Adhyaya 45

Verse 1

श्रीसूत उवाच । एवं प्रतिष्ठिते लिंगे रामेणाक्लिष्टकारिणा । लिंगं वरं समादाय मारुतिः सहसाऽययौ

श्रीसूत म्हणाले—अक्लिष्टकर्मवीर श्रीरामांनी विधिपूर्वक लिंगाची प्रतिष्ठा केल्यावर, मारुती ते श्रेष्ठ लिंग उचलून तत्काळ घाईने निघून गेला।

Verse 2

रामं दाशरथिं वीरमभिवाद्य स मारुतिः । वैदेहीलक्ष्मणौ पश्चात्सुग्रीवं प्रणनाम च

मारुतीने वीर दाशरथी श्रीरामांना वंदन केले; नंतर वैदेही सीता व लक्ष्मण यांना, तसेच सुग्रीवालाही प्रणाम केला।

Verse 3

सीता सैकतलिंगं तत्पूजयंतं रघूद्वहम् । दृष्ट्वाथ मुनिभिः सार्द्धं चुकोप पवनात्मजः

सीता मुनिंसह रघुकुलश्रेष्ठ श्रीरामांना वाळूच्या लिंगाची पूजा करताना पाहून, पवनात्मज हनुमान क्रोधावले।

Verse 4

अत्यंतं खेदखिन्नः सन्वृथाकृतपरिश्रमः । उवाच रामं धर्मज्ञं हनूमानंजनात्मजः

अत्यंत खेदाने व्याकुळ होऊन आणि आपला परिश्रम व्यर्थ झाला असे मानून, अंजनीपुत्र हनुमान धर्मज्ञ श्रीरामांना म्हणाला।

Verse 5

हनूमानुवाच । दुर्जातोऽहं वृथा राम लोके क्लेशाय केवलम् । खिन्नोऽस्मि बहुशो देव राक्षसैः क्रूरकर्मभिः

हनुमान म्हणाला—हे राम, मी दुर्जन्मा; या लोकी व्यर्थच, केवळ क्लेशास कारणीभूत आहे. हे देव, क्रूरकर्म राक्षसांनी मला वारंवार खूप खिन्न केले आहे।

Verse 6

मा स्म सीमंतिनी काचिज्जनयेन्मादृशं सुतम् । यतोऽनुभूयते दुःखमनंतं भवसागरे

कोणतीही सीमंतिनी माझ्यासारखा पुत्र जन्मास घालू नये; कारण भवसागरात अनंत दुःख भोगावे लागते।

Verse 7

खिन्नोऽस्मि सेवया पूर्वं युद्धेनापि ततोधिकम् । अनन्तं दुःखमधुना यतो मामवमन्यसे

पूर्वी सेवेमुळे मी खिन्न झालो होतो—युद्धापेक्षाही अधिक; आता तू मला अवमानिल्याने मला अनंत दुःख होत आहे।

Verse 8

सुग्रीवेण च भार्यार्थं राज्यार्थं राक्षसेन च । रावणावरजेन त्वं सेवितो ऽसि रघूद्वह

हे रघुवंश-श्रेष्ठ! सुग्रीव पत्नीच्या हेतुने तुझी सेवा करतो, आणि रावणाचा धाकटा भाऊ राक्षस (विभीषण) राज्यासाठी।

Verse 9

मया निर्हेतुकं राम सेवितोऽसि महामते । वानराणामनेकेषु त्वयाज्ञप्तोऽहमद्य वै

परंतु हे महामती राम! मी निष्कारण, निष्काम भावाने तुझी सेवा केली आहे; तरी आज अनेक वानरांमध्ये मला एकट्यालाच तू आज्ञा दिलीस।

Verse 10

शिवलिंगं समानेतुं कैलासात्पर्वतो त्तमात् । कैलासं त्वरितो गत्वा न चापश्यं पिनाकिनम्

श्रेष्ठ पर्वत कैलासावरून शिवलिंग आणण्यासाठी मी त्वरेने कैलासास गेलो; पण पिनाकी (भगवान शिव) यांचे दर्शन झाले नाही।

Verse 11

तपसा प्रीणयित्वा तं सांबं वृषभवाहनम् । प्राप्तलिंगो रघुपते त्वरितः समु पागतः

तपश्चर्येने उमापती, वृषभवाहन शंभूला प्रसन्न करून, तो लिंग प्राप्त करून, हे रघुपते, त्वरेने तुझ्याकडे परत आला।

