Adhyaya 13

Verse 1

श्रीसूत उवाच । मंगलाख्ये महातीर्थे नरः स्नात्वा विकल्मषः । एकांतरामनाथाख्यं क्षेत्रं गच्छेत्ततः परम्

श्रीसूत म्हणाले— ‘मंगल’ नावाच्या महातीर्थात स्नान करून मनुष्य निर्मळ होतो; त्यानंतर तो पुढे ‘एकांतरामनाथ’ नावाच्या पवित्र क्षेत्रास जावे।

Verse 2

तत्र रामो जगन्नाथो जानक्या लक्ष्मणेन च । हनुमत्प्रमुखैश्चापि वानरैः परिवारितः

तेथे जगन्नाथ श्रीराम जानकी व लक्ष्मणासह विराजमान आहेत, आणि हनुमानप्रमुख वानरसेनेनेही ते परिकरित आहेत।

Verse 3

सन्निधत्ते सदा विप्रा लोकानुग्रहकाम्यया । विद्यते पुण्यदा तत्र नाम्ना ह्यमृतवापिका

हे विप्रांनो, लोकांवर अनुग्रह करण्याच्या इच्छेने तेथे ते सदैव सन्निध असतात। त्याच ठिकाणी ‘अमृतवापिका’ नावाची पुण्यदायिनी पवित्र वापीही आहे।

Verse 4

तस्यां निमज्जतां नृणां न जरांतकजं भयम् । अस्याममृतवाप्यां यः सश्रद्धं स्नाति मानवः

तिच्यात निमज्जन करणाऱ्या मनुष्यांना जरा व मृत्यूजन्य भय उरत नाही। या अमृतवापीत जो मनुष्य श्रद्धेने स्नान करतो—

Verse 5

अमृतत्वं भजत्येष शंकरस्य प्रसादतः । महापातकनाशिन्यामस्यां वाप्यां निमज्जताम्

शंकराच्या प्रसादाने तो अमृतत्व प्राप्त करतो. या महापातक-नाशिनी वापीत जे निमज्जन करतात, त्यांची महापातकेही नष्ट होतात.

Verse 6

अमृतत्वं हरो दातुं सन्निधत्ते सदा तटे । ।ऋषय ऊचुः । इयं ह्यमृतवापीति कुतो हेतोर्निगद्यते

अमृतत्व देण्यासाठी हर सदा तिच्या तटी सन्निध असतो. ऋषी म्हणाले— ‘हिला “अमृतवापी” असे का म्हणतात? याचे कारण काय?’

Verse 7

अस्माकमेतद्ब्रूहि त्वं कृपया व्यासशासित । तथैवामृतनामिन्या वापिकायाश्च वैभवम् । तृप्तिर्न जायतेऽस्माकं त्वद्वचोऽमृतपायिनाम्

हे व्यासशिक्षित! कृपा करून आम्हाला हे सांग, आणि ‘अमृत’ नाव धारण करणाऱ्या त्या वापीचे अद्भुत वैभवही वर्णन कर. तुझ्या वचनांचे अमृत पिणाऱ्या आम्हांस तृप्ती होत नाही.

Verse 8

श्रीसूत उवाच । अस्या अमृतनामत्वं वैभवं च मनोहरम्

श्रीसूत म्हणाले— हिचे ‘अमृत’ असे नाम कसे पडले आणि तिचे मनोहर वैभव मी सांगतो.

Verse 9

प्रवक्ष्यामि विशेषेण शृणुत द्विजसत्तमाः । पुरा हिमवतः पार्श्वे नानामुनिसमाकुले

मी हे विशेष रीतीने सांगतो— ऐका, हे द्विजश्रेष्ठांनो. पूर्वी हिमवंताच्या जवळ, अनेक मुनिंनी गजबजलेल्या प्रदेशात—

Verse 10

सिद्धचारणगंधर्वदेवकिन्नरसेविते । सिंहव्याघ्रवराहेभमहिषादिसमाकुले

ते स्थान सिद्ध, चारण, गंधर्व, देव व किन्नरांनी सेविलेले असून सिंह, व्याघ्र, वराह, गज, महिष इत्यादी प्राण्यांनी गजबजलेले आहे।

Verse 11

तमालतालहिंतालचंपकाशोकसंतते । हंसकोकिलदात्यूहचक्रवाकादिशोभिते

तेथे तमाल, ताड, हिंताल, चंपक व अशोक वृक्षांची दाटी असून हंस, कोकिळ, दात्यूह, चक्रवाक इत्यादी पक्ष्यांनी ते शोभून दिसते।

