Adhyaya 21

Verse 1

श्रीसूत उवाच । जटा तीर्थाभिधे तीर्थे सर्वपातकनाशने । स्नानं कृत्वा विशुद्धात्मा लक्ष्मीतीर्थं ततो व्रजेत्

श्रीसूत म्हणाले—जटा-तीर्थ नावाच्या सर्व महापातकनाशक तीर्थात स्नान करून आत्मा विशुद्ध झाल्यावर, मग लक्ष्मी-तीर्थाकडे जावे.

Verse 2

यंयं कामं समुद्दिश्य लक्ष्मीतीर्थे द्विजोत्तमाः । स्नानं समाचरेन्मर्त्यस्तंतं कामं समश्नुते

हे द्विजोत्तमांनो, लक्ष्मी-तीर्थात मनुष्य ज्या-ज्या इच्छेचा संकल्प करून स्नान करतो, तो त्या-त्या इच्छेचे फळ नक्की प्राप्त करतो.

Verse 3

महादारिद्र्यशमनं महाधान्यसमृद्धिदम् । महादुःखप्रशमनं महासंपद्विवर्धनम्

हे महादारिद्र्य शमवते, विपुल धान्यसमृद्धी देणारे, महान दुःख शांत करणारे आणि महासंपत्ती वाढविणारे आहे.

Verse 4

अत्र स्नात्वा धर्मपुत्रो महदैश्वर्यमाप्तवान् । इन्द्रप्रस्थे वसन्पूर्वं श्रीकृष्णेन प्रचोदितः

येथे स्नान करून धर्मपुत्राने महान् ऐश्वर्य व समृद्धी प्राप्त केली; पूर्वी इंद्रप्रस्थात वसताना तो श्रीकृष्णाच्या प्रेरणेने प्रवृत्त झाला।

Verse 5

ऋषय ऊचुः । यथैश्वर्यं धर्मपुत्रो लक्ष्मीतीर्थे निमज्जनात् । आप्तवान्कृष्णवचनात्तन्नो ब्रूहि महामुने

ऋषी म्हणाले—लक्ष्मीतिर्थात निमज्जन करून, श्रीकृष्णाच्या वचनाने प्रेरित होऊन, धर्मपुत्राने कसे ऐश्वर्य मिळविले? हे महामुने, आम्हांस सांगा।

Verse 6

श्रीसूत उवाच । इन्द्रप्रस्थे पुरा विप्रा धृतराष्ट्रेण चोदिताः । न्यवसन्पांडवाः पंच महाबलपराक्रमाः

श्रीसूत म्हणाले—हे विप्रहो, पूर्वी धृतराष्ट्राच्या आज्ञेने प्रेरित होऊन, महाबल व पराक्रमी असे पाचही पांडव इंद्रप्रस्थात राहात होते।

Verse 7

इन्द्रप्रस्थं ययौ कृष्णः कदाचित्तान्निरीक्षितुम् । तमागतमेभिप्रेक्ष्य पांडवास्ते समुत्सुकाः

एकदा श्रीकृष्ण त्यांना पाहण्यासाठी इंद्रप्रस्थास गेले. त्यांचे आगमन पाहून ते पांडव अत्यंत उत्सुक झाले।

Verse 8

स्वगृहं प्रापयामासुर्मुदा परमया युताः । कञ्चित्कालमसौ कृष्णस्तत्रावात्सीत्पुरोत्तमे

परम आनंदाने युक्त होऊन त्यांनी त्यांना आपल्या गृहात आणले. त्या उत्तम नगरीत श्रीकृष्ण काही काळ तेथेच राहिले।

Verse 9

कदाचित्कृष्णमाहूय पूजयित्वा युधिष्ठिरः । पप्रच्छ पुंडरीकाक्षं वासुदेवं जगत्पतिम्

एकदा युधिष्ठिराने श्रीकृष्णांना बोलावून विधिपूर्वक पूजन केले आणि मग कमलनयन जगत्पती वासुदेवांना प्रश्न विचारला।

Verse 10

युधिष्ठिर उवाच । कृष्णकृष्ण महाप्राज्ञ येन धर्मेण मानवाः । लभंते महदैश्वर्यं तन्नो ब्रूहि महामते । इत्युक्तो धर्मपुत्रेण कृष्णः प्राह युधिष्ठिरम्