Verse 12

अन्यलिंगं त्वमधुना प्रतिष्ठाप्य तु सैकतम् । मुनिभिर्देवगन्धर्वैः साकं पूजयसे विभो

परंतु आता, हे विभो, तू वाळूचे दुसरे लिंग प्रतिष्ठापित केले आहेस, आणि मुनि, देव व गंधर्वांसह त्याची पूजा करीत आहेस।

Verse 13

मयानीतमिदं लिंगं कैलासा त्पर्वताद्वृथा । अहो भाराय मे देहो मन्दभाग्यस्यजायते

‘मी कैलास पर्वतावरून हे लिंग आणले; पण ते व्यर्थ ठरले. अहो! मंदभाग्य माझ्यासाठी हे देहच ओझे झाले आहे.’

Verse 14

भूतलस्य महाराज जानकीरमण प्रभो । इदं दुःखमहं सोढुं न शक्नोमि रघूद्वह

हे भूतलाचे महाराज, हे जानकीरमण प्रभो, हे रघूद्वह—हे दुःख मी सहन करू शकत नाही।

Verse 15

किं करिष्यामि कुत्राहं गमिष्यामि न मे गतिः । अतः शरीरं त्यक्ष्यामि त्वयाहमवमानितः

‘मी काय करू? कुठे जाऊ? मला कोणतीही गती नाही. म्हणून तुझ्याकडून अपमानित होऊन मी हे शरीर त्यागीन.’

Verse 16

श्रीसूत उवाच । एवं स बहुशो विप्राः क्रुशित्वा पवनात्मजः । दण्डवत्प्रणतो भूमौ क्रोधशोकाकुलोऽभवत्

श्रीसूत म्हणाले—हे विप्रहो! असे वारंवार आक्रोश करून पवनपुत्र भूमीवर दंडवत् प्रणाम करून पडला आणि क्रोध व शोक यांनी व्याकुळ झाला।

Verse 17

तं दृष्ट्वा रघुनाथोऽपि प्रहसन्निदमब्रवीत् । पश्यतां सवदेवानां मुनीनां कपिरक्षसाम् । सांत्वयन्मारुतिं तत्र दुःखं चास्य प्रमार्जयन्

त्याला पाहून रघुनाथही हसत हे बोलले—देव, मुनी, वानर व राक्षस सर्व पाहत असताना—तेथे मारुतीला सांत्वन देत आणि त्याचे दुःख पुसत।

Verse 18

श्रीराम उवाच । सर्वं जानाम्यहं कार्यमात्मनोऽपि परस्य च

श्रीराम म्हणाले—मी सर्व कार्यविषय जाणतो—स्वतःचेही आणि परक्याचेही।

Verse 19

जातस्य जायमानस्य मृतस्यापि सदा कपे । जायते म्रियते जन्तुरेक एव स्वकर्मणा

हे कपे! जन्मलेला, जन्म घेत असलेला किंवा मृत—या सर्व अवस्थांत जीव केवळ स्वकर्मामुळेच पुन्हा पुन्हा जन्मतो आणि मरतो।

Verse 20

प्रयाति नरकं चापि परमात्मा तु निर्गुणः । एवं तत्त्वं विनिश्चित्य शोकं मा कुरु वानर

जीव नरकालाही जाऊ शकतो; परंतु परमात्मा निर्गुण आहे. हे तत्त्व निश्चय करून, हे वानरा! शोक करू नकोस।

Verse 21

लिंगत्रयविनिर्मुक्तं ज्योतिरेकं निरंजनम् । निराश्रयं निर्विकारमात्मानं पश्य नित्यशः

त्रिलिंग-शरीरांपासून मुक्त, एकमेव ज्योती, निरंजन; निराधार व निर्विकार—अशा आत्म्याचे नित्य दर्शन-चिंतन कर.

Verse 22

किमर्थं कुरुषे शोकं तत्त्वज्ञानस्य बाधकम् । तत्त्वज्ञाने सदा निष्ठां कुरु वानरसत्तम

तत्त्वज्ञानाला अडथळा ठरणारा शोक तू कशासाठी करतोस? हे वानरश्रेष्ठा, सदैव तत्त्वज्ञानात दृढ निष्ठा ठेव.

