Adhyaya 34

Verse 1

श्रीसूत उवाच । इतिहासं पुनर्वक्ष्ये धनुष्कोटिप्रशंसनम् । सृगालस्य च संवादं वानरस्य च सत्तमाः

श्रीसूत म्हणाले—हे सत्पुरुषांतील श्रेष्ठांनो, मी पुन्हा धनुष्कोटीची प्रशंसा करणारा हा इतिहास सांगतो, तसेच सृगाल व वानर यांचा संवादही।

Verse 2

सृगालवानरौ पूर्वमास्तां जातिस्मरावुभौ । पुरापि मानुषे भावे सखायौ तौ बभूवतुः

पूर्वी सृगाल व वानर राहात होते—दोघेही जातिस्मर होते. त्याहीपूर्वी मानवी अवस्थेत ते दोघे मित्र होते.

Verse 3

अन्यां योनिं समापन्नौ सार्गालीं वानरीं तथा । सख्यं समीयतुरुभौ सृगालो वानरो द्विजाः

अन्य योनीत जाऊन—सृगाली व वानरी अशा रूपांत—हे द्विजांनो, सृगाल व वानर या दोघांनी पुन्हा आपले सख्य प्राप्त केले.

Verse 4

कदाचिद्रुद्रभूमिष्ठं सृगालं वानरोऽब्रवीत् । श्मशानमध्ये संप्रेक्ष्य पूर्वजातिमनुस्मरन्

एकदा रुद्रभूमीत वसणाऱ्या कोल्ह्याला वानर म्हणाला। स्मशानाच्या मध्यभागी त्याला पाहून, पूर्वजन्म आठवून वानराने त्यास संबोधिले।

Verse 5

वानर उवाच । सृगाल पातकं पूर्वं किमकार्षीः सुदारुणम् । यस्त्वं श्मशाने मृतकान्पूतिगंधांश्च कुत्सितान् । अत्सीत्युक्तोऽथ कपिना सृगालस्तमभाषत

वानर म्हणाला— अरे कोल्ह्या! पूर्वी तू कोणते अतिभयंकर पाप केलेस, की स्मशानात हे दुर्गंधीयुक्त व घृणास्पद प्रेतदेह तू खातोस? असे विचारल्यावर कोल्ह्याने उत्तर दिले।

Verse 6

सृगाल उवाच । अहं पूर्वभवे ह्यासं ब्राह्मणो वेदपारगः

कोल्हा म्हणाला— मी पूर्वजन्मी खरोखरच वेदपारंगत ब्राह्मण होतो।

Verse 7

वेदशर्माभिधो विद्वान्सर्वकर्मकलापवित् । ब्राह्मणाय प्रतिश्रुत्य न मया तत्र जन्मनि

मी वेदशर्मा नावाचा विद्वान होतो, सर्व कर्मकांडांचा जाणकार। एका ब्राह्मणाला दान देण्याचे वचन देऊनही त्या जन्मी मी ते दिले नाही।

Verse 8

कपे धनं तदा दत्तं सृगालोऽहं ततोऽभवम् । तस्मादेवंविधं भक्ष्यं भक्षयाम्यतिकुत्सितम्

हे कपे! त्या वेळी धन न दिल्यामुळे मी कोल्हा झालो. म्हणूनच मी असे अत्यंत घृणास्पद अन्नच भक्षतो।

Verse 9

प्रतिश्रुत्य दुरात्मानो न प्रयच्छंति ये नराः । कपे सृगालयोनिं ते प्राप्नुवंत्यतिकुत्सिताम्

हे कपे! जे दुरात्मे मनुष्य वचन देऊनही देत नाहीत, ते अत्यंत निंद्य अशी कोल्हा-योनी प्राप्त करतात।

Verse 10

यो न दद्यात्प्रतिश्रुत्य स्वल्पं वा यदि वा बहु । सर्वाशास्तस्य नष्टाः स्युः षंढस्येव प्रजोद्भवः

जो मनुष्य वचन देऊन थोडे वा फार दान देत नाही, त्याच्या सर्व आशा नष्ट होतात—जसे षंढाची संतती.