Verse 12

पद्मेंदीवरकह्लारकुमुदाढ्यसरो वृते । सत्यवाञ्छीलवान्वाग्मी वशी कुंभजसोदरः

पद्म, नीलकमळ, कह्लार व कुमुदांनी समृद्ध अशा सरोवराने वेढलेल्या त्या ठिकाणी कुंभज (अगस्त्य) यांचा सहोदर सत्यवादी, शीलवान, वाग्मी व जितेंद्रिय असा वास करतो।

Verse 13

आस्ते तपश्चरन्नित्यं मोक्षार्थी शंकरप्रियः । त्रिकालमर्चयञ्छंभु वन्यैर्मूलफलादिभिः

तो नित्य तपश्चर्या करीत तेथेच राहतो—मोक्षार्थी व शंकरप्रिय—आणि मूल-फळ इत्यादी वन्य पदार्थांनी दिवसातून त्रिकाळ शंभूची अर्चना करतो।

Verse 14

आगतान्स्वाश्रमाभ्याशमतिथीन्वन्यभोजनैः । पूजयन्नर्चयन्नग्निं संध्योपासनतत्परः

स्वाश्रमाजवळ आलेल्या अतिथींचा तो वन्य भोजनाने सत्कार करतो; अग्नीची अर्चना करतो आणि संध्योपासनात तत्पर राहतो।

Verse 15

गायत्र्यादीन्महामंत्रान्कालेकाले जपन्मुदा । निद्रां परित्यजन्ब्राह्मे मुहूर्ते विष्णुचिंतकः

तो गायत्री आदी महामंत्रांचा योग्य वेळी आनंदाने जप करतो. ब्राह्ममुहूर्तात निद्रा त्यागून तो विष्णुचिंतनात तल्लीन राहतो.

Verse 16

स्नानं कुर्वन्नुषःकाले नमन्संध्यां प्रसन्नधीः । गायत्रीं प्रजपन्विप्राः पूजयन्हरिशंकरौ

उषःकाळी तो स्नान करतो आणि प्रसन्न बुद्धीने संध्येला नमस्कार करतो. गायत्रीचा जप करीत तो ब्राह्मण हरि व शंकर—दोघांचीही पूजा करतो.

Verse 17

वेदाध्यायी शास्त्रपाठी मध्याह्नेऽतिथिपूजकः । श्रोतापुराणपाठानामग्निकार्येष्वतंद्रितः

तो वेदाध्ययन करतो व शास्त्रपाठ करतो. मध्यान्ही अतिथीपूजन करतो; पुराणपाठ ऐकतो आणि अग्निकार्यात कधीही आळशी होत नाही.

Verse 18

पंचयज्ञपरो नित्यं वैश्वदेवबलिप्रदः । प्रत्यब्दं श्राद्धकृत्पित्रोस्तथान्यश्राद्धकृद्द्विजाः

तो नित्य पंचमहायज्ञात तत्पर राहतो व वैश्वदेवबली अर्पण करतो. दरवर्षी पितृश्राद्ध करतो आणि द्विजास विहित इतर श्राद्धेही करतो.

Verse 19

एवं निनाय कालं स नित्यानुष्ठानतत्परः । तस्यैवं वर्तमानस्य तपश्चरत उत्तमम्

अशा रीतीने तो नित्यअनुष्ठानात तत्पर राहून काळ घालवीत राहिला. या प्रकारे वर्तन केल्याने त्याचे तप अत्यंत उत्तम व श्रेष्ठ झाले.

Verse 20

सहस्रवर्षाण्यगमञ्च्छंकरासक्तचेतसः । तथापि शंकरो नास्याययौ प्रत्यक्षतां तदा

शंकरामध्ये पूर्ण आसक्त चित्त असलेल्या त्याचे सहस्र वर्षे निघून गेली; तरीही त्या वेळी शंकराने त्याला त्वरित प्रत्यक्ष दर्शन दिले नाही।

Verse 21

ततस्त्वगस्त्यभ्रातासौ ग्रीष्मे पंचानिमध्यगः । भास्करं दत्तदृष्टिश्च मौनव्रतसमन्वितः

त्यानंतर अगस्त्याचा भाऊ ग्रीष्मकाळी पंचाग्नीच्या मध्यभागी तप करू लागला; सूर्यावर दृष्टि स्थिर करून मौनव्रत पाळू लागला।

