Adhyaya 2
या अध्यायात ऋषी सूतांना विचारतात—अक्लिष्टकर्मा श्रीरामांनी गभीर वरुणालय समुद्रावर सेतू कसा बांधला, तसेच सेतूक्षेत्र व गंधमादन-प्रसंगात किती तीर्थे आहेत. सूत संक्षेपाने रामकथेचा क्रम सांगतात—दंडकारण्य व पंचवटीतील निवास, मारीचाच्या वेषाने रावणाकडून सीताहरण, रामांचा शोध व हनुमानाशी भेट, अग्निसाक्षीने सुग्रीवाशी मैत्री, वालीवध, सीताप्राप्तीसाठी वानरसेनेची सिद्धता, हनुमानाचे लंकेतील अन्वेषण व चूडामणीचा प्रत्यावर्तन, महेंद्रगिरीकडे प्रस्थान व चक्रतीर्थात निवास, आणि विभीषणाचे आगमन, परीक्षा व अभिषेक। समुद्र पार करण्यासाठी नौका, तरंगती साधने किंवा समुद्रदेवाची आराधना असे उपाय सुचविले जातात. श्रीराम कुशशय्येवर तीन रात्र नियमपूर्वक उपासना करतात; समुद्रदेव प्रकट न झाल्याने ते शस्त्रांनी समुद्र शोषण्यास उद्यत होतात. तेव्हा समुद्रदेव प्रकट होऊन भक्तिस्तोत्राने रामांचे स्तवन करतो, स्वभावनियम व मर्यादा सांगतो, आणि उपाय देतो—वानरांतील शिल्पी नल फेकलेले द्रव्य तरंगवून सेतू घडवील. राम नलाला आज्ञा देतात; वानर पर्वत, शिळा, वृक्ष व लता आणून सेतू बांधतात; त्याचे आदर्श मापवर्णनही येते। यानंतर सेतुस्नानाचे महान् पावन्य सांगून सेतूवरील प्रमुख चोवीस तीर्थांची यादी दिली आहे—चक्रतीर्थ, वेतालवरद, सीतासर, मंगळतीर्थ, अमृतवापिका, ब्रह्मकुंड, हनूमत्कुंड, अगस्त्यतीर्थ, रामतीर्थ, लक्ष्मणतीर्थ, जटातीर्थ, लक्ष्मीतीर्थ, अग्नितीर्थ, शिवतीर्थ, शंखतीर्थ, यामुनातीर्थ, गंगातीर्थ, गयातीर्थ, कोटीतीर्थ, मानसतीर्थ, धनुष्कोटी इत्यादी. फलश्रुतीत श्रवण-पाठाने विजयप्राप्ती व पुनर्जन्मजन्य क्लेशशमन होते असे सांगितले आहे।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । कथं सूत महाभाग रामेणाक्लिष्टकर्मणा । सेतुर्बद्धो नदीनाथे ह्यगाधे वरुणालये
ऋषी म्हणाले— हे महाभाग सूत! अक्लिष्टकर्मा श्रीरामांनी नद्यांचा नाथ, अगाध, वरुणालय अशा समुद्रावर सेतु कसा बांधला?
Verse 2
सेतौ च कति तीर्थानि गंधमादनपर्वते । एतन्नः श्रद्दधानानां ब्रूहि पौराणिकोत्तम
सेतूवर आणि गंधमादन पर्वतावर किती तीर्थस्थाने आहेत? हे पुराणकथनातील श्रेष्ठ, आम्ही श्रद्धावान आहोत—ते आम्हांस सांगा।
Verse 3
श्रीसूत उवाच । रामेण हि यथासेतुर्निबद्धो वरुणालये । तदहं संप्रवक्ष्यामि युष्माकं मुनिपुंगवाः
श्रीसूत म्हणाले—वरुणाच्या आलयात रामाने जसा सेतू बांधला, हे मुनिश्रेष्ठांनो, ते मी तुम्हांस सविस्तर सांगतो।
Verse 4
आज्ञया हि पितू रामो न्यवसद्दंडकानने । सीतालक्ष्मणसंयुक्तः पंचवट्यां समाहितः
पित्याच्या आज्ञेने राम दंडकारण्यात राहिला; सीता व लक्ष्मणासह पंचवटीत संयमी व एकाग्र होऊन निवास केला।
Verse 5
तस्मिन्निव सतस्तस्य राघवस्य महात्मनः । रावणेन हृता भार्या मारीचच्छद्मना द्विजाः
हे द्विजांनो, तेथे निवास करणाऱ्या महात्मा राघवाची पत्नी मारीचाच्या छद्माने रावणाने हरण केली।
Verse 6
मार्गमाणो वने भार्यां रामो दशरथात्मजः । पंपातीरे जगा मासौ शोकमोहसमन्वितः
वनात पत्नीचा शोध घेत दशरथनंदन राम शोक व मोहाने व्याकुळ होऊन पंपेच्या तीरास गेला।
Verse 7
दृष्टवान्वानरं तत्र कंचिद्दशरथात्मजः । वानरेणाथ पृष्टोऽयं को भवानिति राघवः
तेथे दशरथनंदन श्रीरामांनी एक वानर पाहिला. तेव्हा त्या वानराने राघवाला विचारले— “आपण कोण आहात?”
Verse 8
आदितः स्वस्य वृत्तांत्तं तस्मै प्रोवाच तत्त्वतः । अथ राघवसंपृष्टो वानरः को भवानिति
त्याने आरंभापासून आपला सर्व वृत्तांत त्याला सत्यतेने सांगितला. मग राघवाने विचारल्यावर वानरालाही विचारले गेले— “तू कोण आहेस?”
