Adhyaya 33

Verse 1

श्रीसूत उवाच । भूयोऽप्यहं प्रवक्ष्यामि धनुष्कोटेस्तु वैभवम् । अत्यद्भुततरं गुह्यं सर्वलोकैकपावनम्

श्रीसूत म्हणाले—मी पुन्हा धनुष्कोटीचे वैभव सांगतो; ते अत्यंत अद्भुत, गुह्य आणि सर्व लोकांना एकमेव पावन करणारे आहे।

Verse 2

पुरा परावसुर्नाम ब्राह्मणो वेदवित्तमः । अज्ञानात्पितरं हत्वा ब्रह्महत्यामवाप्तवान् । सोऽपि स्नात्वा धनुष्कोटौ तद्दोषा न्मुमुचे क्षणात्

पूर्वी काळी परावसु नावाचा वेदविद्येत श्रेष्ठ असा एक ब्राह्मण होता. अज्ञानामुळे त्याने पित्याचा वध करून ब्रह्महत्येचे पाप ओढवून घेतले. तरीही धनुष्कोटी येथे स्नान करताच तो त्या दोषातून क्षणार्धात मुक्त झाला.

Verse 3

ऋषय ऊचुः । पितरं हतवान्पूर्वं कथं सूत परावसुः

ऋषी म्हणाले—हे सूत, परावसूंनी पूर्वी पित्याचा वध कसा केला?

Verse 4

कथं वा धनुषः कोटौ मुक्तिस्तस्याप्यभून्मुने । एतन्नः श्रद्दधानानां विस्तराद्वक्तुमर्हसि

आणि हे मुने, धनुषः-कोटी येथे त्यालाही मुक्ती कशी मिळाली? आम्ही श्रद्धावान आहोत; म्हणून हे सर्व विस्ताराने सांगणे तुम्हाला उचित आहे.

Verse 5

श्रीसूत उवाच । आसीद्राजा बृहद्द्युम्नश्चक्रवर्ती महाबलः । धर्मेण पालयामास सागरांतां वसुन्धराम्

श्रीसूत म्हणाले—बृहद्द्युम्न नावाचा एक राजा होता, तो महाबली चक्रवर्ती होता. तो धर्माने सागरपर्यंतची पृथ्वी पाळीत व राज्य करीत असे.

Verse 6

अयजत्सत्रयागेन देवानिंद्रपुरोगमान् । याजकस्तस्य रैभ्योऽभूद्विद्वान्परमधार्मिकः

त्याने सत्रयागाने इंद्रपुरोगामी देवांचे यजन केले. त्याचा याजक रैभ्य होता—विद्वान आणि परम धर्मनिष्ठ.

Verse 7

आस्तां पुत्रावुभौ तस्याप्यर्वावसु परावसू । षडंगवेदविदुषौ श्रौतस्मार्तेषु कोविदौ

त्यालाही दोन पुत्र होते—अर्वावसु व परावसु। दोघेही षडंगांसह वेदविद्‌ असून श्रौत यज्ञकर्म व स्मार्त धर्मकृत्यांत कुशल होते।

Verse 8

काणादे जैमिनीये च सांख्ये वैयासिके तथा । गौतमे योगशास्त्रे च पाणिनीये च कोवि दौ

ते काणाद व जैमिनी यांच्या मतांत, सांख्य व वैयासिक परंपरेत, गौतमदर्शनात, योगशास्त्रात तसेच पाणिनीय व्याकरणातही पारंगत होते।

Verse 9

मन्वादिस्मृतिनिष्णातौ सर्वशास्त्रविशारदौ । सत्रयागे सहायार्थं बृहद्द्युम्नेन याचितौ

ते मन्वादी स्मृतिंमध्ये निष्णात व सर्वशास्त्रविशारद होते; सत्रयागास सहाय्य व्हावे म्हणून राजा बृहद्द्युम्नाने त्यांना विनंती केली।

Verse 10

भ्रातरौ समनुज्ञातौ पित्रा रैभ्येण जग्मतुः । बृहद्द्युम्नस्य सत्रं तावश्विनाविव रूपिणौ

पिता रैभ्याची अनुमती घेऊन ते दोघे भाऊ राजा बृहद्द्युम्नाच्या सत्रयागास गेले; तेजस्वी रूपाने ते जणू अश्विनीकुमारांसारखे भासत होते।

Verse 11

अतिष्ठदाश्रमे रैभ्यः स्नुषया ज्येष्ठया सह । तौ गत्वा भ्रातरौ तत्र राज्ञः सत्रमनुत्तमम्

रैभ्य ऋषी ज्येष्ठ स्नुषेसह आश्रमातच राहिले. आणि ते दोघे भाऊ तिकडे जाऊन राजाच्या त्या अनुपम सत्रयागास पोहोचले.