Verse 23

स्वयंप्रकाशमात्मानं ध्यायस्व सततं कपे । देहादौ ममतां मुंच तत्त्वज्ञानविरोधिनीम्

हे कपे, स्वयंप्रकाश आत्म्याचे सतत ध्यान कर; देहादि विषयांतील ममता सोड, ती तत्त्वज्ञानाची विरोधिनी आहे.

Verse 24

धर्मं भजस्व सततं प्राणिहिंसां परित्यज । सेवस्व साधुपुरुषाञ्जहि सर्वेंद्रियाणि च

सतत धर्माचे आचरण कर, प्राणिहिंसा त्याग; साधुपुरुषांची सेवा कर आणि सर्व इंद्रियांचे निग्रहही कर.

Verse 25

परित्यजस्व सततमन्येषां दोषकीर्तनम् । शिवविष्ण्वादिदेवानामर्चां कुरु सदा कपे

सतत इतरांचे दोषकथन सोड; हे कपे, शिव-विष्णू आदी देवांची अर्चा नित्य कर.

Verse 26

सत्यं वदस्व सततं परित्यज शुचं कपे । प्रत्यग्ब्रह्मैकताज्ञानं मोहवस्तुसमुद्गतम्

हे कपे! नेहमी सत्य बोल आणि शोकाचा त्याग कर. मोहाचा विषय निवळला की अंतर्ब्रह्माची एकत्वबुद्धी प्रकट होते.

Verse 27

शोभनाशोभना भ्रांतिः कल्पि तास्मिन्यथार्थवत् । अध्यास्ते शोभनत्वेन पदार्थे मोहवैभवात्

‘शोभन’ व ‘अशोभन’ अशी भ्रांती तिथे जणू खरीच आहे असे कल्पिली जाते. मोहाच्या वैभवाने पदार्थावर शोभनत्वाचा आरोप होतो.

Verse 28

रोगो विजायते नृणां भ्रांतानां कपिसत्तम । रागद्वेषबलाद्बद्धा धर्मा धर्मवशंगताः

हे कपिसत्तम! भ्रांत मनुष्यांना रोग उत्पन्न होतो. राग-द्वेषाच्या बळाने बांधले गेलेले त्यांचे ‘धर्म’ही अधर्माच्या वश होतात.

Verse 29

देवतिर्यङ्मनुष्याद्या निरयं यांति मानवाः । चंदनागरुकर्पूरप्रमुखा अतिशोभनाः

मोहाच्या पाशात अडकून देव, तिर्यक् व मनुष्य इत्यादी अवस्थेतीलही नरकास जातात. चंदन, अगरु, कर्पूर इत्यादी अतिशोभन असले तरी ते नश्वर पदार्थच आहेत.

Verse 30

मलं भवंति यत्स्पर्शात्तच्छरीरं कथं सुखम् । भक्ष्यभोज्यादयः सर्वे पदार्था अतिशोभनाः

ज्याच्या स्पर्शाने मल होतो ते शरीर सुख कसे ठरेल? भक्ष्य-भोज्य इत्यादी सर्व पदार्थ अतिशोभन दिसले तरी नित्य आनंद देत नाहीत.

Verse 31

विष्ठा भवंति यत्संगात्तच्छरीरं कथं सुखम् । सुगंधि शीतलं तोयं मूत्रं यत्संगमाद्भवेत्

ज्याच्या संगाने विष्ठा उत्पन्न होते, ते शरीर सुखाचे आसन कसे होईल? आणि ज्याच्या संगाने मूत्र निर्माण होते, ते पाणी सुगंधी व शीतल कसे असेल?

Verse 32

तत्कथं शोभनं पिंडं भवेद्ब्रूहि कपेऽधुना । अतीव धवलाः शुद्धाः पटा यत्संगमेनहि

मग आता सांग, हे कपे—हा देहपिंड खरोखर शोभिवंत कसा होईल? कारण याच्या स्पर्शाने अतिशय धवल व शुद्ध वस्त्रेही मलिन होतात.

Verse 33

भवंति मलिनाः स्वेदात्तत्कथं शोभनं भवेत । श्रूयतां परमार्थो मे हनूमन्वायुनंदन

घामामुळे ते मलिन होतात—मग ते शोभन कसे ठरेल? हे हनुमान, वायुनंदना, माझा परमार्थ ऐक.