युधिष्ठिर म्हणाला—हे कृष्ण, हे कृष्ण, महाप्राज्ञ! कोणत्या धर्माने मनुष्य महान ऐश्वर्य व समृद्धी प्राप्त करतात? हे महामते, ते आम्हाला सांग. असे धर्मपुत्राने म्हटल्यावर कृष्ण युधिष्ठिरास म्हणाला।

Verse 11

श्रीकृष्ण उवाच । धर्मपुत्र महाभाग गन्धमादनपर्वते

श्रीकृष्ण म्हणाला—हे धर्मपुत्र, हे महाभाग! गंधमादन पर्वतावर…

Verse 12

लक्ष्मी तीर्थमिति ख्यातमस्त्यैश्वर्यैककारणम् । तत्र स्नानं कुरुष्व त्वमैश्वर्यं ते भविष्यति

लक्ष्मीतीर्थ म्हणून प्रसिद्ध असे एक तीर्थ आहे, जे ऐश्वर्याचे एकमेव कारण मानले जाते. तू तेथे स्नान कर; तुझे ऐश्वर्य निश्चित होईल।

Verse 13

तत्र स्नानेन वर्धंते धनधान्यसमृद्धयः । सर्वे सपत्ना नश्यंति क्षात्रमेषां विवर्द्धते

तेथे स्नान केल्याने धन-धान्याची समृद्धी वाढते. सर्व शत्रू-प्रतिस्पर्धी नष्ट होतात आणि त्यांचे क्षात्रबल व राजतेज निरंतर वाढते।

Verse 14

तीर्थे सस्नुः पुरा देवा लक्ष्मीनामनि पुण्यदे । अलभन्त्सर्वमैश्वर्यं तेन पुण्येन धर्मज

हे पुण्यदाते! पूर्वी देवांनी ‘लक्ष्मी’ नामक तीर्थात स्नान केले; त्या पुण्यबळाने, हे धर्मपुत्रा, त्यांनी सर्व ऐश्वर्य प्राप्त केले.

Verse 15

असुरांश्च महावीर्यान्समरे जघ्नुरंजसा । मही लक्ष्मीश्च धर्मश्च तत्तीर्थस्नायिनां नृणाम्

त्यांनी रणांगणात महावीर्य असुरांचा सहज वध केला. त्या तीर्थात स्नान करणाऱ्या मनुष्यांसाठी भूमिराज्य, लक्ष्मी आणि धर्म दृढपणे प्रतिष्ठित होतात.

Verse 16

भविष्यत्यचिरादेव संशयं मा कृथा इह । तपोभिः क्रतुभिर्दानैराशीर्वादैश्च पांडव

हे पांडवा, हे लवकरच निःसंशय घडेल—इथे शंका धरू नकोस. तप, यज्ञ, दान आणि आशीर्वाद यांच्या बळावर…

Verse 17

ऐश्वर्यं प्राप्यते यद्वल्लक्ष्मीतीर्थनिमज्जनात् । सर्वपापानि नश्यंति विप्रा यांति लयं सदा

जसे लक्ष्मीतीर्थात निमज्जन केल्याने ऐश्वर्य मिळते, तसेच सर्व पापे नष्ट होतात; आणि विप्र सदा (संसारबंधनातून) लयास प्राप्त होतात.

Verse 18

व्याधयश्च विनश्यंति लक्ष्मीतीर्थनिषेवणात् । श्रेयः सुविपुलं लोके लभ्यते नात्र संशयः

लक्ष्मीतीर्थाचे श्रद्धेने सेवन केल्याने व्याधीही नष्ट होतात. या लोकी महान कल्याण व शुभसमृद्धी मिळते—यात संशय नाही.