Verse 12

याज यामासतुः सत्रे बृहद्द्युम्नं महीपतिम् । नाभवत्स्खलनं भ्रात्रोः सत्रे सांगेषु कर्मसु

त्या सत्रयज्ञात त्या दोन्ही भावांनी पृथ्वीपति राजा बृहद्द्युम्न याचे यजन केले. अंगकर्मांसह सर्व यज्ञकर्मांत त्यांच्याकडून किंचितही चूक झाली नाही.

Verse 13

सत्रे संतन्यमानेऽस्मिन्बृहद्द्युम्नस्य भूपतेः । मुनयो भ्यागमन्सर्वे राज्ञाहूता निरीक्षितुम्

राजा बृहद्द्युम्नाचा हा सत्रयज्ञ चालू असता, राजाने बोलाविल्यामुळे सर्व मुनी तो पाहण्यासाठी तेथे येऊन पोहोचले.

Verse 14

वसिष्ठो गौतमश्चात्रिर्जाबालिरथ कश्यपः । क्रतुर्दक्षः पुलस्त्यश्च पुलहो नारदो मुनिः

वसिष्ठ, गौतम, अत्रि, जाबालि आणि कश्यप; तसेच क्रतु, दक्ष, पुलस्त्य, पुलह आणि मुनि नारद—

Verse 15

मार्कंडेयः शतानंदो विश्वामित्रः पराशरः । भृगुः कुत्सोऽथ वाल्मीकिर्व्यासधौम्यादयोऽपरे

मार्कंडेय, शतानंद, विश्वामित्र आणि पराशर; भृगु, कुत्स आणि मग वाल्मीकि—तसेच व्यास, धौम्य इत्यादी इतर मुनीही—

Verse 16

शिष्यैः प्रशिष्यैर्बहुभिरसंख्यातैः समावृताः । तानागतान्समालोक्य बृहद्द्युम्नो महीपतिः

असंख्य शिष्य-प्रशिष्यांनी वेढलेल्या त्या मुनींचे आगमन पाहून पृथ्वीपति राजा बृहद्द्युम्न—

Verse 17

अर्घ्यादिना मुनीन्सर्वान्पूजयामास सादरम् । नाना दिग्भ्यः समायाताश्चतुरंगबलैर्युताः

त्याने अर्घ्यादि अर्पणांनी सर्व मुनींचे सादर पूजन केले. ते अनेक दिशांतून चतुरंगिणी सैन्यासह तेथे आले होते.

Verse 18

उपदासहिता भूपास्सत्रं वीक्षितुमादरात् । वैश्याः शूद्रास्तथा वर्णाश्चत्वरोऽपि समागताः

उपदांसह राजेही सत्रयज्ञ पाहण्यासाठी आदराने आले. तसेच वैश्य, शूद्र—असे चारही वर्ण तेथे जमले.

Verse 19

वर्णिनोऽथ गृहस्थाश्च वानप्रस्थाश्च भिक्षवः । सत्रं निरीक्षितुं तस्य बृहद्द्युम्नस्य चाययुः

मग ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ आणि भिक्षुकही राजा बृहद्द्युम्नाच्या त्या सत्रयज्ञाचे दर्शन घेण्यासाठी आले.

Verse 20

तान्सर्वान्पूजयामास यथार्हं राजसत्तमः । ददौ चान्नानि सर्वेभ्यो घृतसूपादिकांस्तथा

राजश्रेष्ठाने त्या सर्वांचा यथोचित सत्कार केला. त्याने सर्वांना घृत, सूप इत्यादींसह अन्नदानही केले.

