Adhyaya 40

Verse 1

।श्रीसूत उवाच । अथातः संप्रवक्ष्यामि मुनयो लोकपावनम् । गायत्र्या च सरस्वत्या माहात्म्यं मुक्तिदं नृणाम्

श्रीसूत म्हणाले—हे मुनीहो! आता मी लोकांना पावन करणारे, मनुष्यांना मुक्तिदायक गायत्री व सरस्वती यांचे माहात्म्य सांगतो।

Verse 2

शृण्वतां पठतां चैव महापातकनाशनम् । महापुण्यप्रदं पुंसा नरकक्लेशनाशनम्

जे हे ऐकतात आणि जे याचे पठण करतात, त्यांचे महापातक नष्ट होते; हे मनुष्यांना महापुण्य देते आणि नरकातील क्लेशांचा नाश करते.

Verse 3

गायत्र्यां च सरस्वत्यां ये स्नांति मनुजा मुदा । न तेषां गर्भवासः स्यात्किं तु मुक्तिर्भवेद्ध्रुवम्

जे मनुष्य आनंदाने गायत्री व सरस्वती (तीर्थ) येथे स्नान करतात, त्यांना पुन्हा गर्भवास होत नाही; उलट त्यांना निश्चितच मुक्ति प्राप्त होते.

Verse 4

सरस्वत्याश्च गायत्र्या गन्धमादनपर्वते । ब्रह्मपत्न्योः सन्निधानात्तन्नाम्ना कथिते इमे

गंधमादन पर्वतावर सरस्वती व गायत्री—ब्रह्मदेवाच्या पत्नी—यांच्या सन्निध्यामुळे ही (तीर्थस्थाने) त्यांच्या नावांनीच कथित झाली आहेत.

Verse 5

ऋषय ऊचुः । गायत्र्याश्च सरस्वत्या गन्धमादनपर्वते । किमर्थं संनिधानं वै सूताभूत्तद्वदस्व नः

ऋषी म्हणाले—हे सूत! गंधमादन पर्वतावर गायत्री व सरस्वती यांचे सन्निधान कोणत्या कारणाने झाले? ते आम्हांस सांगावे.

Verse 6

सूत उवाच । प्रजापतिः पुरा विप्राः स्वां वै दुहितरं मुदा । वाङ्नाम्नीं कामुको भूत्वा स्पृहयामास मोहनः

सूत म्हणाला—हे विप्रहो! पूर्वकाळी प्रजापती मोहाने कामुक होऊन ‘वाक्’ नावाच्या आपल्या कन्येचीच अभिलाषा करू लागला.

Verse 7

अथ प्रजापतेः पुत्री स्वस्मिन्वै तस्य कामिताम् । विलोक्य लज्जिता भूत्वा रोहिद्रूप दधार सा

तेव्हा प्रजापतीची कन्या, स्वतःकडेच त्याची कामना वळलेली पाहून लज्जित झाली आणि रोहिणी मृगीचे रूप धारण केले।

Verse 8

ब्रह्मापि हरिणो भूत्वा तया रन्तुमनास्तदा । गच्छतीमनुयातिस्म हरिणीरूपधारिणीम्

तेव्हा ब्रह्माही हरिणरूप धारण करून, तिच्याशी क्रीडा करण्याच्या इच्छेने, हरिणीरूप घेतलेल्या तिच्या मागोमाग गेला।

Verse 9

तं दृष्ट्वा देवताः सर्वाः पुत्रीगमनसादरम् । करोत्यकार्यं ब्रह्मायं पुत्रीगमनलक्षणम्

त्याला कन्येच्या मागे जाण्यास अत्यंत उत्सुक पाहून सर्व देव म्हणाले—‘हा ब्रह्मा अकार्य करीत आहे; हे तर स्वतःच्या कन्येच्या मागे जाण्याचे लक्षण आहे।’

Verse 10

इति निन्दंति तं विप्राः स्रष्टारं जगतां पतिम् । निषिद्धकृत्यनिरतं तं दृष्ट्वा परमेष्ठिनम्