Verse 19

स्नानमात्रेण वै लक्ष्म्यास्तीर्थेऽस्मि न्धर्मनंदन । रंभामप्सरसां श्रेष्ठां लब्धवानवधो नृपः

हे धर्मनंदना! या लक्ष्मीतीर्थात केवळ एकदा स्नान केल्याने अवधराजाने अप्सरांमध्ये श्रेष्ठ रंभा प्राप्त केली—ही या तीर्थाची प्रत्यक्ष महिमा आहे।

Verse 21

तस्मात्त्वमपि राजेंद्र लक्ष्मीतीर्थे शुभप्रदे । स्नात्वा वृकोदरमुखैरनुजैरपि संवृतः

म्हणून हे राजेंद्र! शुभ फल देणाऱ्या लक्ष्मीतीर्थात तूही स्नान कर; आणि वृकोदर (भीम) प्रमुख अनुजांसह तू परिवृत हो।

Verse 22

लप्स्यसे महतीं लक्ष्मीं जेष्यसे च रिपूनपि । संदेहो नात्र कर्तव्यः पैतृष्वसेय धर्मज

तू महान लक्ष्मी (समृद्धी) प्राप्त करशील आणि शत्रूंनाही जिंकशील। हे धर्मजा, पितृकुळातील स्वजना! याबाबत संशय करू नकोस।

Verse 23

इत्युक्तो धर्मपुत्रोऽयं कृष्णेनाद्भुतदर्शनः । सानुजः प्रययौ शीघ्रं गन्धमादनपर्वतम्

कृष्णाने असे सांगितल्यावर अद्भुतदर्शन धर्मपुत्र युधिष्ठिर अनुजांसह शीघ्र गंधमादन पर्वताकडे निघून गेला।

Verse 24

लक्ष्मी तीर्थं ततो गत्वा महदैश्वर्यकारणम् । सस्नौ युधिष्ठिरस्तत्र सानुजो नियमान्वितः

त्यानंतर युधिष्ठिर महान ऐश्वर्याचे कारण असलेल्या लक्ष्मीतीर्थात गेला; तेथे त्याने अनुजांसह नियम पाळून स्नान केले।

Verse 25

लक्ष्मतीर्थस्य तोये स सर्वपातकनाशने । सानुजो मासमेकं तु सस्नौ नियमपूर्वकम्

सर्व पातकांचा नाश करणाऱ्या लक्ष्मीतीर्थाच्या जलात तो अनुजांसह नियमपूर्वक पूर्ण एक महिना स्नान करीत राहिला।

Verse 26

गोभूतिलहिरण्यादीन्ब्राह्मणेभ्यो ददौ बहून् । सानुजो धर्मपुत्रोऽसाविंद्रप्रस्थं ययौ ततः

त्याने ब्राह्मणांना गायी, भूमी, तीळ, सुवर्ण इत्यादी अनेक दाने दिली; मग तो धर्मपुत्र अनुजांसह इंद्रप्रस्थास गेला।

Verse 27

राजसूयक्रतुं कर्तुं तत एच्छद्युधिष्ठिरः । कृष्णं समाह्वयामास यियक्षुर्धर्मनंदनं

त्यानंतर युधिष्ठिरास राजसूय यज्ञ करण्याची इच्छा झाली; यज्ञ करावयास उद्यत धर्मनंदनाने श्रीकृष्णास बोलाविले।

Verse 28

कृष्णो धर्मजदूतेन समाहूतः ससंभ्रमः । चतुर्भिरश्वैः संयुक्तं रथमा रुह्य वेगिनम्

धर्मराजाच्या दूताने बोलाविल्यावर श्रीकृष्ण ससंभ्रम होऊन चार घोड्यांनी युक्त वेगवान रथावर आरूढ झाले।

Verse 29

सत्यभामासहचर इंद्रप्रस्थं समाययौ । तमागतं समालोक्य प्रमोदाद्धर्मनंदनः

सत्यभामेसह तो इंद्रप्रस्थास आला; त्याचे आगमन पाहून धर्मनंदन (युधिष्ठिर) आनंदाने भरून गेला।

Verse 30

न्यवेदयत्स कृष्णाय राजसूयोद्यमं तदा । अन्वमन्यत कृष्णोपि तथैव क्रियतामिति

तेव्हा त्याने श्रीकृष्णांना राजसूय यज्ञाच्या उद्यमाची बातमी निवेदिली. श्रीकृष्णांनीही अनुमोदन करून म्हटले—“तसेच करावे.”