Verse 34

अस्मिन्संसारगर्ते तु किंचित्सौख्यं न विद्यते । प्रथमं जंतुराप्नोति जन्म बाल्यं ततः परम्

या संसाररूपी गर्तात किंचितही खरे सुख नाही. प्रथम जीव जन्म घेतो, त्यानंतर बाल्यावस्था येते.

Verse 35

पश्चाद्यौवनमाप्नोति ततो वार्धक्यमश्नुते । पश्चान्मृत्युमवाप्नोति पुनर्जन्म तदश्नुते

नंतर तो यौवन प्राप्त करतो, मग वार्धक्य भोगतो. पुढे मृत्यूला सामोरा जातो आणि पुन्हा जन्मही भोगतो.

Verse 36

अज्ञानवैभवादेव दुःखमाप्नोति मानवः । तदज्ञान निवृत्तौ तु प्राप्नोति सुखमुत्तमम्

अज्ञानाच्या प्रभावामुळेच मनुष्य दुःख भोगतो; परंतु त्या अज्ञानाची निवृत्ती झाली की तो उत्तम सुख प्राप्त करतो।

Verse 37

अज्ञानस्य निवृत्तिस्तु ज्ञानादेव न कर्मणा । ज्ञानं नाम परं ब्रह्म ज्ञानं वेदांतवाक्यजम्

अज्ञानाची निवृत्ती केवळ ज्ञानानेच होते, कर्माने नाही; ज्ञान हेच परब्रह्म असून ते वेदान्तवाक्यांपासून उत्पन्न होते।

Verse 39

तज्ज्ञानं च विरक्तस्य जायते नेतरस्य हि । मुख्याधिकारिणः सत्यमाचार्यस्य प्रसादतः

ते ज्ञान केवळ विरक्ताच्या ठायीच उत्पन्न होते, इतरांच्या ठायी नाही; आणि मुख्य अधिकारी साधकाला ते खरेच आचार्यांच्या कृपेने प्राप्त होते।

Verse 40

जाग्रतं च स्वपंतं च भुंजंतं च स्थितं तथा । इमं जनं सदा क्रूरः कृतांतः परिकर्षति

जागता, झोपलेला, खात असलेला किंवा तसाच उभा—या मनुष्याला क्रूर कृतांत (मृत्यू) सदैव ओढत नेतो।

Verse 41

सर्वे क्षयांता निचयाः पतनांताः समुच्छ्रयाः । संयोगा विप्रयोगांता मरणांतं च जीवितम्

सर्व संचय क्षयातच संपतात, सर्व उन्नतीचा शेवट पतनात; सर्व संयोगांचा शेवट वियोगात—आणि जीवनाचा शेवट मृत्यूत होतो।

Verse 42

यथा फलानां पक्वानां नान्यत्र पतनाद्भयम् । यथा नराणां जातानां नान्यत्र पतनाद्भयम्

जसे पिकलेल्या फळांना पडण्यावाचून दुसरे भय नसते, तसेच जन्मलेल्या मनुष्यांना मृत्युरूप पतनावाचून अन्य भय नाही।

Verse 43

यथा गृहं दृढस्तंभं जीर्णं काले विनश्यति । एवं विनश्यंति नरा जरामृत्युवशंगताः

जसे मजबूत स्तंभ असलेले घरही जीर्ण होऊन काळाने नष्ट होते, तसेच जरा-मृत्यूच्या अधीन झालेले नर नष्ट होतात।

Verse 44

अहोरात्रस्य गमनान्नृणामायुर्विनश्यति । आत्मानमनुशोच त्वं किमन्यमनुशोचसि

अहोरात्राच्या प्रवाहाने माणसांचे आयुष्य क्षीण होते. तू आपल्या आत्म्यासाठी शोक कर; दुसऱ्यासाठी कशाला शोक करतोस?

Verse 45

नश्यत्यायुः स्थितस्यापि धावतोऽपि कपीश्वर । सहैव मृत्युर्व्रजति सह मृत्युर्निषीदति

हे कपीश्वर! उभा राहिला तरी वा धावला तरी आयुष्य नष्ट होते. मृत्यु सोबतच चालते आणि सोबतच बसतेही।

Verse 46

चरित्वा दूरदेशं च सह मृत्युर्निवर्तते । शरीरे वलयः प्राप्ताः श्वेता जाताः शिरोरुहाः

दूरदेशी फिरून आलो तरी मृत्यू सोबतच परततो. शरीरावर सुरकुत्या येतात आणि डोक्याचे केस पांढरे होतात।