अशा रीतीने, हे विप्रांनो, जगताचा स्रष्टा व लोकांचा स्वामी असूनही, निषिद्ध कर्मात आसक्त परमेष्ठीला पाहून त्यांनी त्याची निंदा केली।

Verse 11

हरः पिनाकमादाय व्याधरूपधरः प्रभुः । आकर्णपूर्ण कृष्टेन पिनाकधनुषा शरम्

प्रभु हराने पिनाक घेतला, व्याधाचे रूप धारण केले आणि पिनाक धनुष्य कानापर्यंत ताणून बाण सज्ज केला।

Verse 12

संयोज्य वेधसं तेन विव्याध निशितेन सः । त्रिपुरांतक बाणेन विद्धोऽसौ न्यपतद्भुवि

त्याने वेधस् (ब्रह्मा) यांस लक्ष्य करून तीक्ष्ण बाणाने भेदले. त्रिपुरांतक शिवाच्या बाणाने विद्ध होऊन तो भूमीवर कोसळला.

Verse 13

तस्य देहादथोत्थाय महज्ज्योतिर्महाप्रभम् । आकाशे मृगशीर्षाख्यं नक्षत्रमभवत्तदा

मग त्याच्या देहातून उठलेले महान्, अतितेजस्वी ज्योति आकाशात मृगशीर्ष नावाचे नक्षत्र झाले.

Verse 14

आर्द्रानक्षत्ररूपी सन्हरोऽप्यनुजगाम तम् । पीडयन्मृगशीर्षाख्यं नक्षत्रं ब्रह्मरूपिणम्

हर (शिव)ही आर्द्रा नक्षत्ररूप धारण करून त्याच्या मागे गेला आणि ब्रह्मरूप मृगशीर्ष नक्षत्राला पीडा देऊ लागला.

Verse 15

अधुनापि मृगव्याधरूपेण त्रिपुरांतकः । अंबरे दृश्यते स्पष्टं मृगशीर्षांतिके द्विजाः

हे द्विजांनो! आजही त्रिपुरांतक मृगव्याध (शिकारी)रूपाने आकाशात मृगशीर्षाजवळ स्पष्ट दिसतो.

Verse 16

एवं विनिहते तस्मिञ्च्छंभुना परमेष्ठिनि । अनंतरं तु गायत्रीसरस्वत्यौ शुचार्पिते

शंभु (शिव) यांनी परमेष्ठी (ब्रह्मा) यांना असे विनिहत केल्यावर, तत्क्षणी गायत्री व सरस्वती शोकाने व्याकुळ झाल्या.

Verse 17

भर्तृहीने मुनिश्रेष्ठा भर्तृजीवनकांक्षया । किं करिष्यावहे ह्यावामित्यन्योयं विचार्य तु

हे मुनिश्रेष्ठा! पतीविना, पतीच्या प्राणांची आकांक्षा धरून त्या दोघी परस्पर विचार करून म्हणाल्या— “आता आपण काय करावे?”

Verse 18

स्वपतिप्राणसिद्ध्यर्थं गायत्री च सरस्वती । सर्वोत्कृष्टं शिवस्थानं गन्धमादनपर्वतम्

स्वपतीचे प्राण सिद्ध व्हावेत म्हणून गायत्री व सरस्वती यांनी शिवाचे सर्वोत्कृष्ट धाम—गंधमादन पर्वत—याचा आश्रय करण्याचा निश्चय केला.

Verse 19

सर्वाभीष्टप्रदं पुंसां तपः कर्तुं समुद्यते । जग्मतुर्नियमोपेतं तपः कर्तुं शिवं प्रति

पुंसांना सर्व अभिष्ट देणारे तप करण्यास त्या उद्यत झाल्या; नियमसंयमयुक्त होऊन शिवाप्रती तप करण्यासाठी त्या दोघी निघाल्या.

Verse 20

स्नानार्थमात्मनो विप्रा गायत्री च सरस्वती । तीर्थद्वयं स्वनाम्ना वै चक्रतुः पापनाशनम्

हे विप्रांनो! स्वतःच्या स्नानासाठी गायत्री व सरस्वती यांनी आपल्या नावाने दोन तीर्थे स्थापिली—ती पापनाशक आहेत.