Verse 11

प्रतिश्रुत्याप्रदाने तु ब्राह्मणाय प्लवंगम । दशजन्मार्जितं पुण्यं तत्क्षणादेव नश्यति

हे प्लवंगम! ब्राह्मणाला वचन देऊनही न दिल्यास दहा जन्मांचे संचित पुण्य त्या क्षणीच नष्ट होते।

Verse 12

प्रतिश्रुत्याप्रदानेन यत्पापमुपजायते । नाश्वमेधशतेनापितत्पापं परिशुध्यति

वचन देऊन न दिल्याने जे पाप उत्पन्न होते, ते शंभर अश्वमेध यज्ञांनीही शुद्ध होत नाही।

Verse 13

न जानेहमिदं पापं कदा नष्टं भवेदिति । तस्मात्प्रतिश्रुतं द्रव्यं दातव्यं विदुषा सदा

हे पाप कधी नष्ट होईल हे मला ठाऊक नाही; म्हणून विद्वानाने नेहमी प्रतिज्ञा केलेले द्रव्य द्यावे।

Verse 14

प्रतिश्रुत्याप्रदानेन सृगालो भवति ध्रुवम् । तस्मात्प्राज्ञेन विदुषा दातव्यं हि प्रतिश्रुतम्

प्रतिज्ञा करूनही दान न दिल्यास तो निश्चयच कोल्हा होतो. म्हणून प्राज्ञ व विद्वान पुरुषाने जे वचन दिले आहे ते अवश्य द्यावे.

Verse 15

इत्युक्त्वा स सृगालस्तं वानरं पुनरब्रवीत् । भवता किं कृतं पापं येन वानरतामगात्

असे बोलून तो कोल्हा त्या वानराला पुन्हा म्हणाला—“तू कोणते पाप केलेस, ज्यामुळे तुला वानरयोनी प्राप्त झाली?”

Verse 16

अनागसो वनचरान्पक्षिणो हिंसि वानर । तत्पातकं वदस्वाद्य वानरत्वप्रदं मम । इत्युक्तः स सृगालेन सृगालं वानरोऽब्रवीत्

“अरे वानरा! तू निरपराध वनचर व पक्ष्यांची हिंसा करतोस. आज मला सांग—कोणते पातक मला वानरत्व देणारे ठरले?” असे शृगालाने म्हटल्यावर वानराने शृगालाला उत्तर दिले.

Verse 17

वानर उवाच । पुरा जन्मन्यहं विप्रो वेदनाथ इति स्मृतः

वानर म्हणाला—“पूर्वजन्मी मी ‘वेदनाथ’ नावाचा ब्राह्मण म्हणून प्रसिद्ध होतो.”

Verse 19

विश्वनाथो मम पिता ममांबा कमलालया । सृगाल सख्यमभवदावयोः प्राग्भवेऽपि हि

“माझे वडील विश्वनाथ होते आणि माझी आई कमलालया होती. अरे कोल्ह्या! पूर्वजन्मीही आपली मैत्री होती.”

Verse 20

अतीतभाविविज्ञानमस्ति जन्मांतरेऽपि च । गोमायो तद्भवे शाकं ब्राह्मणस्य हृतं मया

जन्मांतरातही भूत-भविष्याचे ज्ञान असते. हे गोमायु, त्या पूर्वजन्मी मी एका ब्राह्मणाचे शाक-भाजी चोरली होती.

Verse 21

तत्पापाद्वानरो जातो नरकानुभवादनु । नाहर्तव्यं विप्रधनं हरणान्नरकं भवेत्

त्या पापामुळे नरकभोगानंतर मी वानर झालो. विप्राचे धन कधीही हरू नये; हरण केल्यास नरकप्राप्ती होते.

Verse 22

अनंतरं वानरत्वं भविष्यति न संशयः । तस्मान्न ब्राह्मणस्वं तु हर्तव्यं विदुषा सदा

यानंतर निःसंशय वानरत्व येते. म्हणून विद्वानाने सदैव ब्राह्मणाचे स्वत्व कधीही घेऊ नये.