Verse 31

वाक्यं च युक्तिसंयुक्तं धर्मपुत्रमभाषत । पैतृष्वस्रेय धर्मात्मञ्च्छृणु पथ्यं वचो मम

मग त्याने युक्तियुक्त वचन धर्मपुत्रास सांगितले—“हे पितृभगिनीपुत्र, हे धर्मात्मन्! माझे हितकर वचन ऐक.”

Verse 32

दुष्करो राजसूयोऽयं सर्वैरपि महीश्वरैः । अनेकशतपादातरथकुंजरवाजिमान्

हा राजसूय यज्ञ सर्व महीश्वरांनाही दुष्कर आहे; यासाठी शेकडो पायदळ, रथ, हत्ती व घोड्यांनी युक्त मोठी सेना लागते.

Verse 33

महीपतिरिमं यज्ञं कर्तुमर्हति नेतरः । दिशो दश विजेतव्या प्रथमं वलिना त्वया

हा यज्ञ करण्यास केवळ पृथ्वीचा सम्राटच योग्य आहे, दुसरा कोणी नाही. म्हणून प्रथम तू आपल्या बळाने दहा दिशा जिंकाव्या.

Verse 34

पराजितेभ्यः शत्रुभ्यो गृहीत्वा करमुत्तमम् । तेन कांचनजातेन कर्तव्योऽयं क्रतूत्तमः

शत्रू राजांना पराजित करून त्यांच्याकडून उत्तम कर-भेट घ्यावी; त्या प्राप्त सुवर्णानेच हा श्रेष्ठ क्रतू करावा.

Verse 35

रोचये युक्तिविदहं न हि त्वां भीषयामि भोः । अतः क्रतुसमारंभात्पूर्वं दिग्विजयं कुरु

मी युक्ती जाणून तुला समजावितो; हे राजन्, मी तुला भय दाखवीत नाही. म्हणून यज्ञास आरंभ करण्यापूर्वी दिग्विजय कर.

Verse 36

ततो धर्मात्मजः श्रुत्वा कृष्णस्य वचनं हितम् । प्रशंसन्देवकीपुत्रमाजुहाव निजानुजान्

तेव्हा धर्मात्मज युधिष्ठिराने कृष्णाचे हितकर वचन ऐकून देवकीपुत्राची प्रशंसा केली आणि आपल्या धाकट्या भावांना बोलाविले.

Verse 37

आहूय चतुरो भ्रातॄन्धर्मजः प्राह हर्षयन् । अयि भीम महाबाहो बहुवीर्य धनंजय

चारही भावांना बोलावून धर्मज युधिष्ठिर आनंद देत म्हणाला—“अयि महाबाहो भीम! बहुवीर्य धनंजया!”

Verse 38

यमौ च सुकुमागंगौ शत्रुसंहारदीक्षितौ । चिकीर्षामि महायज्ञं राजसूयमनुत्तमम्

आणि तुम्ही दोघे यमज—सुकुमार देहाचे, तरी शत्रुसंहारासाठी दीक्षित—मी अनुत्तम राजसूय हा महायज्ञ करावयास इच्छितो.

Verse 39

स च सर्वान्रणे जित्वा कर्तव्यः पृथिवीपतीन् । अतो विजेतुं भूपालांश्चत्वरोऽपि ससैनिकाः

आणि ते कार्य रणात पृथ्वीवरील सर्व राजांना जिंकूनच करावयाचे आहे. म्हणून तुम्ही चौघेही आपल्या सैन्यासह भूपालांना जिंकण्यास निघा.

Verse 40

दिशश्चतस्रो गच्छंतु भवंतो वीर्यवत्तराः । युष्माभिराहतैर्द्रव्यैः करिष्यामि महाक्रतुम्

हे अतिपराक्रमी वीरांनो! तुम्ही चारही दिशांना जा. तुम्ही आणलेल्या धन-संपत्तीने मी महाक्रतु (महायज्ञ) करीन.

Verse 41

इत्युक्ताः सादरं सर्वे वृकोदरमुखास्तदा । प्रसन्नवदना भूत्वा धर्मपुत्रानुजाः पुरात्

अशा रीतीने सादर सांगितल्यावर, वृकोदर (भीम) पुढे असताना धर्मपुत्राचे अनुज सर्वजण प्रसन्नमुख होऊन नगरातून निघाले.