Verse 47

जीर्यते जरया देहः श्वासकासादिना तथा । यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ

जरेने देह झिजतो, तसेच श्वास-कास इत्यादी व्याधींनीही तो पीडित होतो; जसा महासागरात एक लाकूड दुसऱ्या लाकडाला येऊन मिळते।

Verse 48

समेत्य च व्यपेयातां कालयोगेन वानर । एवं भार्या च पुत्रश्च वधुक्षेत्रधनानि च

हे वानरा! भेटूनही काळाच्या योगाने ते विभक्त होतात; तसेच पत्नी, पुत्र, सून, शेती-क्षेत्रे आणि धन—यांचाही शेवटी वियोग होतो।

Verse 49

क्वचित्संभूय गच्छंति पुनरन्यत्र वानर । यथा हि पांथं गच्छंतं पथि कश्चित्पथि स्थितः

हे वानरा! कधी लोक एकत्र येतात आणि पुन्हा दुसरीकडे निघून जातात; जसा रस्त्यात उभा असलेला कोणी, मार्गाने जाणाऱ्या पांथस्थाला वाटेत भेटतो.

Verse 50

अहमप्या गमिष्यामि भवद्भिः साकमित्यथ । कंचित्कालं समेतौ तौ पुनरन्यत्र गच्छतः

‘मीही तुमच्यासोबत येईन’ असे म्हणून ते निघतात; काही काळ दोघे एकत्र चालतात आणि मग पुन्हा वेगवेगळ्या ठिकाणी जातात।

Verse 51

एवं भार्यासुतादीनां संगमो नश्वरः कपे । शरीरजन्मना साकं मृत्युः संजायते ध्रुवम्

हे कपे! पत्नी-पुत्रादींचा संग नश्वर आहे; शरीराचा जन्म होताच मृत्यूही निश्चितपणे सोबतच उत्पन्न होतो।

Verse 52

अवश्यंभाविमरणे न हि जातु प्रतिक्रिया । एतच्छरीरपाते तु देही कर्मगतिं गतः

अवश्य येणाऱ्या मृत्यूला कधीही प्रतिकार नसतो। हे शरीर पडल्यावर देही आपल्या कर्मानुसार गतीला जातो।

Verse 53

प्राप्य पिंडांतरं वत्स पूर्वपिंडं त्यजत्यसौ । प्राणिनां न सदैकत्र वासो भवति वानर

वत्सा, दुसरा देह मिळाल्यावर तो पूर्व देहाचा त्याग करतो. हे वानरा, प्राण्यांचा सदा एकाच ठिकाणी वा अवस्थेत वास नसतो.

Verse 54

स्वस्वकर्मवशात्सर्वे वियुज्यंते पृथक्पृथक् । यथा प्राणिशरीराणि नश्यंति च भवंति च

स्वस्व कर्माच्या अधीन सर्वजण एकमेकांपासून वेगळे होतात; जसे प्राण्यांची शरीरे नष्ट होतात आणि पुन्हा उत्पन्नही होतात.

Verse 55

आत्मनो जन्ममरणे नैव स्तः कपिसत्तम । अतस्त्वमंजनासूनो विशोकं ज्ञानमद्वयं

हे कपिश्रेष्ठा, आत्म्यास जन्म-मरण नाही. म्हणून हे अंजनेसुता, शोकविरहित अद्वैत ज्ञानात स्थित राहा.

Verse 56

सद्रूपममलं ब्रह्म चिंतयस्व दिवानिशम् । त्वत्कृतं मत्कृतं कर्म मत्कृतं त्वाकृतं तथा

सत्स्वरूप, निर्मळ ब्रह्माचे दिवसरात्र चिंतन कर. आणि जाण—तुझ्या हातून झालेले कर्म माझे होते, तसेच माझे कर्म तुझेही होते.

Verse 57

मल्लिंगस्थापनं तस्मात्त्वल्लिंग स्थापनं कपे । मुहूर्तातिक्रमाल्लिंगं सैकतं सीतया कृतम्

म्हणून, हे कपे, माझे लिंगस्थापन हेच तुझे लिंगस्थापन समजले जावो. मुहूर्त निघून जाण्याच्या भीतीने सीतेने वाळूचे लिंग घडविले.