Verse 9
सोपि विज्ञापयामास राघवाय महात्मने । अहं सुग्रीवसचिवो हनूमा न्नाम वानरः
तोही महात्मा राघवाला निवेदन करू लागला— “मी सुग्रीवाचा सचिव, हनुमान नावाचा वानर आहे.”
Verse 10
तेन च प्रेरितोऽभ्यागां युवाभ्यां सख्यमिच्छता । आगच्छतं तद्भद्रं वां सुग्रीवांतिकमाशु वै
सुग्रीवाच्या प्रेरणेने, तुम्हा दोघांशी मैत्री इच्छून मी येथे आलो आहे. तुमचे कल्याण होवो— लवकर सुग्रीवाकडे चला.
Verse 11
तथास्त्विति स रामो पि तेन साकं मुनीश्वराः । सुग्रीवांतिकमागप्य सख्यं चक्रेऽग्निसाक्षिकम्
“तथास्तु” असे म्हणत श्रीरामही त्याच्यासह सुग्रीवाकडे गेले आणि तेथे अग्नीला साक्षी मानून सख्य केले.
Verse 12
प्रतिजज्ञेऽथ रामोऽपि तस्मै वालिवधं प्रति । सुग्रीवश्चापि वै देह्याः पुनरानयनं द्विजाः
तेव्हा श्रीरामांनीही त्याच्यासाठी वाली-वधाची प्रतिज्ञा केली; आणि हे द्विजहो, सुग्रीवानेही हरवलेले पुन्हा आणून देण्याचा संकल्प केला।
Verse 13
इत्येवं समयं कृत्वा विश्वास्य च परस्परम् । मुदा परमया युक्तौ नरेश्वरकपीश्वरौ
अशा रीतीने करार करून आणि परस्परांवर विश्वास ठेवून, नरेश्वर व कपीश्वर परम आनंदाने एकत्र झाले।
Verse 14
आसाते ब्राह्मणश्रेष्ठा ऋष्यमूकगिरौ तथा । सुग्रीवप्रत्ययार्थं च दुंदुभेः कायमाशु वै
हे ब्राह्मणश्रेष्ठहो, ते ऋष्यमूक पर्वतावर राहिले; आणि सुग्रीवाचा विश्वास दृढ करण्यासाठी दुंदुभीच्या देहाबाबतचे कार्यही त्यांनी शीघ्र केले।
Verse 15
पादांगुष्ठेन चिक्षेप राघवो बहुयोजनम् । सप्तताला विनिर्भिन्ना राघवेण महात्मना
राघवाने पायाच्या अंगठ्याने ते अनेक योजन दूर फेकले; आणि महात्मा राघवाने सात तालवृक्ष भेदून टाकले।
Verse 16
ततः प्रीतमना वीरः सुग्रीवो राममब्रवीत् । इंद्रादिदेवताभ्योऽपि नास्ति राघव मे भयम्
तेव्हा प्रसन्नचित्त वीर सुग्रीव रामाला म्हणाला—“हे राघव, इंद्रादी देवतांपासूनही मला भय नाही।”
Verse 17
भवान्मित्रं मया लब्धो यस्मादति पराक्रमः । अहं लंकेश्वरं हत्वा भार्यामानयितास्मि ते
मला तुझ्यासारखा अत्यंत पराक्रमी मित्र लाभला आहे, म्हणून मी लंकेश्वराचा वध करून तुझी पत्नी परत आणेन.
Verse 18
ततः सुग्रीवसहितो रामचंद्रो महाबलः । सलक्ष्मणो ययौ तूर्णं किष्किंधां वालिपालिताम्
त्यानंतर महाबली रामचंद्र, सुग्रीव आणि लक्ष्मणासह, वालीद्वारे रक्षित असलेल्या किष्किंधे कडे त्वरित निघाले.
Verse 19
ततो जगर्ज सुग्रीवो वाल्यागमनकांक्षया । अमृष्यमाणो वाली च गर्जितं स्वानुजस्य वै
तेव्हा सुग्रीवाने वालीला बोलावण्याच्या इच्छेने गर्जना केली. आपल्या धाकट्या भावाची ती गर्जना वाली सहन करू शकला नाही.
Verse 20
अंतःपुराद्विनिष्क्रम्य युयुधेऽवरजेन सः । वालिमुष्टिप्रहारेण ताडितो भृशविह्वलः
तो अंतःपुरातून बाहेर पडून आपल्या धाकट्या भावाशी लढू लागला. वालीच्या मुष्टिप्रहाराने सुग्रीव अत्यंत विव्हळ झाला.
Verse 21
सुग्रीवो निर्गतस्तूर्णं यत्र रामो महाबलः । ततो रामो महाबाहुस्सुग्रीवस्य शिरोधरे
जिथे महाबली राम होते, तिथे सुग्रीव वेगाने पळून गेला. तेव्हा महाबाहु रामाने सुग्रीवाच्या गळ्यात...