Verse 23

ब्रह्मस्वहरणात्पापमधिकं नैव विद्यते । पीतवंतं विषं हंति ब्रह्मस्वं सकुलं दहेत्

ब्रह्मस्वहरणापेक्षा मोठे पाप नाही. विष पिणाऱ्यालाच मारते; पण ब्रह्मस्व संपूर्ण कुलाला दग्ध करते.

Verse 24

ब्रह्मस्वहरणात्पापी कुंभीपाकेषु पच्यते । पश्चान्नरकशेषेण वानरीं योनिमश्नुते

ब्रह्मस्वहरणामुळे पापी कुंभीपाक नरकांत शिजविला जातो. नंतर नरकभोगाच्या शेष कर्माने तो वानरी योनी प्राप्त करतो.

Verse 25

विप्रद्रव्यं न हर्तव्यं क्षंतव्यं तेष्वतः सदा । बाला दरिद्राः कृपणा वेदशास्त्रादिवर्जिताः

ब्राह्मणाचे द्रव्य कधीही घेऊ नये; ब्राह्मणांबद्दल सदैव क्षमाशील राहावे। ते बालकासारखे—बहुधा दरिद्री, दीन आणि (कधी) वेद-शास्त्रांच्या आधारापासून वंचित असतात।

Verse 26

ब्राह्मणा नावमंतव्याः क्रुद्धाश्चेदनलोपमाः । अतीतानागतं ज्ञानं सृगालाखिलमस्ति मे

ब्राह्मणांचा कधीही अवमान करू नये; ते क्रुद्ध झाले तर अग्निसमान असतात। आणि भूत-भविष्याचे ज्ञान—हे सृगाल—माझ्याकडे पूर्ण आहे.

Verse 27

ज्ञानमस्ति न मे त्वेकमेतत्पापविशोधनम् । जातिस्मरोऽपि हि भवान्भाविकार्यं न बुध्यते

मला ज्ञान आहे; पण या पापाचे शोधन-प्रायश्चित्त मला माहीत नाही. तू जातिस्मर असूनही पुढे काय करावे हे समजत नाहीस.

Verse 28

अतीतेष्वपि किंचिज्ज्ञः प्रतिबंधवशाद्भवान् । अतो भवान्न जानीते भाव्यतीतं तथाखिलम्

भूतकाळाबाबतही तू अडथळ्यांमुळे थोडेच जाणतोस. म्हणून जे येणार आहे आणि जे गेले आहे—दोन्ही तू पूर्णपणे जाणत नाहीस.

Verse 29

कियत्कालं सृगालातो भुक्ता व्यसनमीदृशम् । आवयोरस्य पापस्य को वा मोचयिता भवेत्

हे सृगाल, आम्हा दोघांना असे दु:ख किती काळ भोगावे लागेल? या पापातून आम्हाला कोण मुक्त करील?

Verse 30

एवं प्रब्रुवतोस्तत्र प्लवंगमसृगालयोः । यदृच्छया दैवयोगात्पूर्वपुण्यवशाद्द्विजाः

तेथे वानर व सृगाल असे बोलत असता, योगायोगाने—दैवयोगाने, पूर्वपुण्याच्या बळावर—एक द्विज मुनि तेथे येऊन पोहोचला।

Verse 31

आययौ स महातेजाः सिंधुद्वीपाह्वयो मुनिः । भस्मोद्धूलितसर्वांगस्त्रिपुंड्रांकितमस्तकः

तेव्हा ‘सिंधुद्वीप’ नावाचे महातेजस्वी मुनि आले; त्यांच्या सर्व अंगावर विभूतीची धूळ होती आणि मस्तकावर त्रिपुंड्र अंकित होते।

Verse 32

रुद्राक्षमालाभरणः शिवनामानि कीर्तयन् । सृगालवानरौ दृष्ट्वा सिंधुद्वीपाभिधं मुनिम् । प्रणम्य मुदि तौ भूत्वा पप्रच्छतुरिदं तदा

रुद्राक्षमाळ धारण करून शिवनामांचे कीर्तन करीत ‘सिंधुद्वीप’ नावाच्या मुनिंनी सृगाल व वानराला पाहिले. ते दोघे नमस्कार करून आनंदित झाले आणि मग हे विचारू लागले।

Verse 33

सृगालवानरावूचतुः । भगवन्सर्वधर्मज्ञ सिंधुद्वीप महामुने

सृगाल व वानर म्हणाले—“भगवन्, सर्वधर्मज्ञ, हे सिंधुद्वीप महामुने!”