Verse 42

राज्ञां जयाय सर्वासु निर्ययुर्दिक्षु पांडवाः । ते सर्वे नृपतीञ्जित्वा चतुर्दिक्षु स्थितान्बहून्

राजांचा जय मिळविण्यासाठी पांडव सर्व दिशांना निघाले. त्यांनी चारही दिशांत असलेल्या अनेक नृपतींना जिंकले.

Verse 43

स्ववशे स्थापयित्वा तान्नृपतीन्पांडुनंदनाः । तैर्दत्तं बहुधा द्रव्यमसंख्यातमनुत्तमम्

त्या नृपतींना आपल्या अधीन करून पांडुनंदनांनी त्यांच्याकडून कररूपाने अनेक प्रकारचे असंख्य व उत्तम धन स्वीकारले.

Verse 44

आदाय स्वपुरं तूर्णमाययुः कृष्णसंश्रयाः । भीमः समाययौ तत्र महाबलपराक्रमः

ते धन घेऊन, कृष्णाच्या आश्रयाने, ते त्वरेने आपल्या नगरात परत आले. तेथे महाबल-पराक्रमी भीमही येऊन पोहोचला.

Verse 45

शतभारसुवर्णानि समादाय पुरोत्तमम् । सहस्रं भारमादाय सुवर्णानां ततोऽर्जुनः

शंभर भार सुवर्ण घेऊन तो उत्तम नगरास गेला. नंतर अर्जुनही हजार भार सुवर्ण घेऊन तेथे आला.

Verse 46

शक्रप्रस्थं समायातो महाबलपराक्रमः । शतभारं सुवर्णानां प्रगृह्य नकुलस्तथा

महाबल व पराक्रमी तो शक्रप्रस्थास आला. तसेच नकुलही शंभर भार सुवर्ण घेऊन तेथे आला.

Verse 47

समागतो महातेजाः शक्रप्रस्थं पुरोत्तमम् । दत्तान्विभीषणेनाथ स्वर्णतालांश्चतुर्दश

महातेजस्वी तो शक्रप्रस्थ या उत्तम नगरास आला आणि विभीषणाने दिलेले चौदा सुवर्ण-ताल (ध्वजस्तंभ) घेऊन आला.

Verse 48

दाक्षिणात्यमहीपानां गृहीत्वा धनसंचयम् । सहदेवोपि सहसा समा यातो निजां पुरीम्

दक्षिणेकडील राजांचा साठवलेला धनसंचय घेऊन सहदेवही त्वरेने आपल्या नगरीस परत आला.

Verse 49

लक्षकोटिसहस्राणि लक्षकोटिशतान्यपि । सुवर्णानि ददौ कृष्णो धर्मपुत्राय यादवः

यादव श्रीकृष्णाने धर्मपुत्राला अपार सुवर्ण दिले—लक्ष-कोटींची हजारो संख्या, तसेच लक्ष-कोटींची शेकडो संख्याही.

Verse 50

स्वानुजैराहृतैरेवमसं ख्यातैर्महाधनैः । कृष्णदत्तैरसंख्यातैर्धनैरपि युधिष्ठिरः

अशा रीतीने युधिष्ठिरही आपल्या धाकट्या भावांनी आणलेल्या अपरिमित महाधनांनी आणि श्रीकृष्णांनी दिलेल्या असंख्य संपत्तीने अत्यंत समृद्ध झाला।

Verse 51

कृष्णाश्रयोऽयजद्विप्रा राजसूयेन पांडवः । तस्मिन्यागे ददौ द्रव्यं ब्राह्मणेभ्यो यथेष्टतः

हे विप्रांनो, श्रीकृष्णाचा आश्रय घेऊन पांडवाने राजसूय यज्ञ केला; आणि त्या यज्ञात ब्राह्मणांना त्यांच्या इच्छेनुसार द्रव्यदान केले।

Verse 52

अन्नानि प्रददौ तत्र ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठिरः । वस्त्राणि गाश्च भूमिं च भूषणानि ददौ तथा

तेथे युधिष्ठिराने ब्राह्मणांना अन्नदान केले; तसेच वस्त्रे, गायी, भूमी आणि भूषणेही दान दिली।