Verse 22
लतामाबध्य चिह्नं तु युद्धायाचोदयत्तदा । गर्जितेन समाहूय सुग्रीवो वालिनं पुनः
लता बांधून ओळखचिन्ह करून त्याने त्याला युद्धास प्रवृत्त केले। गर्जना करून पुन्हा आवाहन करीत सुग्रीवाने वालिला पुनः ललकारले।
Verse 23
रामप्रेरणया तेन बाहुयुद्धमथाकरोत् । ततो वालिनमाजघ्ने शरेणैकेन राघवः
रामाच्या प्रेरणेने त्याने बाहुयुद्ध केले. मग राघवाने एका बाणानेच वालिला घायाळ करून पाडले।
Verse 24
हते वालिनि सुग्रीवः किष्किंधां प्रत्यपद्यत । ततो वर्षास्वतीतासु सुग्रीवो वानराधिपः
वालि मारला गेल्यावर सुग्रीवाने किष्किन्धा पुन्हा मिळवली. नंतर वर्षाऋतु संपल्यावर वानराधिपती सुग्रीव…
Verse 25
सीतामानयितुं तूर्णं वानराणां महाचमूम् । समादाय समागच्छदंतिकं नृपपुत्रयोः
सीतेला त्वरेने आणण्यासाठी त्याने वानरांची महान सेना घेऊन दोन्ही राजपुत्रांच्या जवळ येऊन पोहोचला।
Verse 26
प्रस्थापयामास कपीन्सीतान्वेषणकांक्षया । विदितायां तु वैदेह्या लंकायां वायुसूनुना
सीतेच्या शोधाची इच्छा धरून त्याने कपिंना पाठविले. आणि वायुपुत्राने वैदेही लंकेत आहे हे कळविल्यावर…
Verse 27
दत्ते चूडामणौ चापि राघवो हर्षशोकवान् । सुग्रीवेणानुजेनापि वायुपुत्रेण धीमता
चूडामणी अर्पण होताच राघव (श्रीराम) हर्ष व शोक यांनी एकाच वेळी भरून आला। ती सुग्रीवाच्या अनुजाने, बुद्धिमान वायुपुत्र हनुमानाने आणून दिली होती।
Verse 28
तथान्यैः कपिभिश्चैव जांबवन्नलमुख्यकैः । अन्वीयमानो रामोऽसौ मुहूर्तेऽभिजिति द्विजाः
अशा रीतीने इतर वानरांसह—विशेषतः जांबवान व नल प्रमुखांसह—हे द्विजांनो, शुभ अभिजित्-मुहूर्तात राम पुढे निघाला.
Verse 29
विलंघ्य विविधा न्देशान्महेंद्रं पर्वतं ययौ । चक्रतीर्थं ततो गत्वा निवासमकरोत्तदा
विविध प्रदेश ओलांडून तो महेंद्र पर्वताकडे गेला. नंतर चक्रतीर्थास जाऊन त्याच वेळी तेथे निवास केला.
Verse 30
तत्रैव तु स धर्मात्मा समागच्छद्विभीषणः । भ्राता वै राक्षसेंद्रस्य चतुर्भिः सचिवैः सह
तेथेच धर्मात्मा विभीषण आला—राक्षसेंद्र (रावण) याचा भाऊ—आणि त्याच्यासोबत चार सचिवही होते.
Verse 31
प्रतिजग्राह रामस्तं स्वागतेन महात्मना । सुग्रीवस्य तु शंकाऽभूत्प्रणिधिः स्यादयं त्विति
महात्मा रामाने ‘स्वागत आहे’ असे म्हणत त्याचा स्वीकार केला. पण सुग्रीवाच्या मनात शंका आली—“हा कुणाचा गुप्तहेर तर नाही?”
Verse 32
राघवस्तस्य चेष्टाभिः सम्यक्स्वचरितैर्हितैः । अदुष्टमेनं दृष्ट्वैव तत एनमपूजयत्
त्याच्या योग्य, हितकारक व सदाचारयुक्त वर्तनाचे निरीक्षण करून राघवाने तो अदुष्ट आहे असे जाणून तत्क्षणी आदराने त्याचा सत्कार केला।
Verse 33
सर्वराक्षसराज्ये तमभ्यषिंचद्विभीषणम् । चक्रे च मंत्रिप्रवरं सदृशं रविसूनुना
त्यांनी सर्व राक्षस-राज्यावर विभीषणाचा अभिषेक केला आणि रविसूनु (सुग्रीव) जसा करीत असे, तसाच योग्य असा श्रेष्ठ मंत्रीही नेमला।
Verse 34
चक्रतीर्थं समासाद्य निवसद्रघुनंदनः । चिंतयन्राघवः श्रीमान्सुग्रीवादीनभाषत
चक्रतीर्थास येऊन रघुनंदन (राम) तेथे निवास करू लागला. श्रीमान राघव विचार करीत सुग्रीव आदींना म्हणाला।
Verse 35
मध्ये वानरमु ख्यानां प्राप्तकालमिदं वचः । उपायः को नु भवतामेतत्सागरलंघने
वानरमुख्यांच्या मध्ये त्याने योग्य वेळी असे म्हटले—“हा सागर ओलांडण्यासाठी तुमच्याकडे कोणता उपाय आहे?”
Verse 36
इयं च महती सेना सागरश्चापि दुस्तरः । अंभोराशिरयं नीलश्चंचलोर्म्मिसमाकुलः
“ही सेना विशाल आहे आणि हा सागरही दुस्तर आहे; ही निळी जलराशी चंचल लाटांनी व्याकुळ आहे।”
Verse 37
उद्यन्मत्स्यो महानक्रशंखशुक्तिसमाकुलः । क्वचिदौर्वानलाक्रांतः फेनवानतिभीषणः
समुद्र उड्या मारणाऱ्या माशांनी खवळला होता; महाकाय मगरी, शंख व शुक्ती (शिंपले) यांनी तो गच्च भरलेला होता. कुठे कुठे और्वानलाग्नीने ग्रासल्यासारखा तो फेसाळून अत्यंत भयानक दिसत होता।
Verse 38
प्रकृष्टपवनाकृष्टनीलमेघसमन्वितः । प्रलयांभोधरारावः सारवाननिलोद्धतः
प्रचंड वाऱ्याने ओढला गेलेला समुद्र निळ्या मेघांनी वेढलेला होता. प्रलयकाळच्या मेघगर्जनेसारखा तो गर्जत, बळाने उसळत, वादळाने उन्मत्त झाला होता।
Verse 39
कथं सागरमक्षोभ्यं तरामो वरुणा लयम् । सैन्यैः परिवृताः सर्वे वानराणां महौजसाम्
“वरुणालय असलेल्या या अक्षम्य, न ढळणाऱ्या समुद्राला आपण कसे पार करू? आपण सारे महाबलवान, तेजस्वी वानरांच्या सैन्यांनी वेढलेले आहोत।”
Verse 40
उपायैरधिगच्छामो यथा नदनदीपतिम् । कथं तरामः सहसा ससैन्या वरुणालयम्
“योग्य उपायांनीच नद-नद्यांचा अधिपती (समुद्र) याच्यापर्यंत पोहोचूया; आपण सैन्यासह अचानक वरुणालय कसे पार करणार?”