Verse 34

आवां रक्ष कृपादृष्ट्या विलोकय मुहुर्मुदा । कपित्वं च सृगालत्वमावयोर्येन नश्यति

करुणादृष्टीने आमचे रक्षण करा; पुन्हा पुन्हा आनंदाने आम्हांकडे पाहा—ज्यामुळे आमचे वानरत्व व सृगालत्व नष्ट होईल।

Verse 35

तमुपायं वदस्वाद्य त्वं हि पुण्यवतां वरः । अनाथान्कृपणानज्ञान्बालान्रोगातुराञ्जनान्

आज तो उपाय सांगा; कारण तुम्ही पुण्यवानांत श्रेष्ठ आहात. साधुजन अनाथ, दीन, अज्ञ, बालक व रोगपीडित जनांचे रक्षण करतात.

Verse 36

रक्षंति साधवो नित्यं कृपया निरपेक्षकाः । ताभ्यामितीरितः प्राज्ञः सिंधुद्वीपो महामुनिः । प्राह तौ कपिगोमायू ध्यात्वा तु मनसा चिरम्

साधुजन करुणेने नित्य, निष्कामपणे रक्षण करतात. असे ऐकून प्राज्ञ महामुनी सिंधुद्वीप यांनी मनात दीर्घ विचार करून त्या दोघांना—वानर व कोल्ह्याला—म्हटले.

Verse 37

सिंधुद्वीप उवाच । जानाम्यहं युवां सम्यग्घे सृगालप्लवंगमौ

सिंधुद्वीप म्हणाले—हे कोल्ह्या आणि वानरा, मी तुम्हा दोघांना नीट ओळखतो.

Verse 38

सृगाल प्राग्भवे त्वं वै वेदशर्माभिधो द्विजः । ब्राह्मणाय प्रतिश्रुत्य धान्यानामाढकं त्वया

हे कोल्ह्या! पूर्वजन्मी तू वेदशर्मा नावाचा द्विज ब्राह्मण होतास. एका ब्राह्मणाला धान्याचा एक आढक देण्याचे वचन देऊनही तू ते दिले नाहीस.

Verse 39

न दत्तं तेन पापेन सार्गालीं योनिमाप्तवान् । त्वं च वानर पूर्वस्मिन्वेदनाथाभिधो द्विजः

त्या पापमय अदत्त वचनामुळे तुला कोल्ह्याची योनी मिळाली. आणि हे वानरा, तू पूर्वजन्मी वेदनाथ नावाचा द्विज ब्राह्मण होतास.

Verse 40

ब्राह्मणस्य गृहाच्छाकं हृतं चौर्यात्त्वया तत । प्राप्तोसि वानरीं योनिं सर्वपक्षिभयंकरीम्

ब्राह्मणाच्या घरातून तू चोरून शाक-भाजी नेलीस; त्या चोरीच्या फलानेच तू वानरयोनीस प्राप्त झालास, जी सर्व पक्ष्यांना भय देणारी आहे.

Verse 41

युवयोः पापशांत्यर्थमुपायं प्रवदाम्यहम् । दक्षिणांबुनिधौ रामधनुष्कोटौ युवामरम्

तुम्हा दोघांच्या पापशांतीसाठी मी उपाय सांगतो। दक्षिण समुद्रतीरी रामधनुष्कोटीला त्वरेने जा.