Verse 21

तत्र त्रिषवणस्नानं प्रत्यहं चक्रतुर्मुदा । बहुकालमनाहारे कामक्रोधादिवर्जिते

तेथे त्या आनंदाने दररोज त्रिषवण-स्नान करीत; आणि दीर्घकाळ निराहार राहून काम-क्रोध इत्यादींचा त्याग करून राहिल्या.

Verse 22

अत्युग्रनियमो पेते शिवध्यानपरायणे । पंचाक्षरमहामन्त्रजपैकनियते शुभे

तिने अत्यंत उग्र नियम स्वीकारला, शिवध्यानात परायण होऊन। शुभ पंचाक्षर महामंत्र-जपाचा एकमेव व्रत तिने धारण केला।

Verse 23

स्वपतेर्जीवनार्थं वै गायत्री च सरस्वती । महादेवं समुद्दिश्य तप एवं प्रचक्रतुः

स्वामीच्या जीवनरक्षणासाठी गायत्री व सरस्वती यांनी महादेवाला उद्देशून अशा प्रकारे तप आचरले।

Verse 24

तयोरथ तपस्तुष्टो महादेवो महेश्वरः । सन्निधत्ते महामूर्तिस्तपसां फलदित्सया

त्यांच्या तपाने संतुष्ट होऊन महादेव महेश्वर तपाचे फळ देण्याच्या इच्छेने आपली महामूर्ती प्रकट झाला।

Verse 25

ततः सन्निहितं शंभुं पार्वतीरमणं शिवम् । गणेशकार्त्तिकेयाभ्यां पार्श्वयोः परिसेवितम

मग त्यांनी सन्निध असलेल्या शंभू—पार्वतीरमण शिवाला पाहिले; ज्याच्या दोन्ही बाजूंनी गणेश व कार्त्तिकेय सेवा करीत होते।

Verse 26

दृष्ट्वा संतुष्टचित्ते ते गायत्री च सरस्वती । स्तोत्रैस्तुष्टुवतुः स्तुत्यं महादेवं घृणा निधिम्

त्यांना पाहून गायत्री व सरस्वती यांची मने आनंदाने तृप्त झाली; त्यांनी स्तोत्रांनी स्तुत्य, करुणानिधी महादेवाची स्तुती केली।

Verse 27

गायत्रीसरस्वत्यावूचतुः । नमो दुर्वारसंसारध्वांतध्वंसैकहेतवे । ज्वलज्ज्वालावलीभीमकालकूटविषादिने

गायत्री व सरस्वती म्हणाल्या— दुर्वार संसाररूपी अंधाराचा नाश करणाऱ्या एकमेव कारणरूप तुम्हांस नमस्कार; ज्वलंत ज्वालांच्या प्रवाहाने भीषण कालकूट विषही पान करणाऱ्या तुम्हांस नमो नमः।

Verse 28

जगन्मोहन पंचास्त्रदेहनाथैकहेतवे । जगदंतकरक्रूर यमांतक नमोऽस्तु ते

जगन्मोहन पंचास्त्रधारी देहनाथाचा एकमेव कारणरूप तुम्हांस नमस्कार; आणि हे यमांतक, जगाचा अंत करणाऱ्या क्रूर यमाचाही अंत करणाऱ्या तुम्हांस नमोऽस्तु।

Verse 29

गंगातरंगसंपृक्तजटामण्डलधारिणे । नमस्तेस्तु विरूपाक्ष बाल शीतांशुधारिणे

गंगेच्या तरंगांनी स्पर्शिलेल्या जटामंडलाचे धारण करणाऱ्या तुम्हांस नमस्कार; हे विरूपाक्ष, बालचंद्र धारण करणाऱ्या तुम्हांस प्रणाम।

Verse 30

पिनाकभीमटंकारत्रासितत्रिपुरौकसे । नमस्ते विविधाकारजगत्स्रष्टृशिरश्छिदे

पिनाकाच्या भीषण टंकाराने त्रिपुरातील वासियांना भयभीत करणाऱ्या तुम्हांस नमस्कार; विविध रूपधारी, जगत्स्रष्ट्याचे शिर छेदणाऱ्या तुम्हांस प्रणाम।