Verse 41
शतयोजनमायातं मनसापि दुरासदम् । अतो नु विघ्ना बहवः कथं प्राप्या च मैथिली
“आपण शंभर योजन येऊन पोहोचलो, तरी हे (समुद्र) मनानेही दुर्जेय आहे. म्हणून अनेक विघ्ने उभी राहतात; मग मैथिलीपर्यंत कसे पोहोचावे?”
Verse 42
कष्टात्कष्टतरं प्राप्ता वयमद्य निराश्रयाः । महाजले महावाते समुद्रे हि निराश्रये
कष्टातून अधिक कष्टात आज आम्ही पडलो, निराश्रय झालो. या महाजलात, महावाऱ्यात, या आश्रयरहित समुद्रात.
Verse 43
उपायं कं विधास्यामस्तरणार्थं वनौकसाम् । राज्याद्भ्रष्टो वनं प्राप्तो हृता सीता मृतः पिता
वनौकस (वनवासी) मित्रांना पार उतरविण्यास कोणता उपाय करावा? राज्यातून भ्रष्ट होऊन मी वनात आलो; सीता हरण झाली; पिता निधन पावले.
Verse 44
इतोऽपि दुःसहं दुःखं यत्सागरविलंघनम् । धिग्धिग्गर्जितमंभोधे धिगेतां वारिराशिताम्
याहूनही असह्य दुःख म्हणजे सागर ओलांडणे. धिक् धिक्, हे अंभोधे, तुझ्या गर्जनेला धिक्; या अपार जलराशीला धिक्!
Verse 45
कथं तद्वचनं मिथ्या महर्षेः कुम्भजन्मनः । हत्वा त्वं रावणं पापं पवित्रे गंधमादने । पापोपशमनायाशु गच्छस्वेति यदीरितम्
कुम्भजन्मा महर्षी (अगस्त्य) यांचे ते वचन कसे मिथ्या ठरेल? ‘पापी रावणाचा वध करून, पापोपशमनासाठी शीघ्रच पवित्र गंधमादनास जा’ असे त्यांनी सांगितले होते.
Verse 46
श्रीसूत उवाच । इति रामवचः श्रुत्वा सुग्रीवप्रमुखास्तदा
श्रीसूत म्हणाले—रामाचे हे वचन ऐकून तेव्हा सुग्रीवप्रमुख वानरगण…
Verse 47
ऊचुः प्रांजलयः संर्मे राघवं तं महाबलम् । नौभिरेनं तरिष्यामः प्लवैश्च विविधैरिति
ते सर्व जण हात जोडून त्या महाबली राघवाला विनयाने म्हणाले— “नौकांनी आणि विविध तराफ्यांनी आम्ही हा (समुद्र) पार करू.”
Verse 48
मध्ये वानरकोटीनां तदोवाच विभीषणः । समुद्रं राघवो राजा शरणं गन्तुमर्हति
तेव्हा कोट्यवधी वानरांच्या मध्यभागी विभीषण म्हणाला— “राजा राघवाने समुद्राची शरण घ्यावी.”
Verse 49
खनितः सागरैरेष समुद्रो वरुणालयः । कर्तुमर्हति रामस्य तज्ज्ञातेः कार्यमंबुधिः
“हा वरुणालय समुद्र सगरपुत्रांनी खणून काढला; म्हणून रामाचा हेतू जाणून हा अंबुधी त्याचे कार्य सिद्ध करावा.”
Verse 50
विभीषणेनैवमुक्तो राक्षसेन विपश्चिता । सांत्वयन्राघवः सर्वान्वानरानिदमब्रवीत्
अशा रीतीने बुद्धिमान राक्षस विभीषणाने सांगितल्यावर राघवाने सर्व वानरांना धीर देऊन हे शब्द उच्चारले.
Verse 51
शतयोजन विस्तारमशक्ताः सर्ववानराः । तर्तुं प्लवोडुपैरेनं समुद्रमतिभीषणम्
शंभर योजन पसरलेल्या या अतिभीषण समुद्राला सर्व वानर तराफे व लहान नौकांनीही पार करू शकत नव्हते.
Verse 52
नावो न संति सेनाया बह्व्या वानरपुंगवाः । वणिजामुपघातं च कथमस्मद्विधश्चरेत्
हे वानरश्रेष्ठांनो! एवढ्या विशाल सेनेसाठी पुरेशा नौका नाहीत. आणि व्यापाऱ्यांना हानी होईल असा मार्ग मी कसा स्वीकारू?
Verse 53
विस्तीर्णं चैव नः सैन्यं हन्याच्छिद्रेषु वा परः । प्लवोडुपप्रतारोऽतो नैवात्र मम रोचते
आमची सेना फारच पसरलेली आहे; शत्रू मधल्या फटीतून आघात करू शकतो. म्हणून तराफे व लहान नौकांनी पार जाणे मला येथे रुचत नाही.
Verse 54
विभीषेणोक्तमे वेदं मोदते मम वानराः । अहं त्विमं जलनिधिमुपास्ये मार्गसिद्धये
विभीषणाने सांगितलेल्या वचनाने माझे वानर आनंदित झाले आहेत. पण मार्गसिद्धीसाठी मी या जलनिधी-स्वामी समुद्राची उपासना करीन.