Verse 42

गत्वात्र कुरुतं स्नानं तेन पापाद्विमोक्ष्यथः । पुरा किरातीसंसर्गात्सुमतिर्ब्राह्मणः सुराम् । पीतवान्त्स धनुष्कोटौ स्नात्वा पापाद्विमोचितः

तेथे जाऊन स्नान करा; त्याने तुम्ही पापातून मुक्त व्हाल. पूर्वी किरातीच्या संगतीने ब्राह्मण सुमतीने सुरा प्यायली होती; पण धनुष्कोटीत स्नान करून तो त्या पापातून मुक्त झाला.

Verse 43

सृगाल वानरावूचतुः । सुमतिः कस्य पुत्रोऽसौ कथं च स सुरां पपौ

कोल्हा आणि वानर म्हणाले— ‘तो सुमती कोणाचा पुत्र होता, आणि त्याने सुरा कशी प्यायली?’

Verse 44

कथं किरात्यां सक्तोऽभूत्सिंधुद्वीप महामते । आवयोर्विस्तरादेतद्वद त्वं कृपायाधुना

हे सिंधुद्वीप, महामते! तो किराती स्त्रीमध्ये कसा आसक्त झाला? कृपा करून आता आम्हाला हे सर्व सविस्तर सांग.

Verse 45

सिंधुद्वीप उवाच । महाराष्ट्राभिधे देशे ब्राह्मणः कश्चिदास्तिकः । यज्ञदेव इति ख्यातो वेदवेदांगपारगः

सिंधुद्वीप म्हणाला—महाराष्ट्र नावाच्या देशात एक आस्तिक ब्राह्मण होता. तो ‘यज्ञदेव’ म्हणून प्रसिद्ध होता आणि वेद-वेदांगांत पारंगत होता.

Verse 46

दयालुरातिथेयश्च शिवनारायणार्चकः । सुमतिर्नाम पुत्रोऽभूद्यज्ञदेवस्य तस्य वै

तो दयाळू, अतिथिसत्कार करणारा आणि शिव-नारायणाचा उपासक होता. त्या यज्ञदेवाला ‘सुमती’ नावाचा पुत्र झाला.

Verse 47

पितरौ स परित्यज्य भार्यामपि पतिव्रताम् । प्रययावुत्कले देशे विटगोष्ठीपरायणः

त्याने आई-वडिलांना टाकले आणि पतिव्रता पत्नीला देखील सोडून, दुष्टांच्या संगतीत आसक्त होऊन उत्कल देशाकडे निघून गेला.

Verse 48

काचित्किराती तद्देशे वसन्ती युवमोहिनी । यूनां समस्तद्रव्याणि प्रलोभ्य जगृहे चिरम्

त्या प्रदेशात एक किराती स्त्री राहत होती, ती तरुणांना मोहविणारी होती. ती त्यांना प्रलोभन देऊन त्यांच्या सर्व संपत्तीचा दीर्घकाळ अपहरण करी.

Verse 49

तस्या गृहं स प्रययौ सुमतिर्ब्राह्मणाधमः । सुमतिं सा न जग्राह किराती निर्धनं द्विजम्

तो ब्राह्मणाधम सुमती तिच्या घरी गेला; पण ती किराती स्त्री निर्धन द्विज सुमतीला स्वीकारेना.

Verse 50

तया त्यक्तोऽथ सुमतिस्तत्संयोगैकतत्परः । इतस्ततश्चोरयित्वा बहुद्रव्याणि संततम्

तिने त्यागल्यावर सुमती तिच्याशी संयोग मिळविण्यातच आसक्त झाला. तो इकडे-तिकडे चोरी करून सतत पुष्कळ धनसंपत्ती जमा करू लागला.

Verse 51

दत्त्वा तया चिरं रेमे तद्ग्रहे बुभुजे च सः । एकेन चषकेणासौ तया सह सुरां पपौ

तिला धन देऊन तो दीर्घकाळ तिच्या घरी रमला व तेथेच भोजन-भोग केला. एकाच प्याल्यातून तिच्यासह तो मद्यही पित असे.

Verse 52

एवं स बहुकालं वै रममाणस्तया सह । पितरौ निजपत्नीं च नास्मरद्विषयातुरः

अशा रीतीने तो तिच्यासह दीर्घकाळ रमला. विषयभोगांनी व्याकुळ होऊन त्याला ना आई-वडिलांची आठवण राहिली, ना स्वतःच्या पत्नीची.