Verse 21

वस्त्राणि च सुवर्णानि हाररत्नान्यनेकशः । एवं सत्कारयामास राजा सत्रे समागतान्

त्याने वस्त्रे, सुवर्ण आणि अनेक हार-रत्ने दिली. अशा रीतीने राजाने सत्रात जमलेल्या सर्वांचा सत्कार केला.

Verse 22

रैभ्यपुत्रो तदा विप्रा अर्वावसुपरावसू । अध्वरादीनि कर्माणि चक्रतुः स्खलितं विना

तेव्हा रैभ्याचे ब्राह्मणपुत्र अर्वावसु व परावसु यांनी अध्वरादि यज्ञकर्मे कोणताही स्खलन-दोष न होता विधिपूर्वक पार पाडली।

Verse 23

तद्दृष्ट्वा मुनयस्सर्वे कौशलं रैभ्यपुत्रयौः । श्लाघंते सशिरःकम्पं वसिष्ठप्रमुखास्तदा

रैभ्याच्या दोन्ही पुत्रांचे कौशल्य पाहून सर्व मुनींनी त्यांची स्तुती केली; वसिष्ठप्रमुख ऋषी तेव्हा मान हलवून अनुमोदन करू लागले।

Verse 24

कर्माणि कानि चित्तत्र कारयित्वा परावसुः । तृतीयसवनस्यांते गृहकृत्यं निरीक्षितुम्

तेथे काही कर्मे करवून घेतल्यानंतर परावसु तृतीय सवनाच्या शेवटी गृहकृत्य पाहण्यासाठी गेला।

Verse 25

प्रययौ स्वाश्रमं सायं विनैवार्वावसुं द्विजाः । तस्मिन्नवसरे रैभ्यं कृष्णाजिनसमावृतम्

सायंकाळी द्विज परावसु अर्वावसुला तिथेच ठेवून आपल्या आश्रमाकडे गेला; त्याच वेळी रैभ्य कृष्णाजिनाने आच्छादित होऊन तेथे होता।

Verse 26

वने चरंतं पितरं दृष्ट्वा स मृगशंकया । निद्राकलुषितो रात्रावंधे तमसि संकुले

वनात फिरणाऱ्या पित्याला पाहून तो मृगशंकेने, झोपेने कलुषित होऊन, रात्रीच्या घन अंधारात त्यांना हरिण समजू लागला।

Verse 27

आत्मानं हंतुमायाति मृगोऽयमिति चिंतयन् । जघान पितरं सोऽयं महारण्ये परावसुः

“हा मृग मला मारायला येतो” असे मनात धरून परावसूने महारण्यात आपल्या पित्यालाच घाव घालून मारले।

Verse 28

रिरक्षुणा शरीरं स्वं तेनाकामनया पिता । रजन्यां हिंसितो विप्रा महापातककारिणा

फक्त देहरक्षणासाठी, अनिच्छेने त्याने रात्री पित्याला इजा केली; हे विप्रहो, तो महापातकाचा कर्ता झाला।

Verse 29

अंतिकं स समागत्य व्यलोकयत तं हतम् । ज्ञात्वा स्वपितरं रात्रौ शुशोच व्यथितेंद्रियः

तो जवळ जाऊन त्या मृताला पाहू लागला; रात्री तो आपलाच पिता आहे हे कळताच, इंद्रिये व्याकुळ होऊन तो शोक करू लागला।

Verse 30

प्रेतकार्यं ततः कृत्वा पितुः सर्वं परावसुः । भूयोपि नृपतेः सत्रं परावसुरुपाययौ

त्यानंतर परावसूने पित्याचे सर्व प्रेतकार्य केले; मग तो पुन्हा राजाच्या सत्रयज्ञाकडे गेला।

Verse 31

स्वचेष्टितं तु तत्सर्वमनुजाय ततोऽब्रवीत् । मृतं स्वपितरं श्रुत्वा सोऽपि शोकाकुलोऽभवत्

मग जे काही घडले ते सर्व त्याने धाकट्या भावाला सांगितले; पित्याच्या मृत्यूची वार्ता ऐकून तोही शोकाने व्याकुळ झाला।

Verse 32

ज्येष्ठोऽनुजं ततः प्राह वचनं द्विजसत्तमाः । महत्सत्रं समारब्धं बृहद्द्युम्नस्य भूपतेः