Verse 55
नो चेद्दर्शयिता मार्गं धक्ष्याम्येनमहं तदा । महास्त्रैरप्रतिहतैरत्यग्निपवनोज्ज्वलैः
जर तो मार्ग दाखवणार नाही, तर मी त्याला (समुद्राला) महास्त्रांनी—अप्रतिहत, प्रचंड अग्नी व पवनाने ज्वलंत—दग्ध करीन.
Verse 56
इत्युक्त्वा सहसौमित्रिरुपस्पृश्याथ राघवः । प्रतिशिश्ये जलनिधिं विधिवत्कुशसंस्तरे
असे बोलून राघवाने सौमित्रिसह आचमन केले; मग विधिपूर्वक कुशशय्येवर समुद्राभिमुख होऊन तो निजला.
Verse 57
तदा रामः कुशा स्तीर्णे तीरे नदनदीपतेः । संविवेश महाबाहुर्वेद्यामिव हुताशनः
तेव्हा महाबाहु श्रीराम नद-नद्यांच्या अधिपतीच्या तीरावर कुशा पसरलेल्या शय्येवर असे विसावले, जसे वेदीवर पवित्र अग्नी विराजतो।
Verse 58
शेषभोगनिभं बाहुमुपधाय रघूद्वहः । दक्षिणो दक्षिणं बाहुमुपास्ते मकरालयम्
रघुकुलश्रेष्ठ श्रीरामांनी शेषनागाच्या फणासारखा बाहू उशीसारखा ठेवून, दक्षिणाभिमुख होऊन, मकरालय सागराची उपासना केली।
Verse 59
तस्य रामस्य सुप्तस्य कुशास्तीर्णे महीतले । नियमादप्रमत्तस्य निशास्तिस्रोऽतिचक्रमुः
कुशा पसरलेल्या भूमीवर शयन करणाऱ्या, नियमव्रतात सदैव जागरूक श्रीरामाच्या तीन रात्रि निघून गेल्या।
Verse 60
स त्रिरात्रोषितस्तत्र नयज्ञो धर्मतत्परः । उपास्तेस्म तदा रामः सागरं मार्गसिद्धये
तेथे तीन रात्रि राहून, धर्मतत्पर व जणू आचरण-यज्ञ करणारे श्रीराम मार्गसिद्धीसाठी तेव्हा सागराची उपासना करू लागले।
Verse 61
न च दर्शयते मन्दस्तदा रामस्य सागरः । प्रयतेनापि रामेण यथार्हमपि पूजितः
परंतु मंद प्रतिसाद देणारा सागर तेव्हा श्रीरामांना दर्शन देईना—जरी रामांनी पूर्ण प्रयत्नाने यथोचित पूजन केले होते।
Verse 62
तथापि सागरो रामं न दर्शयति चात्मनः । समुद्राय ततः क्रुद्धो रामो रक्तांतलोचनः
तरीही सागराने श्रीरामांना आपले स्वरूप दाखविले नाही। तेव्हा समुद्रावर क्रोध करून रामांचे डोळ्यांचे कोपरे रक्तवर्ण झाले।
Verse 63
समीपवर्तिनं चेदं लक्ष्मणं प्रत्यभाषत । अद्य मद्बाणनिर्भिन्नैर्मकरैर्वरुणालयम्
जवळ उभ्या असलेल्या लक्ष्मणास तो म्हणाला— “आज माझ्या बाणांनी भेदलेल्या मकरांसह वरुणालय (समुद्र) ला…”
Verse 64
निरुद्धतोयं सौमित्रे करिष्यामि क्षणादहम् । सशंखशुक्ताजालं हि समीनमकरं शनैः
“हे सौमित्रे! क्षणात मी याचे पाणी रोखीन, जेणेकरून हळूहळू हे शंख-शुक्त्यांच्या जाळ्यासह, माशा-मकरांसकट एक ढिगारा होईल।”
Verse 66
असमर्थं विजानाति धिक्क्षमामीदृशे जने । न दर्शयति साम्ना मे सागरो रूपमात्मनः
“हा मला असमर्थ समजतो—अशा जनास धिक्कार! सामोपचारानेही सागर मला आपले स्वरूप दाखवीत नाही।”
Verse 67
चापमानय सौमित्रे शरांश्चाशीविषोपमान् । सागरं शोषयिष्यामि पद्भ्यां यांतु प्लवंगमाः
“हे सौमित्रे! धनुष्य आण आणि आशीविषासारखे तीक्ष्ण बाणही. मी सागर शोषून टाकीन—प्लवंगमांनी पायीच पुढे जावे।”
Verse 68
एनं लंघितमर्यादं सहस्रोर्मिसमाकुलम् । निर्मर्यादं करिष्यामि सायकैर्वरुणालयम्
हा सागर मर्यादा ओलांडून सहस्र लाटांनी व्याकुळ झाला आहे; मी माझ्या बाणांनी वरुणालयालाही निर्मर्याद करीन।
Verse 69
अद्य बाणैरमोघास्त्रैर्वारिधिं परिशोषये । क्षमया हि समायुक्तं मामयं मकरालयः
आज मी अमोघ अस्त्र-बाणांनी हा वारिधी आटवीन; क्षमायुक्त मला हा मकरालय तुच्छ समजून दुर्लक्ष करीत आहे।
Verse 70
एवमुक्त्वा धनुष्पाणिः क्रोधपर्याकुलेक्षणः । रामो बभूव दुर्धर्षस्त्रिपुरघ्नो यथा शिवः