Verse 53

स कदाचित्किरातैस्तु चौर्यं कर्तुं ययौ सह । द्रव्यं हर्तुं किरातास्ते लाटानां विषयं ययुः

एकदा तो किरातांसह चोरी करण्यास गेला. धन लुटण्यासाठी ते किरात लाटदेशात गेले.

Verse 54

विप्रस्य कस्यचिद्गेहे सोऽपि कैरातवेषधृक् । ययौ चोरयितुं द्रव्यं साहसी खङ्गहस्तवान्

तोही किराताचा वेष धारण करून एका ब्राह्मणाच्या घरी धन चोरण्यास गेला. धाडसी असा तो हातात तलवार घेऊन संपत्ती हरण्यास निघाला.

Verse 55

तद्गृहस्वामिनं विप्रं हत्वा खड्गेन साहसी । समादाय बहु द्रव्यं किरातीभवनं ययौ

त्या धाडसी दुष्टाने खड्गाने गृहस्वामी ब्राह्मणाचा वध केला; मग पुष्कळ धन घेऊन तो किराती (वनवासी स्त्री)च्या घरी गेला.

Verse 56

तं यांतमनुयाति स्म ब्रह्महत्या भयंकरी । नीलवस्त्रधरा भीमा भृशं रक्तशिरोरुहा

तो पुढे जात असता भयंकरी ब्रह्महत्या त्याच्या मागोमाग आली—नील वस्त्रे परिधान केलेली, भीषण, आणि अतिशय रक्तवर्ण केसांची.

Verse 57

गर्जंती साट्टहासं सा कंपयन्ती च रोदसी । अनुद्रुतस्तया सोऽयं बभ्राम जगतीतले

ती अट्टहासासह गर्जना करून दोन्ही लोक कंपवित होती; तिच्या पाठलागाने तो पृथ्वीच्या पाठीवर भटकत राहिला.

Verse 58

एवं भ्रमन्भुवं सर्वां कदाचित्सुमतिः स्वयम् । स्वं ग्रामं प्रययौ भीत्या हे सृगालप्लवंगमौ

अशा रीतीने सर्व पृथ्वीवर भटकत असताना, कधीतरी सुमती स्वतः भीतीने आपल्या गावाकडे परत आला—हे सृगाल व प्लवंगम!

Verse 59

अनुद्रुतस्तया भीतः प्रययौ स्वगृहं प्रति । ब्रह्महत्याप्यनुद्रुत्य तेन साकं गृहं ययौ

तिच्या पाठलागाने भयभीत होऊन तो आपल्या घराकडे गेला; आणि ब्रह्महत्याही त्याचा पाठलाग करीत त्याच्यासोबत घरात गेली.

Verse 60

पितरं रक्ष रक्षेति सुमतिः शरणं ययौ । मा भैषीरिति तं प्रोच्य पिता रक्षितुमुद्यतः । तदानीं ब्रह्महत्येयं तत्तातं प्रत्यभाषत

“बाबा, वाचवा—वाचवा” असे आर्तपणे म्हणत सुमती शरण गेला. पित्याने त्याला “भिऊ नकोस” असे सांगून रक्षणास सिद्ध झाला. तेव्हाच ती ब्रह्महत्या पित्याला उद्देशून बोलू लागली.

Verse 61

।ब्रह्महत्योवाच । मैनं त्वं प्रतिगृह्णीष्व यज्ञदेव द्विजोत्तम

ब्रह्महत्या म्हणाली— “हे यज्ञदेवा, हे द्विजोत्तमा! याला तू स्वीकारू नकोस.”

Verse 62

असौ सुरापी स्तेयी च ब्रह्महा चातिपातकी । मातृद्रोही पितृद्रोही भार्यात्यागी च पापकृत्

“हा सुरापी, चोर, ब्राह्मणहंता व अतिपातकी आहे; मातृद्रोही, पितृद्रोही, भार्यात्यागी आणि पापकर्मी आहे.”