Verse 58

मयात्र स्थापितं तस्मात्कोपं दुःखं च मा कुरु । कैलासादागतं लिंगं स्थापयास्मिच्छुभे दिने

मी येथे ते स्थापित केले आहे, म्हणून राग वा दुःख करू नकोस. या शुभ दिवशी कैलासाहून आलेले लिंग मी स्थापीन.

Verse 59

तव नाम्ना त्विदं लिंगं यातु लोकत्रये प्रथाम् । हनूमदीश्वरं दृष्ट्वा द्रष्टव्यो राघवेश्वरः

तुझ्या नावाने हे लिंग त्रैलोक्यात प्रसिद्ध होवो. हनूमदीश्वराचे दर्शन घेतल्यावर राघवेश्वराचेही दर्शन करावे.

Verse 60

ब्रह्मराक्षसयूथानि हतानि भवता कपे । अतः स्वनाम्ना लिंगस्य स्थापनात्त्वं प्रमोक्ष्यसे

हे कपे, तुझ्यामुळे ब्रह्मराक्षसांचे यूथ मारले गेले आहेत. म्हणून स्वतःच्या नावाने लिंग स्थापल्यास तू पूर्णतः मुक्त होशील.

Verse 61

स्वयं हरेण दत्तं तु हनूमन्नामकं शिवम् । संपश्यन्रामनाथं च कृतकृत्यो भवेन्नरः

हनुमान-नामक ते शिवलिंग स्वयं हरिने दिले आहे. त्याचे आणि रामनाथाचे दर्शन करणारा मनुष्य कृतकृत्य होतो.

Verse 62

योजनानां सहस्रेऽपि स्मृत्वा लिंगं हनूमतः । रामनाथेश्वरं चापि स्मृत्वा सायुज्यमाप्नुयात्

हजार योजन दूर असला तरी जो भक्त हनुमंताने केलेल्या लिंगाचे स्मरण करतो आणि रामनाथेश्वराचेही चिंतन करतो, तो शिवसायुज्य—परम एकरूपता—प्राप्त करतो.

Verse 63

तेनेष्टं सर्वयज्ञैश्च तपश्चाकारि कृत्स्नशः । येन दृष्टौ महादेवौ हनूमद्राघवेश्वरौ

त्या दर्शन-भक्तीने जणू सर्व यज्ञ केलेले ठरतात आणि सर्व तप पूर्ण होते; कारण त्याच्यामुळे दोन महादेव—हनूमद्-ईश्वर आणि राघवेश्वर—प्रत्यक्ष दिसतात.

Verse 64

हनूमता कृतं लिंगं यच्च लिंगं मया कृतम् । जानकीयं च यल्लिंगं यल्लिंगं लक्ष्मणेश्वरम्

येथे हनुमंताने केलेले लिंग, माझ्याद्वारे केलेले लिंग, जानकी (सीता)चे लिंग आणि लक्ष्मणेश्वर नावाने प्रसिद्ध लिंग—ही सर्व पवित्र रूपे आहेत.

Verse 65

सुग्रीवेण कृतं यच्च सेतुकर्त्रा नलेन च । अंगदेन च नीलेन तथा जांबवता कृतम्

सुग्रीवाने केलेले लिंग, सेतू बांधणाऱ्या नलाने केलेले लिंग, तसेच अंगद, नील आणि जांबवान यांनी केलेली लिंगेही येथे आहेत.

Verse 66

विभीषणेन यच्चापि रत्नलिंगं प्रतिष्ठितम् । इन्द्राद्यैश्च कृतं लिंगं यच्छेषाद्यैः प्रतिष्ठितम्

विभीषणाने प्रतिष्ठित केलेले रत्नलिंगही (येथे आहे); इंद्रादी देवांनी केलेले लिंग आणि शेषादींनी प्रतिष्ठित केलेले लिंगही (येथे आहे).

Verse 67

इत्येकादशरूपोऽयं शिवः साक्षाद्विभासते । सदा ह्येतेषु लिंगेषु संनिधत्ते महेश्वरः

अशा रीतीने येथे शिव साक्षात् अकरा रूपांनी प्रकाशमान होतो. महेश्वर सदैव या लिंगांमध्ये सान्निध्याने वास करतो.