असे बोलून धनुष्यहस्त, क्रोधाने व्याकुळ नेत्रांचा राम दुर्धर्ष झाला—जसा त्रिपुरघ्न शिव।
Verse 71
आकृष्य चापं कोपेन कम्पयित्वा शरैर्जगत् । मुमोच विशिखानुग्रांस्त्रिपुरेषु यथा भवः
कोपाने धनुष्य ताणून, बाणांनी जग कंपवित, त्याने उग्र शर सोडले—जसे भव (शिव) त्रिपुरांवर सोडीत।
Verse 72
दीप्ता बाणाश्च ये घोरा भासयन्तो दिशो दश । प्राविशन्वारिधेस्तोयं दृप्तदानवसंकुलम्
ते दीप्त, घोर बाण दहा दिशा उजळवीत समुद्राच्या जलात शिरले—ते जल दर्पित दानवांनी भरलेले होते।
Verse 73
समुद्रस्तु ततो भीतो वेपमानः कृतांजलिः । अनन्यशरणो विप्राः पाता लात्स्वयमुत्थितः
तेव्हा समुद्र भयभीत होऊन थरथरत, हात जोडून—हे विप्रहो—अन्य शरण नसल्याने पाताळातून स्वतःच वर उठून आला।
Verse 74
शरणं राघवं भेजे कैवल्यपदकारणम् । तुष्टाव राघवं विप्रा भूत्वा शब्दैर्मनोरमैः
त्याने कैवल्यपदाचे कारण असलेल्या राघवाची शरण घेतली; आणि मग—हे विप्रहो—मनोरम शब्दांनी राघवाची स्तुती केली।
Verse 76
समुद्र उवाच । नमामि ते राघव पादपंकजं सीतापते सौख्यद पादसेवनात् । नमामि ते गौतमदारमोक्षजं श्रीपादरेणुं सुरवृन्दसेव्यम्
समुद्र म्हणाला—हे राघव, हे सीतापते! तुझ्या चरणकमलांना मी नमस्कार करतो; ज्यांची सेवा केल्याने परम सौख्य प्राप्त होते। देववृंद ज्याची सेवा करतात आणि जी गौतमपत्नीच्या मोक्षाचे कारण म्हणून प्रसिद्ध आहे, त्या तुझ्या पवित्र पादरेणुलाही मी प्रणाम करतो।
Verse 77
रामराम नमस्यामि भक्तानामिष्टदायिनम् । अवतीर्णो रघुकुले देवकार्यचिकीर्षया
राम, राम! मी तुला नमस्कार करतो—तू भक्तांना इष्ट फल देणारा आहेस। देवकार्य सिद्ध करण्यासाठी तू रघुकुलात अवतार घेतलास।
Verse 78
नारायणमनाद्यंतं मोक्षदं शिवमच्युतम् । रामराम महाबाहो रक्ष मां शरणागतम्
तू नारायण आहेस—अनादी-अनंत, मोक्षदाता, शिवस्वरूप आणि अच्युत। राम, राम, हे महाबाहो! शरण आलेल्या माझे रक्षण कर।
Verse 79
कोपं संहर राजेंद्र क्षमस्व करुणालय । भूमिर्वातो वियच्चापो ज्योतींषि च रघूद्वह
हे राजेंद्र, क्रोध आवर; हे करुणालय, क्षमा कर. हे रघुवंशश्रेष्ठ, पृथ्वी, वायु, आकाश, जल आणि ज्योती सर्व आपापल्या स्वभावात स्थित आहेत.
Verse 80
यत्स्वभावानि सृष्टानि ब्रह्मणा परमेष्ठिना । वर्तंते तत्स्वभा वानि स्वभावो मे ह्यगाधता
परमेष्ठी ब्रह्म्याने जे जे स्वभाव निर्माण केले, प्राणी त्याच स्वभावानुसार वागतात. माझा स्वभाव खरोखर अगाध आहे; तो सहज बदलत नाही.
Verse 81
विकारस्तु भवेद्गाध एतत्सत्यं वदाम्यहम् । लोभात्कामाद्भयाद्वापि रागाद्वापि रघूद्वह
परंतु विकार—स्वभावाचा विचलन—गाढ व प्रबळ होऊ शकतो; हे सत्य मी सांगतो. तो लोभ, काम, भय किंवा राग यांमुळेही उत्पन्न होतो, हे रघुवंशश्रेष्ठा.
Verse 82
न वंशजं गुणं हातुमुत्सहेयं कथंचन । तत्करिष्ये च साहाय्यं सेनायास्तरणे तव
मी कोणत्याही प्रकारे वंशपरंपरागत गुण सोडू शकत नाही. म्हणून तुझ्या सेनेच्या पार उतरण्यास मी साहाय्य करीन.
Verse 83
इत्युक्तवन्तं जलधिं रामोऽवादीन्नदीपतिम् । ससैन्योऽहं गमि ष्यामि लंकां रावणपालिताम्
समुद्राने असे बोलल्यावर, नद्यांचा स्वामी त्या जलधिला राम म्हणाला—“मी सेनेसह रावणपालित लंकेस जाईन.”
Verse 84
तच्छोषमुपयाहि त्वं तरणार्थं ममाधुना । इत्युक्तस्तं पुनः प्राह राघवं वरुणालयः
“आता माझ्या पार जाण्यासाठी तू त्या कोरड्या मार्गाकडे ये.” असे बोलून वरुणालय समुद्राने पुन्हा राघवाला संबोधिले.