Verse 63

किरातीसंगदुष्टश्च नैनं मुञ्चाम्यहं द्विज । गृह्णासि चेदिमं विप्र महापातकिनं सुतम्

“किरातीच्या संगतीनेही हा दूषित झाला आहे; हे द्विज, मी याला सोडणार नाही. हे विप्र, तू हा महापातकी पुत्र स्वीकारलास तर—”

Verse 64

त्वद्भार्यामस्य भार्यां च त्वां च पुत्रमिमं द्विज । भक्षयिष्यामि वंशं च तस्मान्मुञ्च सुतं त्विमम्

“हे द्विज! तुझी पत्नी, त्याची पत्नी, तू आणि हा पुत्र—यांना मी भक्ष करीन, आणि तुझा वंशही. म्हणून हा तुझा पुत्र सोडून दे.”

Verse 65

इमं त्यजसि चेत्पुत्रं युष्मान्मोक्ष्यामि सांप्रतम् । नैकस्यार्थे कुलं हन्तुमर्हसि त्वं महामते । इत्युक्तः स तया तत्र यज्ञदेवोऽब्रवीच्च ताम्

जर तू हा पुत्र त्यागशील, तर मी तुम्हा सर्वांना तत्क्षणी मुक्त करीन. हे महामते, एकाच्या हेतुने संपूर्ण कुलाचा नाश करणे तुला योग्य नाही. असे म्हणताच तेथे यज्ञदेव तिला प्रत्युत्तर देऊ लागला.

Verse 66

यज्ञदेव उवाच । बाधते मां सुतस्नेहः कथमेनं परित्यजे । ब्रह्महत्या तदाकर्ण्य द्विजोक्तं तमभाषत

यज्ञदेव म्हणाला—पुत्रस्नेह मला छळतो; मी त्याला कसा त्यागू? द्विजाचे वचन ऐकून ब्रह्महत्या त्याला बोलली.

Verse 67

ब्रह्महत्योवाच । अयं हि पतितोऽभूत्ते वर्णाश्रमबहिष्कृतः

ब्रह्महत्या म्हणाली—हा तर पतित झाला आहे; वर्णाश्रमधर्मातून बहिष्कृत आहे.

Verse 68

पुत्रेस्मिन्मा कुरु स्नेहं निंदितं तस्य दर्शनम् । इत्युक्त्वा ब्रह्महत्या सा यज्ञदेवस्य पश्यतः

या पुत्रावर माया करू नकोस; त्याचे दर्शनही निंद्य आहे. असे म्हणत ब्रह्महत्या यज्ञदेव पाहत असतानाच (पुढे सरकली).

Verse 69

तलेन प्रजहारास्य पुत्रं सुमतिनामकम् । रुरोद तात तातेति पितरं प्रब्रुवन्मुहुः

तिने तळहाताने सुमती नावाच्या त्याच्या पुत्राला प्रहार केला. तो वारंवार ‘तात! तात!’ म्हणत पित्याला हाक मारून रडू लागला.

Verse 70

रुरुदुर्जनको माता भार्यापि सुमतेस्तदा । एतस्मिन्नंतरे तत्र दुर्वासाः शंकरांशजः

तेव्हा पिता व माता रडू लागले; सुमतीची पत्नीही विलाप करू लागली. त्याच क्षणी शंकरांशज दुर्वासा मुनि तेथे येऊन पोहोचले.

Verse 71

दिष्टवा समाययौ योगी हे सृगालप्लवंगमौ । यज्ञदेवोऽथ तं दृष्ट्वा मुनिं रुद्रावतारकम् । श्रुत्वा प्रणम्य शरणं ययाचे पुत्रकारणात्

ती अवस्था पाहून योगी तेथे आले व म्हणाले—“हे कोल्ह्यांनो आणि वानरांनो!” मग यज्ञदेवांनी रुद्रावतार त्या मुनिंना पाहून, त्यांचे वचन ऐकून, नमस्कार करून शरण घेतली व पुत्रासाठी विनवणी केली.