तेव्हा ज्येष्ठाने अनुजास म्हटले—हे द्विजश्रेष्ठांनो, राजा बृहद्द्युम्नाने महान् सत्रयज्ञ आरंभ केला आहे।

Verse 33

वोढुत्वशक्तिर्नास्त्यस्य कर्मणो बालकस्य ते । जनकश्च हतो रात्रौ मयापि मृगशंकया

हा बालक त्या कर्माचा भार उचलण्यास समर्थ नाही; आणि पिता देखील रात्री माझ्याकडून—मृगसमजुतीने—मारला गेला।

Verse 34

प्रायश्चित्तं च कर्त्तव्यं ब्रह्महत्या विशुद्धये । मदर्थं व्रतचर्यां त्वं चर तात कनिष्ठक

ब्रह्महत्येच्या शुद्धीसाठी प्रायश्चित्त करणे आवश्यक आहे; माझ्यासाठी, प्रिय कनिष्ठा, तू व्रतचर्या कर।

Verse 35

एकाकी धुरमुद्वोढुं शक्तोऽहं सत्रकर्मणः । अर्वावसुरिति प्रोक्तो ज्येष्ठेन स तमभ्य धात्

तो म्हणाला—मी एकटाच सत्रयज्ञाचा भार उचलण्यास समर्थ आहे; ज्येष्ठाने असे सांगितल्यावर त्याने ‘तसेच होवो’ असे उत्तर दिले।

Verse 36

तथा भवत्वहं ज्येष्ठ चरिष्ये व्रतमुत्तमम् । ब्रह्महत्याविशुद्ध्यर्थं त्वं सत्रधुरमावह

तसेच होवो, ज्येष्ठा। ब्रह्महत्येच्या शुद्धीसाठी मी उत्तम व्रत करीन; आणि तू सत्रयज्ञाचा भार सांभाळ।

Verse 37

इत्युक्त्वा सोनुऽजो ज्येष्ठं तस्मात्सत्राद्वि निर्ययौ । कारयामास कर्माणि ज्येष्ठस्तस्मिन्गते कतौ

असे बोलून कनिष्ठ पुत्र ज्येष्ठ भावास सांगून त्या सत्रयज्ञातून निघून गेला. तो गेल्यावर ज्येष्ठाने विधिपूर्वक यज्ञकर्मे व कर्तव्ये चालू ठेवून करविली।

Verse 38

द्वादशाब्दं कनिष्ठोपि ब्रह्महत्याव्रतं द्विजाः । चरित्वा सत्रयागेऽस्मिन्नाजगाम पुनर्मुदा

हे द्विजांनो! कनिष्ठ भाऊही बारा वर्षे ब्रह्महत्या-प्रायश्चित्त-व्रत आचरून आनंदाने या सत्रयज्ञात पुन्हा आला।

Verse 39

तं दृष्ट्वा भ्रातरं ज्येष्ठो बृहद्द्युम्नमुवाच ह । अयं ते ब्रह्महा सत्रमर्वावसुरुपागतः

भावाला पाहून ज्येष्ठाने राजा बृहद्द्युम्नास म्हटले— “हा ब्रह्महत्या-दोषयुक्त अर्वावसु तुझ्या सत्रयज्ञात आला आहे।”

Verse 40

एनमुत्सारयाशु त्वमस्मात्सत्रान्नृपो त्तम । अन्यथा सत्रयागस्य फलहानिर्भविष्यति

“हे नृपोत्तम! याला या सत्रातून त्वरित हाकलून द्या; नाहीतर सत्रयज्ञाच्या पुण्यफळाची हानी होईल।”

Verse 41

इतीरितः स स्वप्रेष्यैर्यागात्तमुदवासयत् । उद्वास्यमानो राजानमर्वावसुरथाब्रवीत्

असे सांगितल्यावर राजाने आपल्या सेवकांद्वारे त्याला यज्ञातून बाहेर काढले. बाहेर हाकलला जात असता अर्वावसूने मग राजाला म्हटले।

Verse 42

न मया ब्रह्महत्येयं बृहद्द्युम्न कृतानघ । किन्तु ज्येष्ठेन मे सा हि ब्रह्महत्या कृता विभो