Verse 85
शृणुष्वाव हितो राम श्रुत्वा कर्तव्यमाचर । यद्याज्ञया ते शुष्यामि ससैन्यस्य यियासतः
हे राम, तुझ्या हितासाठी ऐक; ऐकून जे कर्तव्य ते कर. जर तुझ्या आज्ञेने, पार जाण्यास निघालेल्या सैन्यासाठी, मला कोरडे व्हावे लागेल…
Verse 87
अस्ति ह्यत्र नलोनाम वानरः शिल्पिसंमतः । त्वष्टुः काकुत्स्थ तनयो बलवान्विश्वकर्मणः
इथे नल नावाचा एक वानर आहे, जो शिल्पकारांत मान्य आहे. हे काकुत्स्थकुलभूषण, तो त्वष्टा (विश्वकर्मा) याचा बलवान पुत्र आहे.
Verse 88
स यत्काष्ठं तृणं वापि शिलां वा क्षेप्स्यते मयि । सर्वं तद्धारयिष्यामि स ते सेतुर्भविष्यति
तो माझ्यावर जे काही लाकूड, गवत किंवा दगड टाकील, ते सर्व मी धारण करीन; तेच तुझा सेतू होईल.
Verse 89
सेतुना तेन गच्छ त्वं लंकां रावणपालि ताम् । उक्त्वेत्यंतर्हिते तस्मिन्रामो नलमुवाच ह
“त्या सेतूने जाऊन रावणपालित लंकेत जा.” असे बोलून तो (समुद्र) अंतर्धान पावला; मग रामाने नलाला सांगितले.
Verse 90
कुरु सेतुं समुद्रे त्वं शक्तो ह्यसि महामते । तदाऽब्रवीन्नलो वाक्यं रामं धर्मभृतां वरम्
“हे महामते! तू समुद्रावर सेतू बांध; तू निश्चयच समर्थ आहेस.” तेव्हा नलाने धर्मधारकांतील श्रेष्ठ श्रीरामांस हे वचन सांगितले.
Verse 91
अहं सेतुं विधास्यामि ह्यगाधे वरुणालये । पित्रा दत्तवरश्चाहं सामर्थ्ये चापि तत्समः
“मी या अगाध वरुणालय समुद्रात सेतू उभारीन. पित्याने मला वर दिला आहे, आणि सामर्थ्यातही मी त्याच्याइतकाच आहे.”
Verse 92
मातुर्मम वरो दत्तो मन्दरे विश्वक र्मणा । शिल्पकर्मणि मत्तुल्यो भविता ते सुतस्त्विति
“मंदर पर्वतावर विश्वकर्म्याने माझ्या मातेला वर दिला—‘शिल्प व निर्माणकर्मात तुझा पुत्र माझ्यासमान होईल.’”
Verse 93
पुत्रोऽहमौरसस्तस्य तुल्यो वै विश्वकर्मणा । अद्यैव कामं बध्नंतु सेतुं वानरपुं गवाः
“मी त्याचा औरस पुत्र आहे; मी खरोखर विश्वकर्म्यासमान आहे. वानरपुंगवांनी आपल्या इच्छेप्रमाणे आजच सेतू बांधावा.”
Verse 94
ततो रामनिसृष्टास्ते वानरा बलवत्तराः । पर्वतान्गिरिशृंगाणि लतातृणमहीरुहान्
तेव्हा रामांनी पाठविलेले ते अतिबलवान वानर पर्वत, गिरिशिखरे तसेच लता, तृण आणि वृक्ष गोळा करू लागले.
Verse 95
समाजह्रुर्महाकाया गरुडानिलरंहसः । नलश्चक्रे महासेर्तुमध्ये नदनदीपतेः
ते महाकाय वीर गरुड व वाऱ्यासारख्या वेगाने शिळा इत्यादी गोळा करून एकत्र जोडू लागले. आणि नलाने नद-नदीपती सागराच्या मध्यभागी महान सेतू उभारला.
Verse 96
दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम् । जानकीरमणो रामः सेतुमेवमकारयत्
अशा रीतीने जानकीरमण श्रीरामांनी सेतू बांधून घेतला—दहा योजन रुंद आणि शंभर योजन लांब।
Verse 97
नलेन वानरेन्द्रेण विश्वकर्मसुतेन वै । तमेवं सेतुमासाद्य रामचन्द्रेण कारितम्
तो सेतू—अशा प्रकारे स्थापन झालेला—वानरांचा अधिपती, विश्वकर्म्याचा पुत्र नल याच्या द्वारे श्रीरामचंद्रांनी बांधून घेतला.
Verse 98
सर्वे पातकिनो मर्त्या मुच्यन्ते सर्वपातकैः । व्रतदान तपोहोमैर्न तथा तुष्यते शिवः
तेथे सर्व पापी मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतात. व्रत, दान, तप व होम यांनीही शिव जितका प्रसन्न होत नाही, तितका या पुण्याने होतो.
Verse 99
सेतुमज्जनमात्रेण यथा तुष्यति शंकरः । न तुल्यं विद्यते तेजोयथा सौरेण तेजसा
सेतूत केवळ स्नान केल्यानेच शंकर जसा तुष्ट होतो. जसा सूर्याच्या तेजासारखे दुसरे तेज नाही, तशी त्याची समता नाही.