Verse 68

तत्स्वपापौघशुद्ध्यर्थं स्थापयस्व महेश्वरम् । अथ चेत्त्वं महाभाग लिंगमुत्सादयिष्यसि

म्हणून आपल्या पापसमूहाच्या शुद्धीसाठी महेश्वराची स्थापना कर. पण हे महाभाग, जर तू हे लिंग उखडून टाकण्याचा विचार करशील—

Verse 69

मयात्र स्थापितं वत्स सीतया सैकतं कृतम् । स्थापयिष्यामि च ततो लिंगमेतत्त्वया कृतम्

वत्सा, मी येथे (एक लिंग) स्थापित केले आहे आणि सीतेने वाळूचे लिंग घडविले आहे. त्यानंतर तुझ्या हातून बनविलेले हे लिंगही मी स्थापित करीन.

Verse 70

पातालं सुतलं प्राप्य वितलं च रसातलम् । तलातलं च तदिदं भेदयित्वा तु तिष्ठति

हे (लिंग) पाताळ व सुतलापर्यंत पोहोचून, वितल व रसातल तसेच तलातलही भेदून—त्या अधोलोकांना चिरत स्थिर उभे आहे.

Verse 71

प्रतिष्ठितं मया लिंगं भेत्तुं कस्य बलं भवेत् । उत्तिष्ठ लिंगमुद्वास्य मयैतत्स्थापितं कपे

हे लिंग माझ्याद्वारे प्रतिष्ठित आहे—याला फोडण्याचे बळ कोणात असेल? उठ; लिंग हटविण्याचा प्रयत्न सोड. हे कपे, हे मीच स्थापित केले आहे.

Verse 72

त्वया समाहृतं लिंगं स्थापयस्वाशु मा शुचः । इत्युक्तस्तं प्रणम्याथाज्ञातसत्त्वोऽथ वानरः

“तू आणलेले लिंग लवकर स्थाप; शोक करू नकोस।” असे ऐकून त्या वानरवीराने त्यांना नमस्कार केला आणि आपली खरी शक्ती अद्याप न उलगडता कार्यास लागला।

Verse 73

उद्वासयामि वेगेन सैकतं लिंगमुत्त मम् । संस्थापयामि कैलासादानीतं लिंगमादरात्

“मी वेगाने ते उत्तम वाळूचे लिंग दूर करीन आणि कैलासाहून आणलेले लिंग आदराने स्थापीन।”

Verse 74

उद्वासने सैकतस्य कियान्भारो भवेन्मम । चेतसैवं विचार्यायं हनूमान्मारुता त्मजः

“वाळूचे रूप हटवण्यात माझ्यावर कितीसा भार येणार?” असा मनात विचार करून मारुतात्मज हनुमान् कृतीस सिद्ध झाला।

Verse 75

पश्यतां सर्वदेवानां मुनीनां कपिरक्षसाम् । पश्यतो रामचन्द्रस्य लक्ष्मणस्यापि पश्यतः

सर्व देव, मुनी, वानर व राक्षस पाहत असताना—आणि रामचंद्र व लक्ष्मणही पाहत असताना—

Verse 76

पश्यंत्या अपि वैदेह्या लिंगं तत्सैकतं बलात् । पाणिना सर्वयत्नेन जग्राह तरसा बली

वैदेही (सीता) पाहत असतानाच त्या बलवानाने सर्व प्रयत्न करून, प्रचंड वेगाने, हाताने ते वाळूचे लिंग बलपूर्वक धरले।

Verse 77

यत्नेन महता चायं चालयन्नपि मारुतिः । नालं चालयितुं ह्यासीत्सैकतं लिंगमोजसा

महान प्रयत्न करूनही मारुती त्याला हलवू पाहत होता; तरीही आपल्या सामर्थ्यानेसुद्धा वाळूचा तो लिंग तो हलवू शकला नाही।

Verse 78

ततः किलकिलाशब्दं कुर्वन्वानरपुंगवः । पुच्छमुद्यम्य पाणिभ्यां निरास्थत्तन्निजौजसा

मग वानरश्रेष्ठ तो किलकिलाट करीत, शेपूट उचलून दोन्ही हातांनी आपल्या बळाने त्यावर घाव घालू लागला।

Verse 79

इत्यनेकप्रकारेण चाल यन्नपि वानरः । नैव चालयितुं शक्तो बभूव पवनात्मजः

अशा रीतीने अनेक प्रकारे हलवून पाहूनही तो वानर—पवनपुत्र—ते किंचितही हलविण्यास समर्थ झाला नाही।