हे निष्पाप बृहद्द्युम्न! ही ब्रह्महत्या मी केली नाही; हे प्रभो, ती ब्रह्महत्या माझ्या ज्येष्ठ भावानेच केली आहे।

Verse 43

ब्रह्महत्याव्रतं चीर्णं तदर्थं च मया धुना । एवमुक्तोपि राजासौ वचसा स परावसोः

त्याच कारणासाठी मी आता ब्रह्महत्या-प्रायश्चित्ताचे व्रत आचरले आहे. असे सांगितले तरी परावसुच्या वचनांनी तो राजा (आपल्या निश्चयातून) ढळला नाही।

Verse 44

अर्वावसुं निजात्सत्रादुदवासयदाशु वै । धिक्कृतो ब्राह्मणैश्चायं ययौ तूष्णीं वनं तदा

त्याने आपल्या सत्रातून अर्वावसुला त्वरित हाकलून दिले. ब्राह्मणांनी धिक्कारल्यावर अर्वावसु तेव्हा मौन धरीत वनात निघून गेला।

Verse 45

मुनिवृन्दसमाकीर्णं तपोवनमुपेत्य सः । अर्वावसुस्तपश्चक्रे देवैरपि सुदुष्करम्

मुनिवृंदांनी भरलेल्या तपोवनात जाऊन अर्वावसुने असे कठोर तप केले की ते देवांनाही अत्यंत दुष्कर होते।

Verse 46

तपः कुर्वंस्तथादित्यमुपतस्थे समा हितः । मूर्तिमांस्तपसा तस्य महताऽदुष्टधीः स्वयम्

तप करत असताना तो एकाग्र मनाने आदित्यदेवांची उपासना करीत राहिला. मग त्याच्या महान तपाच्या प्रभावाने, त्या शुद्धबुद्धी पुरुषापुढे आदित्य मूर्तिमान होऊन स्वयं प्रकट झाले।

Verse 47

आविरासीत्स्वया दीप्त्या भासयञ्जगतीतलम् । कर्मसाक्षी जगच्चक्षुर्भास्करो देवताग्रणीः

तेव्हा देवतांमध्ये अग्रणी, जगाचे नेत्र व कर्मांचा साक्षी असा भास्कर आपल्या तेजाने पृथ्वीचा पृष्ठभाग उजळवीत प्रकट झाला।

Verse 48

आविर्बभूवुर्देवाश्च पुरस्कृत्य शचीपतिम् । इन्द्रादयस्ततो देवाः प्रोचुरर्वावसुं द्विजाः

आणि देव प्रकट झाले, शचीपति इंद्राला अग्रस्थानी ठेवून. मग इंद्रादि देवांनी, हे द्विज, अर्वावसूस संबोधिले।

Verse 49

अर्वावसो त्वं प्रवरस्तपसा ब्रह्म चर्यतः । आचारेण श्रुतेनापि वेदशास्त्रादिशिक्षया

‘अर्वावसू! तप, ब्रह्मचर्य, सदाचार, श्रुतीचे ज्ञान आणि वेद-शास्त्रादी शिक्षण यांमुळे तू सर्वश्रेष्ठ आहेस।’

Verse 50

निराकृतोवमानेन त्वं परावसुना बहु । तथापि क्षमया युक्तो न कुप्यति भवान्यतः

‘परावसूने वारंवार अपमान करून तुला दूर केले, तरीही तू क्षमाशील राहून रागावत नाहीस—हा तुझा स्वभाव आहे।’

Verse 51

यस्माज्ज्येष्ठोऽवधीत्तातं न हिंसीस्त्वं महामते । ब्रह्महत्याव्रतं यस्मात्तदर्थं चरितं त्वया

‘ज्येष्ठ भावाने पित्याचा वध केला म्हणून, हे महामते, तू हिंसेने प्रतिशोध घेतला नाहीस; आणि त्याच कारणासाठी ब्रह्महत्येच्या प्रायश्चित्ताचे व्रतही तू आचरलेस।’

Verse 52

अतः स्वीकुर्म हे त्वां तु पराकुर्मः परावसुम् । उक्त्वैवं बलभिन्मुख्याः सर्वे च त्रिदिवालयाः