Verse 72

पितोवाच । दुर्वासस्त्वं महायोगी साक्षाद्वै शंकरांशजः

पिता म्हणाला—“आप दुर्वासा, महायोगी आहात; आपण साक्षात् शंकरांशज आहात.”

Verse 73

त्वद्दर्शनमपुण्यानां भविता न कदाचन । ब्रह्महा च सुरापी च स्तेयी चाभूत्सुतो मम

“अपुण्यवानांना तुमचे दर्शन कधीच होत नाही. पण माझा पुत्र ब्राह्मणहंता, सुरापी आणि चोर झाला आहे.”

Verse 74

एनं प्रहर्तुमायाता ब्रह्महत्या विवर्तते । भूयाद्यथा मे पुत्रोऽयं महापातकमोचितः

“याला मारण्यासाठी ब्रह्महत्या आली आहे व जवळच घिरट्या घालत आहे. माझा हा पुत्र महापातकांतून मुक्त होवो.”

Verse 76

अयमेव हि पुत्रो मे नान्योऽस्ति तनयो मुने । अस्मिन्मृते तु वंशो मे समुच्छिद्येत्समूलतः

हे मुने! हाच माझा एकमेव पुत्र आहे; माझा दुसरा कोणी तनय नाही. हा मरण पावला तर माझा वंश मुळासकट नष्ट होईल.

Verse 77

ततः पितृभ्यः पिंडानां दातापि न भवेद्ध्रुवम् । अतः कृपां कुरुष्व त्वमस्मासु भगवन्मुने

मग पितरांना पिंडदान करणारा कोणीही न राहील, हे निश्चित. म्हणून, हे भगवन् मुने, आमच्यावर कृपा करा.

Verse 78

इत्युक्तः स तदोवाच दुर्वासाः शंकरांशजः । ध्यात्वा तु सुचिरं कालं यज्ञदेवं द्विजोत्तमम्

असे म्हटल्यावर, शंकरांशज दुर्वासांनी तेव्हा उत्तर दिले—श्रेष्ठ ब्राह्मण यज्ञदेवाचे दीर्घकाळ ध्यान करून.

Verse 79

घोरा च ब्रह्महत्येयं यथा शीघ्रं लयं व्रजेत् । तमुपायं वदस्वाद्य मम पुत्रे दयां कुरु

ही ब्रह्महत्येची पापबाधा अत्यंत घोर आहे. आजच असा उपाय सांगा की ती लवकर नष्ट होईल; माझ्या पुत्रावर दया करा.

Verse 80

अथापि ते सुतस्याहमस्य पापस्य शांतये । प्रायश्चित्तं वदिष्यामि शृणु नान्यमना द्विज

तरीही, तुझ्या पुत्राच्या या पापाच्या शांतीसाठी मी प्रायश्चित्त सांगतो. हे द्विज, मन एकाग्र करून ऐक.

Verse 81

श्रीरामधनुषः कोटौ दक्षिणे सलिलार्णवे । स्नाति चेत्तव पुत्रोऽयं पातकान्मोक्ष्यते क्षणात्

श्रीरामधनुष्याच्या कोटीवर, दक्षिण समुद्राच्या जलात, तुझा हा पुत्र स्नान करील तर तो क्षणात पापांतून मुक्त होईल।

Verse 82

दुर्विनीताभिधो विप्रो यत्र स्नानाद्द्विजोत्तम । गुरुस्त्रीगम पापेभ्यस्तत्क्षणादेव मोचितः

हे द्विजोत्तम! तेथे दुर्विनीत नावाचा ब्राह्मण स्नान करून गुरुपत्नीगमनातून उत्पन्न पापांपासून तत्क्षणी मुक्त झाला.

Verse 83

सैषा श्रीधनुषः कोटी राघवस्य स्वयं हरेः । स्नानमात्रेण पापौघं नाशयेत्त्वत्सुतस्य सा

हीच ती श्रीधनुष्याची कोटी—राघव, स्वयं हरि. केवळ स्नानमात्राने ती तुझ्या पुत्राच्या पापांचा ओघ नष्ट करते.