीतमानसः । साध्यामृतं महातीर्थं समुद्दिश्य ययौ क्षणात्

अशा प्रकारे प्रत्युत्तराने समादिष्ट होऊन, आनंदित मनाचा राजा साध्यामृत या महातीर्थाकडे उद्देशून क्षणात निघून गेला।

Verse 89

सस्नौ साध्यामृते तत्र महापातकनाशने । तत्र स्नानान्नृपो विप्राः सद्यः शापेन मोचितः

तेथे महापातकनाशक साध्यामृतात त्याने स्नान केले। हे विप्रहो, त्या स्नानाने राजा तत्क्षणी शापातून मुक्त झाला।

Verse 90

स्नानानंतरमेवासावुर्वश्या सह संगतः । तया सह विमानस्थः प्रययावमरावतीम्

स्नानानंतर लगेच तो उर्वशीसह पुन्हा एकत्र झाला; आणि तिच्यासह विमानात आरूढ होऊन अमरावतीकडे निघून गेला।

Verse 91

रेमे पुनस्तया सार्धं देववद्देवमंदिरे । एवंप्रभावं तत्तीर्थं साध्यामृतमनुत्तमम्

पुन्हा तो देवमंदिरात देवासारख्या रीतीने तिच्यासह रमला। असा आहे त्या अनुपम साध्यामृत तीर्थाचा प्रभाव।

Verse 92

पुरूरवा सहोर्वश्या यत्र स्नानेन संगतः । अतोऽत्र तीर्थे यः स्नायान्महापातकनाशने

ज्या ठिकाणी पुरूरवा स्नानाने उर्वशीसह पुन्हा संगत झाला—म्हणून या महापातकनाशक तीर्थात जो कोणी स्नान करील…

Verse 93

वांछितांल्लभते कामान्यास्यति स्वर्गमुत्तमम् । निष्कामः स्नाति चेद्वि प्रा मोक्षमाप्नोति मानवः

येथे स्नान करणारा इच्छित कामना प्राप्त करतो आणि उत्तम स्वर्गास जातो. पण हे विप्रहो, जो निष्काम भावाने स्नान करतो तो मनुष्य मोक्ष प्राप्त करतो.

Verse 94

इमं पवित्रं पापघ्नमध्यायं पठते तु यः । शृणुयाद्वा मनुष्योऽसौ वैकुंठे लभते स्थितिम्

जो हा पवित्र, पापनाशक अध्याय पठण करतो—किंवा तो ऐकतोसुद्धा—तो मनुष्य वैकुंठात निवास प्राप्त करतो.

Verse 95

एवं वः कथितं विप्रा वैभवं पापनाशनम् । साध्यामृतस्य तीर्थस्य विस्तराच्छ्रद्धया मया

अशा प्रकारे, हे विप्रहो, साध्यामृत तीर्थाचे पापनाशक वैभव मी श्रद्धेने तुम्हांला विस्ताराने सांगितले आहे.

Verse 96

यत्पुरा सनकादिभ्यः प्रोक्तवांश्चतुराननः

जे प्राचीनकाळी चतुरानन ब्रह्मदेवांनी सनकादि ऋषींना सांगितले होते.