Verse 31

शांतामलकृपादृष्टिसंरक्षितमृ कण्डुज । नमस्ते गिरिजानाथ रक्षावां शरणागते

हे मृकण्डुपुत्राचे रक्षक— शांत, निर्मळ करुणादृष्टीने ज्याचे तू संरक्षण केलेस— तुला नमस्कार; हे गिरिजानाथ, शरण आलेल्याचे रक्षण कर।

Verse 32

महादेव जगन्नाथ त्रिपुरांतक शंकर । वामदेव महादेव रक्षावां शरणागते

हे महादेव, जगन्नाथ, त्रिपुरांतक शंकर, वामदेव! हे महेश्वर, आम्ही शरण आलो आहोत—आमचे रक्षण करा।

Verse 33

इति ताभ्यां स्तुतः शम्भुर्देवदेवो महेश्वरः । अब्रवीत्प्रीतिसंयुक्तो गायत्रीं च सरस्वतीम्

अशा रीतीने त्या दोघींनी स्तुती केल्यावर देवदेव महेश्वर शंभू प्रसन्न होऊन गायत्री व सरस्वतीला म्हणाला।

Verse 34

महादेव उवाच । भोः सरस्वति गायत्रि प्रीतोऽस्मि युवयोरहम् । वरं वरयतं मत्तो यद्वा मनसि वर्तते

महादेव म्हणाले—हे सरस्वती, हे गायत्री! मी तुमच्यावर दोघींवर प्रसन्न आहे. माझ्याकडून वर मागा—जे काही मनात आहे तेच।

Verse 35

इत्युक्ते ते तु गायत्रीसरस्वत्यौ हरेण वै । अब्रूतां पार्वतीकांतं महादेवं घृणानिधिम्

असे म्हणताच गायत्री व सरस्वती यांनी हरे—पार्वतीकांत, करुणानिधी महादेव—यांना विनविले।

Verse 36

गायत्रीसरस्वत्यावूचतुः । भगन्नावयोर्देव भर्त्तारं चतुराननम् । सप्राणं कुरु सर्वेश कृपया करुणाकर

गायत्री व सरस्वती म्हणाल्या—हे भगवन्, हे देव! आमचे पती चतुरानन ब्रह्मदेव यांना पुन्हा सप्राण करा. हे सर्वेश, कृपा करा, हे करुणाकर!

Verse 37

त्वमावयोः पिता देव तवाप्यावां सुते उभे । रक्षावां पतिदानेन तस्मात्त्वं त्रिपुरांतक

हे देव! तू आमचा पिता आहेस आणि आम्ही दोघीही तुझ्याच कन्या आहोत. म्हणून हे त्रिपुरांतक, आमचा पती परत देऊन आमचे रक्षण कर.

Verse 38

स एवं प्रार्थितः शम्भुस्ताभ्यां ब्राह्मणपुंगवाः । एवमस्त्विति संप्रोच्य गायत्रीं च सरस्वतीम्

त्या दोघींनी प्रार्थना केल्यावर शंभू—ब्राह्मणविधीने पूज्य श्रेष्ठ—गायत्री व सरस्वतीला म्हणाला, “एवमस्तु—असेच होवो.”

Verse 39

तदेव वेधसः कायं शिरसा योक्तुमुत्सुकः । तत्रैव वेधसः कायं शिरोभिः सहसुव्रताः

वेधस (ब्रह्मा) याच्याच देहाला शिरासह जोडण्यास उत्सुक होऊन, हे सुव्रतांनो, तेथेच वेधसाचा देह अनेक शिरांसह एकत्र करविला.

Verse 40

भूतैरानाययामास नंदिभृंगिमुखैस्तदा । शिरांसि तान्यनेकानि कायेन सह शंकरः

मग शंकराने नंदी, भृंगी इत्यादी भूतांकडून देहासह ती अनेक शिरे आणविली.

Verse 41

क्षणात्संधारयामास वाणीगायत्रिसंनिधौ । संधितोऽथ हरेणासौ चतुर्वक्त्रो जगत्पतिः

क्षणात, वाणी (सरस्वती) व गायत्री यांच्या सान्निध्यात त्याने ते जोडून दिले. मग हऱ्याने संधित झालेला तो चतुर्मुख जगत्पती (ब्रह्मा) पुन्हा स्थिर झाला.