Verse 22

तिष्ठन्कनिष्ठिकांगुल्यां वामपादस्य निश्चलः । ऊर्ध्वबाहुर्निरालंबस्तपस्तेपेऽतिदारुणम्

डाव्या पायाच्या करंगळीच्या बोटावर निश्चल उभा राहून, दोन्ही बाहू वर उचलून, कोणत्याही आधाराविना त्याने अतिशय कठोर तप केले।

Verse 23

अथ तस्य प्रसन्नात्मा महादेवो घृणानिधिः । प्रादुरासीत्स्वया दीप्त्या दिशो दश विभासयन्

तेव्हा करुणानिधी महादेव त्याच्यावर प्रसन्न झाले आणि आपल्या तेजाने दहा दिशांना उजळवीत प्रकट झाले।

Verse 24

ततोऽद्राक्षीन्मुनिः शंभुं सांबं वृषभसंस्थि तम् । दृष्ट्वा प्रणम्य तुष्टाव भवानीपतिमीश्वरम्

त्यानंतर मुनिने अंबेसह शंभूला वृषभावर आरूढ पाहिले; दर्शन होताच प्रणाम करून भवानीपती ईश्वराची स्तुती केली।

Verse 25

मुनिरुवाच । नमस्ते पार्वतीनाथ नीलकंठ महेश्वर । शिव रुद्र महादेव नम स्ते शंभवे विभो

मुनी म्हणाले— हे पार्वतीनाथ नीलकंठ महेश्वर, तुला नमस्कार। हे शिव, हे रुद्र, हे महादेव—हे सर्वव्यापी शंभो, तुला प्रणाम।

Verse 26

श्रीकंठोमापते शूलिन्भगनेत्रहराव्यय । गंगाधर विरूपाक्ष नमस्ते रुद्र मन्यवे

हे श्रीकंठ, हे उमापते, त्रिशूलधारी, भगाचे नेत्र हरिणारा अव्यय! हे गंगाधर, हे विरूपाक्ष—हे प्रचंड मन्यु असलेल्या रुद्रा, तुला नमस्कार।

Verse 28

अंतकारे कामशत्रो देवदेव जगत्पते । स्वामिन्पशुपते शर्व नमस्ते शतधन्वने । दक्षयक्षविनाशाय स्नायूनां पतये नमः । निचेरवे नमस्तुभ्यं पुष्टानां पतये नमः

हे मृत्यूचा अंत करणाऱ्या, कामशत्रो, देवदेव, जगत्पते! हे स्वामी, हे पशुपते, हे शर्व—शतधन्वा, तुला नमस्कार। दक्षयज्ञाचा विनाश करणाऱ्या, स्नायूंच्या पतये नमः। हे निचेरव, तुला नमस्कार; पुष्ट व समृद्ध जनांच्या पतये नमः।

Verse 29

भूयोभूयो नमस्तुभ्यं महादेव कृपालय । दुस्तराद्भवसिंधोर्मां तारयस्व त्रिलोचन

पुन्हा पुन्हा तुला नमस्कार, हे महादेव, करुणेचे धाम। हे त्रिलोचन, या दुस्तर भवसागरातून मला पार उतरव।

Verse 30

अगस्त्यसोदरेणैवं स्तुतः शंभुरभाषत । प्रीणयन्वचसा स्वेन कुंभजस्यानुजं मुनिम्

अगस्त्याच्या भावाने अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर शंभू बोलले; आपल्या वचनांनी कुंभज (अगस्त्य) यांच्या अनुज मुनिला प्रसन्न केले.

Verse 31

ईश्वर उवाच । कुंभजानुज वक्ष्यामि मुक्त्युपायं तवानघ । सेतुमध्ये महातीर्थं गंधमादनपर्वते

ईश्वर म्हणाले—हे कुंभज (अगस्त्य) याच्या अनुजा, हे निष्पाप! मी तुला मुक्तीचा उपाय सांगतो. सेतूच्या मध्यभागी गंधमादन पर्वतावर एक महातीर्थ आहे.

Verse 32

मंगलाख्यस्य तीर्थस्य नातिदूरेण वर्तते । तत्र गत्वा कुरु स्नानं ततो मुक्तिमवाप्स्यसि

‘मंगल’ नावाच्या तीर्थापासून ते फार दूर नाही. तेथे जाऊन स्नान कर; मग तू मुक्ती प्राप्त करशील.