Verse 80

तद्वेष्टयित्वा पुच्छेन पाणिभ्यां धरणीं स्पृशन् । उत्पपाताथ तरसा व्योम्नि वायुसुतः कपिः

तो लिंग शेपटीने वेढून, दोन्ही हातांनी भूमीला स्पर्श करीत, वायुपुत्र कपि वेगाने आकाशात उडी मारून गेला।

Verse 81

कंपयन्स धरां सर्वां सप्तद्वीपां सपर्वतम् । लिंगस्य क्रोशमात्रे तु मूर्च्छितो रुधिरं वमन्

सप्तद्वीप व पर्वतांसह सारी पृथ्वी कंपवित, तो लिंग फक्त एक क्रोशभरच ओढू शकला; मग मूर्छित होऊन रक्त वमन करू लागला।

Verse 82

पपात हनुमान्विप्राः कंपितांगो धरातले । पततो वायुपुत्रस्य वक्त्राच्च नयनद्वयात्

हे विप्रहो! हनुमान कंपित देहाने भूमीवर कोसळले. वायुपुत्र पडताच त्यांच्या मुखातून व दोन्ही नेत्रांतून रक्त वाहू लागले.

Verse 83

नासापुटाच्छ्रोत्ररंध्रादपानाच्च द्विजोत्तमाः । रुधिरौघः प्रसुस्राव रक्तकुण्ड मभूच्च तत्

हे द्विजोत्तमहो! त्यांच्या नाकपुड्यांतून, कानांच्या रंध्रांतून आणि अधोभागातूनही रक्ताचा प्रचंड ओघ वाहू लागला; तेथे रक्तकुंडच निर्माण झाले.

Verse 84

ततो हाहाकृतं सर्वं सदेवासुरमानुषम् । धावंतौ कपिभिः सार्द्धमुभौ तौ रामलक्ष्मणौ

मग देव, असुर आणि मनुष्य—सर्वत्र ‘हाहा’ असा करुण आक्रोश उठला. आणि वानरसेनेसह ते दोघे, श्रीराम व लक्ष्मण, धावून गेले.

Verse 85

जानकीसहितौ विप्रा ह्यास्तां शोकाकुलौ तदा । सीतया सहितौ वीरौ वानरैश्च महाबलौ

हे विप्रहो! तेव्हा ते दोघे वीर जानकी (सीता) सहित, महाबली वानरांनी वेढलेले, शोकाने व्याकुळ होऊन तेथेच उभे राहिले.

Verse 86

रुरुचाते तदा विप्रा गन्धमादनपर्वते । यथा तारागणयुतौ रजन्यां शशि भास्करौ

हे विप्रहो! तेव्हा गंधमादन पर्वतावर ते दोघे असे तेजस्वी दिसले, जसे रात्री तारागणांसह चंद्र आणि सूर्य एकत्र प्रकाशतात.

Verse 87

ददर्शतुर्हनूमंतं चूर्णीकृतकलेवरम् । मूर्च्छितं पतितं भूमौ वमन्तं रुधिरं मुखात्

त्यांनी हनुमंताला पाहिले—देह चुरडलेला, मूर्च्छित होऊन भूमीवर पडलेला, मुखातून रक्त वमन करणारा।

Verse 88

विलोक्य कपयः सर्वे हाहाकृत्वाऽपतन्भुवि । कराभ्यां सदयं सीता हनूमंतं मरुत्सुतम्

हे पाहून सर्व वानर हाहाकार करून भूमीवर कोसळले. करुणामयी सीतेने आपल्या हातांनी पवनपुत्र हनुमंताला स्पर्श केला।

Verse 89

ताततातेति पस्पर्श पतितं धरणीतले । रामोऽपि दृष्ट्वा पतितं हनूमंतं कपीश्वरम्

ती ‘तात! तात!’ असे रडत धरणीतलावर पडलेल्या त्याला स्पर्श करू लागली. रामांनीही कपीश्वर हनुमंताला पडलेला पाहून शोकाकुल झाले।

Verse 90

आरोप्यांकं स्वपाणिभ्यामाममर्श कलेवरम् । विमुंचन्नेत्रजं वारि वायुजं चाव्रवीद्द्विजाः

स्वहस्तांनी त्याला मांडीवर उचलून (रामांनी) त्याच्या देहावर मायेने हात फिरवला. डोळ्यांतून अश्रू ढाळीत त्यांनी वायुपुत्र हनुमंताला म्हटले—हे द्विजांनो।