म्हणून आम्ही तुला स्वीकारतो आणि परावसूला दूर करतो। असे बोलून बलभेदी इंद्राच्या नेतृत्वाखाली त्रिदिवातील सर्व देवांनी आपला निर्णय जाहीर केला॥

Verse 53

तं ते प्रवरयामासुर्निरासुश्च परावसुम् । पुनरिंद्रादयो देवाः पुरोधाय दिवाकरम्

त्यांनी त्यालाच श्रेष्ठ म्हणून निवडले आणि परावसूला हाकलून दिले। नंतर इंद्रादी देवांनी सूर्यदेवाला पुरोहित/मार्गदर्शक करून पुढील कार्यास प्रवृत्त झाले॥

Verse 54

अर्वावसुं प्रोचुरिदं वरं त्वं वरयेति वै । स चापि प्रार्थयामास जनकस्योत्थितिं पुन

ते अर्वावसूला म्हणाले—‘वर माग; जे इच्छितेस ते माग.’ तेव्हा त्याने पुन्हा आपल्या पित्याच्या पुनरुत्थानाची प्रार्थना केली॥

Verse 55

वधे चास्मरणं देवानात्मनो जनकस्य वै । तथास्त्विति सुराः प्रोचुः पुनरूचुरिदं वचः

तो म्हणाला—‘त्या वधाविषयी देवांना स्मरण राहू नये, आणि माझ्या पित्यालाही त्याचा भार लागू नये.’ देव म्हणाले—‘तथास्तु’; मग पुन्हा हे वचन बोलले॥

Verse 56

वरं चान्यं प्रदास्यामो वरय त्वं महामते । एवमुक्तः सुरैः सोयमर्वावसुरभाषत

देव म्हणाले—‘आम्ही तुला आणखी एक वर देऊ; हे महामते, वर माग.’ असे देवांनी म्हटल्यावर अर्वावसूने उत्तर दिले॥

Verse 57

मम भ्रातुरदुष्टत्वं भवतु त्रिदशालयाः । अर्वावसोर्वचः श्रुत्वा त्रिदशाः पुनरब्रुवन्

अर्वावसूचे वचन—“हे स्वर्गनिवासी देवहो, माझा भाऊ पापरहित होवो”—ऐकून देवांनी पुन्हा उत्तर दिले।

Verse 58

ब्राह्मणस्य पितुर्घातान्महान्दोषः परावसोः । न ह्यन्यकृतपापस्य परेणानुष्ठितेन वै

ब्राह्मणाच्या पित्याचा वध केल्यामुळे परावसूवर महान दोष आहे; कारण एकाने केलेले पाप दुसऱ्याने केलेल्या अनुष्ठानाने नष्ट होत नाही।

Verse 59

प्रायश्चित्तेन शांतिः स्यान्महापातकपंचके । पितुर्ब्राह्मणहंतुस्तु सुतरां नास्ति निष्कृतिः

प्रायश्चित्ताने पंच महापातकांची शांती होऊ शकते; पण ब्राह्मणाच्या पित्याचा हंता याला तर विशेषतः निष्कृतीच नाही।

Verse 60

आत्मनानुष्ठितेनापि व्रतेन न हि दुष्कृतिः । परावसोस्तव भ्रातुरतो नैवास्ति निष्कृतिः

स्वतः व्रत आचरले तरी ते दुष्कृत्य नष्ट होत नाही; म्हणून तुझ्या भाऊ परावसूला साधारण उपायांनी निष्कृती नाही।

Verse 61

अतोऽस्माभिरदुष्टत्वमस्मै दातुं न शक्यते । अर्वावसुः पुनःप्राह देवानिंद्रपुरोगमान्

म्हणून आम्ही त्याला पापरहितत्व देऊ शकत नाही। तेव्हा अर्वावसूने इंद्र-पुरोगामी देवांना पुन्हा संबोधले।

Verse 62

तथापि युष्मन्माहात्म्यात्प्रसादाद्भवतां तथा । पितुर्ब्राह्मणहंतुर्मे भ्रातुस्त्रिदशसत्तमाः

तथापि तुमच्या माहात्म्य व कृपाप्रसादाने, हे देवश्रेष्ठांनो, माझ्या भावाविषयी सांगा—जो ब्राह्मणाच्या पित्याचा वध करणारा आहे.