Verse 42

उत्तस्थौ तत्क्षणादेव सुप्तोत्थित इव द्विजाः । ततः प्रजापतिर्दृष्ट्वा शंकरं शशिभूषणम् । तुष्टाव वाग्भिरग्र्याभिर्भार्याभ्यां च समन्वितः

त्याच क्षणी झोपेतून जागा झाल्यासारखे द्विज ब्रह्मा उठून उभे राहिले. मग चंद्रभूषण शंकरांना पाहून प्रजापतीने आपल्या दोन पत्नींसह श्रेष्ठ वचने करून त्यांची स्तुती केली.

Verse 43

ब्रह्मोवाच । नमस्ते देवदेवेश करुणाकर शंकर

ब्रह्मा म्हणाले— हे देवदेवेश, हे करुणाकर शंकर, तुला नमस्कार असो।

Verse 44

पाहि मां करुणासिंधो निषिद्धाचरणात्प्रभो । मम त्वत्कृपया शंभो निषिद्धाचरणे क्वचित्

हे प्रभो, करुणासिंधो! निषिद्ध आचरणापासून मला वाचवा. हे शंभो, तुझ्या कृपेने मी कधीही निषिद्ध कर्मात पडू नये.

Verse 45

मा प्रवृत्तिर्भवेद्भूयो रक्ष मां त्वं तथा सदा । तथैवास्त्विति संप्राह ब्रह्माणं गिरिजापतिः

“अशी प्रवृत्ती पुन्हा होऊ नये; आणि तशीच तू मला सदैव रक्षण कर.” असे ब्रह्मा म्हणाले. तेव्हा गिरिजापती उत्तरले— “तथास्तु.”

Verse 46

इतः परं प्रमादं त्वं मा कुरुष्व विधे पुनः । उत्पथं प्रतिपन्नानां पुंसां शास्तास्मि सर्वदा

“आतापासून, हे विधाता, पुन्हा कधीही प्रमाद करू नकोस. जे पुरुष कुमार्गाला लागतात, त्यांचा मी सदैव शास्ता व मार्गदर्शक आहे.”

Verse 47

एवमुक्त्वा चतुर्वक्त्रं महादेवो द्विजोत्तमाः । सरस्वतीं च गायत्रीं प्रोवाच प्रीणयन्गिरा

असे बोलून महादेवांनी चतुर्मुख ब्रह्माला संबोधिले; हे द्विजोत्तमा, मधुर वाणीने प्रसन्न करीत त्यांनी सरस्वती व गायत्रीला पुढे सांगितले।

Verse 48

महादेव उवाच । युवयोर्मत्प्रसादेन हे गायत्रि सरस्वति । अयं भर्ता समायातः सप्राणश्चतुराननः

महादेव म्हणाले—हे गायत्री, हे सरस्वती! माझ्या प्रसादाने तुमचा पती तो चतुर्मुख प्राणासहित येथे परत आला आहे।

Verse 49

सहानेन ब्रह्मलोकं यातं मा भूद्विलंबता । युवयोः संनिधानेन सदा कुंडद्वयेऽत्र वै

याच्यासह ब्रह्मलोकास जा—विलंब होऊ नये. आणि तुमच्या सान्निध्याने येथे या दोन कुंडांत सदैव वास असो।

Verse 50

भविष्यति नृणां मुक्तिः स्नानात्सायुज्यरूपिणी । युष्मन्नाम्ना च गायत्रीसर स्वत्याविति द्वयम्

येथे स्नान केल्याने मनुष्यांना सायुज्यस्वरूप मोक्ष प्राप्त होईल. आणि ही दोन (कुंडे) तुमच्या नावाने ‘गायत्री’ व ‘सरस्वती’ अशी ओळखली जातील।

Verse 51

इदं तीर्थं सर्वलोके ख्यातिं यास्यति शाश्वतीम् । सर्वेषामपि तीर्थानामिदं तीर्थद्वयं सदा

हे तीर्थ सर्व लोकांत शाश्वत कीर्ती प्राप्त करील. आणि सर्व तीर्थांमध्ये हे तीर्थद्वय सदैव श्रेष्ठ राहील।