Verse 33

तत्तीर्थसेवनान्नान्योमोक्षो पायो लघुस्तव । न हि तत्तीर्थवैशिष्ट्यं वक्तुं शक्यं मयापि च

त्या तीर्थाची सेवा करण्यापेक्षा तुझ्यासाठी मोक्षाचा दुसरा सोपा उपाय नाही. त्या तीर्थाचे वैशिष्ट्य सांगणे मला देखील पूर्णपणे शक्य नाही.

Verse 34

संदेहो नात्र कर्तव्यस्त्वयाद्य मुनिसत्तम । तस्मात्तत्रैव गच्छ त्वं यदीच्छसि भवक्षयम्

हे मुनिश्रेष्ठ! याबाबत तू कोणताही संशय करू नकोस. म्हणून जर तुला भव-संसाराचा क्षय हवा असेल, तर त्याच ठिकाणी जा.

Verse 35

इत्युक्त्वा भगवानीशस्तत्रैवांतरधीयत । ततो देवस्य वचनादगस्त्यस्य सहोदरः

असे बोलून भगवान ईश तेथेच अंतर्धान पावले. मग देवाच्या वचनानुसार अगस्त्याचा सहोदर (भाऊ) निघाला.

Verse 36

गत्वा सेतुं समुद्रे तु गंधमादनपर्वते । ईश्वरणैव गदितं तीर्थं तच्छीघ्रमासदत्

समुद्रातील सेतू व गंधमादन पर्वतास जाऊन, ईश्वराने स्वतः सांगितलेले ते तीर्थ तो शीघ्रच प्राप्त झाला।

Verse 37

तत्र तीर्थे महापुण्ये स्नातानां मुक्तिदायिनि । एकांतरामनाथाख्ये क्षेत्रालंकरणे शुभे

तेथे त्या महापुण्य तीर्थात—स्नान करणाऱ्यांना मुक्तिदायक—‘एकांतरामनाथ’ नावाच्या शुभ, क्षेत्रभूषण स्थानी।

Verse 38

सस्नौ नियमपूर्वं स त्रीणि वर्षाणि वै द्विजः । ततश्चतुर्थवर्षे तु समाधिस्थो महामुनिः

त्या द्विजाने नियमपूर्वक तेथे तीन वर्षे स्नान केले; नंतर चौथ्या वर्षी तो महामुनी समाधिस्थ झाला।

Verse 39

ब्रह्मनाड्या प्राणवायुं मूर्द्धन्यारोप्ययोगतः । प्राणान्निर्गमयामास ब्रह्मरंध्रेण तत्र सः

तेथे योगसाधनेने त्याने ब्रह्मनाडीने प्राणवायू मस्तकावर चढविला आणि ब्रह्मरंध्रातून प्राणांचा निर्गम केला।

Verse 41

विनष्टाशेषदुःखस्य तत्तीर्थस्नानवैभवात् । मृतत्वमभूद्यस्मादगस्त्यानुजजन्मनः

त्या तीर्थस्नानाच्या वैभवाने त्याची सर्व दुःखे पूर्ण नष्ट झाली; आणि अगस्त्याच्या अनुज म्हणून जन्मलेल्याला देहत्याग—अंतिम प्रस्थान—प्राप्त झाले।

Verse 42

ततो ह्यमृतवापीतिप्रथाऽस्यासीन्मुनीश्वराः । अत्र तीर्थे नरा ये तु वर्षत्रयमतंद्रिताः

मग, हे मुनीश्वरांनो, हे तीर्थ ‘अमृतवापी’ या नावाने प्रसिद्ध झाले. जे लोक या तीर्थस्थानी तीन वर्षे आळस न करता नियम-व्रत आचरतात—

Verse 43

स्नानं कुर्वंति ते सत्यममृतत्वं प्रयांति हि । एवं त्वमृतवापीति प्रथा तद्वैभवं तथा । युष्माकं कथितं विप्राः किंभूयः श्रोतुमिच्छथ

जे येथे स्नान करतात ते खरोखरच अमृतत्व (मृत्युरहित अवस्था) प्राप्त करतात. अशा रीतीने ‘अमृतवापी’ ही कीर्ती उत्पन्न झाली आणि तसेच याचे दिव्य वैभव आहे. हे विप्रांनो, मी तुम्हाला सांगितले; आता आणखी काय ऐकू इच्छिता?

Verse 44

ऋषय ऊचुः । एकांतरामनाथाख्या तस्य क्षेत्रस्य वै मुने

ऋषी म्हणाले—हे मुने, त्या क्षेत्रात ‘एकांतरामनाथ’ नावाचे एक स्थान आहे—

Verse 45

कथं समागता सूत वक्तुमेतत्त्वमर्हसि । अस्माकं मुनिशार्दूल तच्छुश्रूषातिभूयसी

हे सूत, ते (स्थान) तेथे कसे आले/स्थापित झाले? हे सांगण्यास आपणच योग्य आहात. हे मुनिशार्दूल, ते ऐकण्याची आमची उत्कंठा फारच वाढली आहे.