Verse 63

यथा स्यान्निष्कृतिर्ब्रूत तथैव कृपया युताः । एवमर्वावसोः श्रुत्वा वचस्ते त्रिदशालयाः

कृपायुक्त होऊन नेमके सांगा, प्रायश्चित्त कसे होऊ शकेल. असे अर्वावसूचे वचन ऐकून स्वर्गवासी देव—

Verse 64

ध्यात्वा तु सुचिरं कालं विनिश्चित्येदमबुवन् । उपायं ते प्रवक्ष्यामस्तत्पातकनिवारणम्

ते फार काळ चिंतन करून निश्चय करून म्हणाले—“आम्ही तुला एक उपाय सांगू, जो त्या पापाचे निवारण करील.”

Verse 65

दक्षिणांबुनिधौ पुण्ये रामसेतौ विमुक्तिदे । धनुष्कोटिरिति ख्यातं तीर्थमस्ति विमुक्तिदम्

पवित्र दक्षिण समुद्रात, मुक्तिदाता रामसेतूवर ‘धनुष्कोटी’ नावाचे प्रसिद्ध तीर्थ आहे, जे मुक्ति देते.

Verse 66

ब्रह्महत्यासुरापानस्वर्णस्तेयविनाशनम् । गुरुतल्पगसंसर्गदोषाणामपि नाशनम्

ते ब्रह्महत्या, सुरापान व सुवर्णचोरी यांचे पाप नष्ट करते; तसेच गुरुशय्येशी संबंधित निषिद्ध संसर्गाचे दोषही हरते.

Verse 67

अकामेनापि यः स्नायादपवर्गफलप्रदम् । दुःस्वप्ननाशनं धन्यं नरकक्लेशनाशनम्

जो तेथे निष्कामभावानेही स्नान करतो, तो मोक्षफळाचा अधिकारी होतो. ते स्नान दुःस्वप्नांचा नाश करणारे, मंगल व धन्य असून नरकक्लेशांचा क्षय करते.

Verse 68

कैलासादिपदप्राप्तिकारणं परमार्थदम् । सर्वकाममिदं पुंसामृणदारिद्र्यनाशनम्

हे कैलासादि पदप्राप्तीचे कारण व परम कल्याण देणारे आहे. पुरुषांच्या सर्व कामना पूर्ण करून ऋण व दारिद्र्याचा नाश करते.

Verse 69

धनुष्कोटिर्धनु ष्कोटिर्धनुष्कोटिरितीरणात् । स्वर्गापवर्गदं पुंसां महापुण्यफलप्रदम्

‘धनुष्कोटी, धनुष्कोटी, धनुष्कोटी’ असे नाम उच्चारल्याने पुरुषांना स्वर्ग व मोक्ष प्राप्त होतो आणि महापुण्याचे फळ मिळते.

Verse 70

तत्र गत्वा तव भ्राता स्नायाद्यदि परावसुः । तत्क्षणादेव ते ज्येष्ठो मुच्यते ब्रह्महत्यया

तुझा भाऊ परावसु तेथे जाऊन स्नान करील तर त्याच क्षणी तुझा ज्येष्ठ भाऊ ब्रह्महत्येच्या पापातून मुक्त होतो.

Verse 71

इदं रहस्यं सुमहत्प्रायश्चित्तमुदीरितम् । उक्त्वेत्यर्वावसुं देवाः प्रययुः स्वपुरीं प्रति

असे हे अत्यंत महान रहस्य—असाधारण प्रायश्चित्त—अर्वावसुला सांगून देव आपल्या स्वपुरीकडे निघून गेले.