Verse 52

शुद्धिप्रदं तथा भूयान्महापातकनाशनम् । महाशांतिकरं पुंसां सर्वाभीष्टप्रदायकम्

हे तीर्थ परम शुद्धी देणारे व महापातकांचा नाश करणारे आहे। ते मनुष्यांना महाशांती प्रदान करते आणि सर्व अभिष्ट इच्छा पूर्ण करते॥

Verse 53

मम प्रसादजननं विष्णुप्रीतिकरं तथा । एतत्तीर्थद्वयसमं न भूतं न भविष्यति

हे माझा प्रसाद उत्पन्न करणारे आणि विष्णूंना प्रीती देणारे आहे। या तीर्थद्वयासारखे पूर्वी नव्हते, पुढेही होणार नाही॥

Verse 54

अत्र स्नानाद्धि सर्वेषां सर्वाभीष्टं भविष्यति । इदं कुंडद्वयं लोके भवतीभ्यां कृतं महत्

खरोखर येथे स्नान केल्याने सर्वांना सर्व अभिष्ट फळ प्राप्त होईल। लोकातले हे महान कुंडद्वय तुम्ही दोन्ही देविंनी निर्माण केले आहे॥

Verse 55

युष्मन्नाम्ना प्रसिद्धं च भविष्यति विमुक्तिदम् । गायत्र्युपास्तिरहिता वेदाभ्यासविवर्जिताः

हे तुमच्या नावांनी प्रसिद्ध होईल आणि मोक्ष देणारे ठरेल। जे गायत्री-उपासनेविना व वेदाभ्यासाविना आहेत—

Verse 56

औपासनविहीनाश्च पंचयज्ञविवर्जिताः । युष्मत्कुंडद्वये स्नानात्तत्त त्फलमवाप्नुयुः

आणि जे औपासन (गृह्याग्नि-नित्यकर्म) व पंचमहायज्ञ यांपासून वंचित आहेत—ते तुमच्या कुंडद्वयात स्नान केल्याने त्या त्या कर्मांचे फळ प्राप्त करतील॥

Verse 57

अन्ये च ये पातकिनो नित्यानुष्ठानवर्जिताः । स्नात्वा कुंडद्वये तत्र शुद्धाः स्युर्द्विजसत्तमाः

आणि जे अन्य पातकी नित्यकर्मांपासून वंचित झाले आहेत, तेही तेथे त्या दोन कुंडांत स्नान करून, हे द्विजश्रेष्ठ, शुद्ध होतात।

Verse 58

सरस्वतीं च गाय त्रीमेवमुक्त्वा महेश्वरः । क्षणादंतरधात्तत्र सर्वेषामेव पश्यताम्

अशा रीतीने सरस्वती व गायत्रीला सांगून महेश्वर सर्वांच्या डोळ्यांसमोर क्षणात तेथे अंतर्धान पावले।

Verse 59

पतिं लब्ध्वाऽथ गायत्रीसरस्वत्यौ मुदान्विते । तेन साकं ब्रह्मलोकं जग्म तुर्द्विजसत्तमाः

मग पती प्राप्त झाल्याने आनंदित झालेल्या गायत्री व सरस्वती त्याच्यासह ब्रह्मलोकास गेल्या, हे द्विजश्रेष्ठ।

Verse 60

श्रीसूत उवाच । एवं वः कथितं विप्रा गंधमादनपर्वते । संनिधानं सरस्वत्या गायत्र्याश्च सहेतुकम्

श्रीसूत म्हणाले—हे विप्रहो! गंधमादन पर्वतावर सरस्वती व गायत्रीच्या संनिधानाचा कारणासहित वृत्तांत मी तुम्हांला असा सांगितला आहे।

Verse 61

यः शृणोतीममध्यायं पठते वा सभक्तिकम् । एतत्तीर्थद्वयस्नानफलमाप्नोत्यसंशयः

जो हा अध्याय ऐकतो किंवा भक्तिभावाने पठण करतो, तो निःसंशय या दोन तीर्थांत स्नानाचे फळ प्राप्त करतो।