Verse 46

श्रीसूत उवाच । पुरा दाशरथी रामः ससुग्रीवभिभीषणः । लक्ष्मणेन युतो भ्रात्रा मंत्रज्ञेन हनूमता

श्रीसूत म्हणाले—पूर्वी दाशरथी राम सुग्रीव व विभीषण यांच्यासह; मंत्रपरामर्शात निपुण भाऊ लक्ष्मणासह, तसेच हनुमानासह (तेथे आले).

Verse 47

वानरैर्बध्यमाने तु सेतावंबुधिमध्यतः । चिंतयन्मनसा सीतामेकांते सममंत्रयत्

समुद्राच्या मध्यभागी वानर सेतू बांधीत असता; रामाने अंतःकरणी सीतेचे स्मरण करीत एकांतात गुप्त मंत्रणा केली।

Verse 48

तेषु मंत्र यमाणेषु रावणादिवधं प्रति । उल्लोलतरकल्लोलो जुघोष जलधिर्भृशम्

ते रावणादि वधाविषयी मंत्रणा करीत असता, उचंबळत्या लाटांनी समुद्र अत्यंत गर्जना करू लागला।

Verse 49

अर्णवस्य महाभीमे जृंभमाणे महाध्वनौ । अन्योन्यकथितां वार्तां नाशृण्वंस्ते परस्परम्

समुद्राचा भयंकर, वाढता महाध्वनी उठताच, ते परस्पर बोलूनही एकमेकांचे शब्द ऐकू शकले नाहीत।

Verse 50

ततः किंचिदिव क्रुद्धो भृकुटीकुटिलेक्षणः । भ्रूभंगलीलया रामो नियम्य जलधिं तदा

तेव्हा राम जणू किंचित् क्रुद्ध झाला; भृकुटी वाकडी करून तीक्ष्ण दृष्टी टाकीत, केवळ भ्रूभंगाच्या लील्याने त्याने समुद्राला आवर घातला।

Verse 51

न्यमंत्रयत विप्रेंद्रा राक्षसानां वधं प्रति । एकांतेऽमंत्रयत्तत्र तैः सार्धं राघवो यतः

हे विप्रश्रेष्ठा! मग त्याने राक्षसांच्या वधाविषयी सल्लामसलत केली; तेथेच एकांतात राघवाने त्यांच्यासह मंत्रणा केली।

Verse 52

एकांतरामनाथाख्यं तत्क्षेत्रमभवद्विजाः । सोयं नियमितो वार्धी रामभ्रूभंगलीलया

हे द्विजांनो, ते पावन क्षेत्र ‘एकांतरामनाथ-क्षेत्र’ या नावाने प्रसिद्ध झाले. येथे श्रीरामांच्या भ्रूभंग-लीलेने समुद्र स्वतःच आवरला व रोखला गेला.

Verse 53

अद्यापि निश्चलजलस्तत्प्रदेशेषु दृश्यते । एकांतरामनाथाख्यं तदेतत्क्षेत्रमुत्तमम्

आजही त्या प्रदेशांत पाणी निश्चलच दिसते. हेच ‘एकांतरामनाथ’ नावाने ख्यात परम उत्तम पवित्र क्षेत्र आहे.

Verse 54

आगत्यामृतवाप्यां च स्नात्वा नियमपूर्वकम् । रामादीनपि सेवंते ते सर्वे मुक्तिमाप्नुयुः

येथे येऊन अमृत-वापीत नियमपूर्वक स्नान करून ते रामादी देवस्वरूपांची सेवा-पूजा करतात; ते सर्वजण मुक्ती प्राप्त करतात.

Verse 55

अद्वैतविज्ञानविवेकशून्या विरक्तिहीनाश्च समाधि हीनाः । यागाद्यनुष्ठानविवर्जिताश्च स्नात्वात्र यास्यंत्यमृतं द्विजेंद्राः

हे द्विजेंद्रांनो, ज्यांना अद्वैत-ज्ञानाचा विवेक नाही, वैराग्य नाही, समाधी नाही, आणि यज्ञादि अनुष्ठानही नाहीत—तेही येथे स्नान केल्यास अमृत-पदास पोहोचतील.