Verse 72

तत अर्वावसुर्ज्येष्ठं समादाय परावसुम् । रामचन्द्रधनुष्कोटिं प्रययौ मुक्तिदायिनीम्

मग अर्वावसु ज्येष्ठ भाऊ परावसु यास सोबत घेऊन मुक्तिदायिनी रामचंद्रांची धनुष्कोटी गाठण्यास निघाला।

Verse 73

सेतौ संकल्पमुक्त्वा तु नियमेन परावसुः । सह भ्रात्रा धनुष्कोटौ सस्नौ पातकशुद्धये

सेतूवर परावसुने संकल्प करून नियमपालन करीत भावासह धनुष्कोटीत पातकशुद्धीसाठी स्नान केले।

Verse 74

स्नात्वोत्थितं धनुष्कोटौ तं प्रोवाचाशरीरिणी । परावसो विनष्टा ते पितुर्ब्राह्मणघातजा

धनुष्कोटीत स्नान करून वर उठताच अशरीरी वाणी म्हणाली—“हे परावसु, तुझ्या पित्याच्या ब्राह्मणहत्येतून उत्पन्न पाप नष्ट झाले आहे।”

Verse 75

ब्रह्महत्या महा घोरा नरकक्लेशकारिणी । इत्युक्त्वा विररामाथ सापि वागशरीरिणी

“ब्रह्महत्या अत्यंत घोर असून नरकक्लेश देणारी आहे”—असे बोलून ती अशरीरी वाणी शांत झाली।

Verse 76

परावसुस्तदा विप्राः कनिष्ठेन समन्वितः । रामचन्द्रधनुष्कोटिं प्रणम्य च सभक्तिकम्

तेव्हा, हे विप्रहो, परावसु कनिष्ठ भावासह रामचंद्रांची धनुष्कोटी भक्तिभावाने प्रणाम करू लागला।

Verse 77

रामनाथं महादेवं नत्वा भक्तिपुरःसरम् । विमुक्तपातको विप्राः प्रययौ पितुराश्रमम्

हे विप्रहो! भक्ती अग्रभागी ठेवून त्याने रामनाथ महादेवाला नमस्कार केला; पापमुक्त होऊन तो मग पित्याच्या आश्रमास निघून गेला।

Verse 78

मृत्वोत्थितस्तदा रैभ्यो दृष्ट्वा पुत्रौ समागतौ । संतुष्टहृदयो ह्यास्ते पुत्राभ्यां स्वाश्रमे तदा

तेव्हा रैभ्य जणू मृत्यूनंतर उठल्याप्रमाणे; दोन्ही पुत्र परत आलेले पाहून त्याचे हृदय संतुष्ट झाले आणि तो पुत्रांसह आपल्या आश्रमात राहिला।

Verse 79

रामचन्द्रधनुष्कोटौ स्नानेन हतपातकम् । एनं परावसुं सर्वे स्वीचक्रुर्मुनयस्तदा

रामचंद्राच्या धनुष्कोटी येथे स्नान केल्याने त्याची पापे नष्ट झाली; तेव्हा सर्व मुनींनी त्या परावसुला स्वीकारले।

Verse 80

एवं परावसोरुक्तं ब्रह्महत्याविमोक्षणम् । स्नानमात्राद्धनुष्कोटौ युष्माकं मुनिपुंगवाः

हे मुनिपुंगवहो! अशा प्रकारे परावसुला ब्रह्महत्या-पापातून मुक्ती कशी मिळाली ते सांगितले आहे—धनुष्कोटी येथे केवळ स्नानमात्राने।

Verse 82

महापातकसंघाश्च नश्येयुर्मज्जनादिह । य इमं पठतेऽध्यायं ब्रह्महत्याविमोक्षणम्

येथे स्नान केल्याने महापातकांचे समूहही नष्ट होतात; आणि जो ब्रह्महत्या-विमोक्षणाचा हा अध्याय पठण करतो, त्यालाही शुद्धीचे पुण्य मिळते।

Verse 83

ब्रह्महत्या विनश्येत तत्क्षणान्नास्ति संशयः । सुरापानादयोऽप्यस्य शांतिं गच्छेयुरंजसा

ब्रह्महत्या त्या क्षणीच नष्ट होते—यात संशय नाही। सुरापान इत्यादी पापेही त्याच्यासाठी सहजपणे शीघ्र शांत होतात।

Verse 91

सुरा पानादयो विप्रा नश्यंत्येवात्र मज्जनात् । सत्यंसत्यं पुनः सत्यमुद्धृत्य भुजमुच्यते

हे विप्रांनो, येथे निमज्जन-स्नानाने सुरापान इत्यादी पापे निश्चयाने नष्ट होतात। ‘सत्य, सत्य—पुन्हा सत्य!’ असे भुजा उंचावून सांगितले जाते।