Verse 53

अर्थिनः परितुष्यंति यावता कांचनादिना । ततोपि द्विगुणं तेभ्यो दापयामास धर्मजः

सुवर्णादि जितक्याने याचक संतुष्ट झाले असते, त्यापेक्षा दुप्पट दान धर्मपुत्राने त्यांना करून दिले।

Verse 54

इयंति दत्तान्यर्थिभ्यो धनानि विविधान्यपि । इतीयत्तां परिच्छेत्तुं न शक्ता ब्रह्मकोटयः

याचकांना इतकी आणि इतक्या प्रकारची संपत्ती दान देण्यात आली की तिची मर्यादा ठरविण्यास कोट्यवधी ब्रह्माही समर्थ नाहीत।

Verse 55

अर्थिभिर्दीयमानानि दृष्ट्वा तत्र धनानि वै । सर्वस्वमप्यहो राज्ञा दत्तमित्यब्रवीज्जनः

तेथे अर्थींना धन वाटले जाताना पाहून लोक म्हणाले—“अहो! राजाने तर आपले सर्वस्वही दान केले!”

Verse 57

स्वल्पं हि दत्तमर्थिभ्य इत्यवोचञ्जनास्तदा । इष्ट्वैवं राजसूयेन धर्मपुत्रः सहानुजः

तेव्हा लोक असेही म्हणू लागले—“अर्थींना तर थोडेच दिले आहे।” अशा रीतीने राजसूय यज्ञ करून धर्मपुत्र युधिष्ठिर अनुजांसह…

Verse 58

बहुवित्तसमृद्धः सन्रेमे तत्र पुरोत्तमे । लक्ष्मीतीर्थस्य माहात्म्याद्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः

अतिशय धनसमृद्ध होऊन तो त्या उत्तम नगरीत आनंदला—लक्ष्मीतिर्थाच्या माहात्म्यामुळे धर्मपुत्र युधिष्ठिर।

Verse 59

लेभे सर्वमिदं विप्रा अहो तीर्थस्य वैभवम् । इदं तीर्थं महापुण्यं महा दारिद्यनाशनम्

“हे विप्रहो! त्याने हे सर्व प्राप्त केले—अहो, या तीर्थाचे वैभव! हे तीर्थ महापुण्यदायक व महान दारिद्र्यनाशक आहे।”

Verse 60

धनधान्यप्रदं पुंसां महापातकनाशनम् । महानरकसंहर्तृ महादुःखनिवर्तकम्

हे मनुष्यांना धन-धान्य देणारे, महापातकांचा नाश करणारे, महान नरकांचा संहार करणारे आणि महादुःख दूर करणारे आहे।

Verse 61

मोक्षदं स्वर्गदं नित्यं महाऋण विमोचनम् । सुकलत्रप्रदं पुंसां सुपुत्रप्रदमेव च

हे नित्य मोक्ष व स्वर्ग देणारे असून महान् ऋणांपासून मुक्त करणारे आहे। पुरुषांना हे सुसंस्कृत पत्नी देते आणि निश्चयाने उत्तम पुत्रही प्रदान करते।

Verse 62

एतत्तीर्थसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति । एतद्वः कथितं विप्रा लक्ष्मीतीर्थस्य वैभवम्

या तीर्थासारखे दुसरे तीर्थ ना पूर्वी झाले, ना पुढे होईल। हे विप्रहो, लक्ष्मीतीर्थाचे हे वैभव तुम्हांला सांगितले आहे।

Verse 63

दुःस्वप्ननाशनं पुण्यं सर्वाभीष्टप्रसाधकम् । यः पठेदिममध्यायं शृणुते वा सभक्तिकम्

हा पुण्यप्रद वृत्तांत दुःस्वप्नांचा नाश करतो आणि सर्व अभिष्टे सिद्ध करतो. जो हा अध्याय पठण करील किंवा भक्तीने ऐकेल—

Verse 64

धनधान्यसमृद्धः स्यात्स नरो नास्ति संशयः । भुक्त्वेह सकलान्भोगान्देहांते मुक्तिमाप्नुयात्

तो मनुष्य धन-धान्याने समृद्ध होतो—यात संशय नाही. येथे सर्व भोग भोगून, देहान्ती तो मुक्ती प्राप्त करतो.