Verse 100
सेतुस्नानेन च तथा न तुल्यं विद्यते क्वचित् । तत्सेतुमूलं लंकायां यत्ररामो यियासया
सेतुस्नानासारखे दुसरे काहीही कुठेच नाही। त्या सेतूचे मूळ लंकेकडे आहे, जिथे पार जाण्याच्या इच्छेने दृढ संकल्प करून श्रीराम प्रस्थित झाले।
Verse 101
वानरैः सेतुमारेभे पुण्यं पाप प्रणाशनम् । तद्दर्भशयनं नाम्ना पश्चाल्लोकेषु विश्रुतम्
वानरांनी सेतु-निर्माणास आरंभ केला तेव्हा पाप नाश करणारे एक पुण्यस्थान/पुण्यकर्म प्रकट झाले. पुढे ते ‘दर्भशयन’ या नावाने लोकांत प्रसिद्ध झाले।
Verse 102
एवमुक्तं मया विप्राः समुद्रे सेतुबंधनम् । अत्र तीर्थान्यनेकानि संति पुण्यान्यनेकशः
हे विप्रहो! अशा प्रकारे मी समुद्रावरील सेतुबंधन सांगितले. येथे अनेक तीर्थे आहेत—अतिशय बहुसंख्य पुण्यस्थाने आहेत।
Verse 103
न संख्यां नामधेयं वा शेषो गणयितुं क्षमः । किं त्वहं प्रब्रवीम्यद्य तत्र तीर्थानि कानिचित्
त्यांची संख्या किंवा नावे मोजण्यास शेषनागही समर्थ नाहीत. तरीही आज मी तेथील काही तीर्थे सांगतो।
Verse 104
चतुर्विंशति तीर्थानि संति सेतौ प्रधानतः । प्रथमं चकतीर्थं स्याद्वेतालवरदं ततः
सेतूवर मुख्यतः चोवीस तीर्थे आहेत. पहिले ‘चकतीर्थ’ असे सांगितले आहे; त्यानंतर ‘वेतालवरद’ (वरदायी वेताल) तीर्थ येते।
Verse 105
ततः पापविनाशार्थं तीर्थं लोकेषु विश्रुतम् । ततः सीतासरः पुण्यं ततो मंगलतीर्थकम्
त्यानंतर पापनाशासाठी लोकीं प्रसिद्ध असे तीर्थ आहे. मग पुण्य सीता-सरोवर, आणि त्यानंतर शुभ मंगल-तीर्थ येते.
Verse 106
ततः सकलपापघ्नी नाम्ना चामृतवापिका । ब्रह्मकुण्डं ततस्तीर्थं ततः कुंडं हनूमतः
त्यानंतर ‘अमृत-वापिका’ आहे, जी ‘सकल-पाप-घ्नी’ या नावानेही प्रसिद्ध—सर्व पापांचा नाश करणारी. मग पवित्र ब्रह्म-कुंड तीर्थ, आणि त्यानंतर हनुमंताचे कुंड आहे.
Verse 107
आगस्त्यं हि ततस्तीर्थं रामतीर्थ मतः परम् । ततो लक्ष्मणतीर्थं स्याज्जटातीर्थमतः परम्
मग आगस्त्य-तीर्थ; त्यापुढे परम मान्य राम-तीर्थ आहे. त्यानंतर लक्ष्मण-तीर्थ, आणि मग जटा-तीर्थ येते.
Verse 108
ततो लक्ष्म्याः परं तीर्थमग्नितीर्थमतः परम् । चक्रतीर्थं ततः पुण्यं शिवतीर्थमतः परम्
त्यानंतर लक्ष्मीचे परम तीर्थ; मग अग्नि-तीर्थ. त्यानंतर पुण्य चक्र-तीर्थ, आणि मग शिव-तीर्थ येते.
Verse 109
ततः शंखाभिधं तीर्थं ततो यामुनतीर्थकम् । गंगातीर्थं ततः पश्चाद्गयातीर्थमनन्तरम्
त्यानंतर शंख नावाचे तीर्थ; मग यमुना-तीर्थ. त्यानंतर गंगा-तीर्थ, आणि लगेचच गया-तीर्थ येते.
Verse 110
ततः स्यात्कोटितीर्थाख्यं साध्यानाममृतं ततः । मानसाख्यं ततस्तीर्थं धनुष्कोटिस्ततः परम्
त्यानंतर ‘कोटितीर्थ’ नावाचे पवित्र तीर्थ आहे. पुढे ‘साध्यांचे अमृत’ येते. त्यानंतर ‘मानस’ नामक तीर्थ, आणि त्यापलीकडे ‘धनुष्कोटी’ आहे.
Verse 111
प्रधानतीर्थान्येतानि महापापहराणि च । कथितानि द्विजश्रेष्ठास्सेतुमध्यगतानि वै
हीच प्रमुख तीर्थे असून ती महापापांचाही नाश करणारी आहेत. हे द्विजश्रेष्ठांनो, सेतु-प्रदेशाच्या मध्यभागी स्थित अशी ही तीर्थे तुम्हाला सांगितली आहेत.
Verse 112
यथा सेतुश्च बद्धोऽभूद्रामेण जलधौ महान् । कथितं तच्च विप्रेन्द्राः पुण्यं पापहारं तथा
जसा महासागरात रामाने महान सेतु बांधला—हे विप्रेन्द्रांनो, तेही कथन केले आहे; तसेच त्याचे पुण्यही, जे पापांचे हरण करते.
Verse 113
यच्छ्रुत्वा च पठित्वा च मुच्यते मानवो भुवि
हे ऐकून आणि याचे पठण करून मनुष्य या भूमीवरच मुक्त होतो.
Verse 114
अध्यायमेनं पठते मनुष्यः शृणोति वा भक्तियुतो द्विजेंद्राः । सो नंतमाप्नोति जयं परत्र पुनर्भवक्लेशमसौ न गच्छेत्
हे द्विजेंद्रांनो, जो मनुष्य भक्तियुक्त होऊन हा अध्याय पठण करतो किंवा ऐकतो, तो परलोकात अनंत विजय प्राप्त करतो आणि पुनर्जन्माच्या क्लेशात पुन्हा जात नाही.
Verse 816
अन्येऽप्याज्ञापयिष्यंति मामेवं धनुषो बलात् । उपायमन्यं वक्ष्यामि तरणार्थं बलस्य ते
इतर लोकही धनुष्याच्या बळावर मला असेच आज्ञा देतील। तुझ्या सैन्याच्या पार जाण्यासाठी मी तुला दुसरा उपाय सांगतो।