Adhyaya 41
या अध्यायात सूत ऋषी गायत्री–सरस्वती या युगल तीर्थांवर केंद्रित पावन इतिहास सांगण्याचे वचन देतात. प्रथम राजा परीक्षिताची प्रसिद्ध कथा येते—शिकारीदरम्यान ध्यानस्थ ऋषीचा अपमान करून त्याच्या खांद्यावर मृत सर्प ठेवला; ऋषिपुत्र शृंगीने शाप दिला की सातव्या दिवशी तक्षकाच्या दंशाने राजाचा मृत्यू होईल. राजा संरक्षणाची व्यवस्था करतो; ब्राह्मण-मंत्रिक कश्यप विषनिवारणासाठी निघतो. मार्गात तक्षक त्याला अडवून वटवृक्ष जाळून आपली घातक शक्ती दाखवतो; कश्यप मंत्रबलाने वृक्ष व त्यावरचा मनुष्य पुन्हा जिवंत करतो. तक्षक धन देऊन कश्यपाला परत पाठवतो आणि शेवटी फळातील कृमिरूपाने राजाला दंश करून मारतो. यानंतर कश्यपाचा धर्मसंकटाचा प्रसंग येतो. समर्थ असूनही लोभामुळे त्याने विषबाधिताचे रक्षण केले नाही म्हणून समाज त्याची निंदा करतो; तो शाकल्य ऋषीकडे मार्गदर्शन मागतो. शाकल्य कठोर नीती सांगतात—जाणूनबुजून लोभापोटी प्राणरक्षण नाकारणे हे महापातकासमान असून सामाजिक व वैदिक दुष्परिणाम भोगावे लागतात. प्रायश्चित्तासाठी ते दक्षिण समुद्रातील सेतुप्रदेशात, घण्डमादन-संबंधित स्थानी असलेल्या गायत्री–सरस्वती तीर्थांत संकल्पपूर्वक स्नान व नियम करण्यास सांगतात. कश्यप तेथे स्नान करताच तत्क्षणी शुद्ध होतो; देवी गायत्री व सरस्वती प्रकट होऊन तीर्थस्वरूप सांगतात, वर देतात आणि विद्या व वेदमाता म्हणून कश्यपाची स्तुती स्वीकारतात. शेवटी या तीर्थांचे स्नान-श्रवण केल्याने महान पावन फल मिळते अशी फलश्रुती दिली आहे।
Shlokas
Verse 1
श्रीसूत उवाच । अथातः संप्रवक्ष्यामि गायत्रीं च सरस्वतीम् । लक्ष्यीकृत्य कथामेकां पवित्रां द्विजसत्तमाः
श्रीसूत म्हणाले—आता मी गायत्री व सरस्वती यांचे माहात्म्य यथाविधि सांगतो. हे द्विजश्रेष्ठांनो, एक पवित्र कथा लक्ष्य करून ते वर्णन करीत आहे.
Verse 2
कश्यपाख्यो द्विजः पूर्वमस्मिंस्तीर्थद्वये शुभे । स्नात्वातिमहतः पापाद्विमुक्तो नरकप्रदात्
पूर्वी कश्यप नावाचा एक ब्राह्मण या दोन शुभ तीर्थांत स्नान करून अतिभयंकर, नरकप्रद पापातून मुक्त झाला.
Verse 3
ऋषय ऊचुः । मुने कश्यपनामासावकरोत्किं हि पातकम् । स्नात्वा तीर्थद्वयेप्यत्र यस्मान्मुक्तोऽभवत्क्षणात्
ऋषी म्हणाले—हे मुने, कश्यप नावाच्या त्या पुरुषाने कोणते पातक केले होते, की येथे या दोन तीर्थांत स्नान करून तो क्षणात मुक्त झाला?
Verse 4
एतन्नः श्रद्दधानानां ब्रूहि सूत कृपाबलात् । त्वद्वचोऽमृततृप्तानां न पिपासापि विद्यते
हे सूत, आम्ही श्रद्धावान आहोत; कृपाबलाने हे आम्हाला सांगा. तुमच्या वचनामृताने तृप्त झालेल्यांना पुन्हा पिपासा उरत नाही.
Verse 5
श्रीसूत उवाच । गायत्र्याश्च सरस्वत्या माहात्म्यप्रतिपादकम् । इतिहासं प्रवक्ष्यामि शृण्वतां पापनाशनम्
श्रीसूत म्हणाले—गायत्री व सरस्वती यांचे माहात्म्य प्रतिपादणारा एक इतिहास मी सांगतो; तो ऐकणाऱ्यांचे पाप नष्ट करतो.
Verse 6
अभिमन्युसुतो राजा परीक्षिन्नाम नामतः । अध्यास्ते हास्तिनपुरं पालयन्धर्मतो महीम्
अभिमन्यूचा पुत्र राजा ‘परीक्षित’ या नावाने प्रसिद्ध होता। तो हस्तिनापुरात अधिष्ठित होऊन धर्माने पृथ्वीचे पालन करीत असे।
Verse 7
स राजा जातु विपिने चचार मृगया रतः । षष्टिवर्षवया भूपः क्षुत्तृष्णापरिपीडितः
तो राजा एकदा मृगयेस आसक्त होऊन वनात फिरू लागला। साठ वर्षांचा तो भूप क्षुधा व तृष्णेने फार पीडित झाला।
Verse 8
नष्टमेकं स विपिने मार्गयन्मृगमादरात् । ध्यानारूढं मुनिं दृष्ट्वा प्राह तं चीरवाससम्
वनात हरवलेल्या एका मृगाचा तो आस्थेने शोध घेत होता। तेव्हा ध्यानस्थ, वल्कलवस्त्रधारी मुनि पाहून त्यास तो म्हणाला।
Verse 9
मया बाणेन विपिने मृगो विद्धोऽधुना मुने । दृष्टः स किं त्वया विद्वन्विद्रुतो भयकातरः
‘हे मुने! आत्ताच वनात माझ्या बाणाने एक मृग विद्ध झाला आहे. हे विद्वन्! भयाने कातर होऊन पळत असलेला तो तू पाहिलास काय?’
Verse 10
समाधिनिष्ठो मौनित्वान्न किं चिदपि सोऽब्रवीत् । ततो धनुरटन्याऽसौ स्कंधे तस्य महामुनेः
समाधिनिष्ठ व मौनव्रती असल्याने त्याने काहीही उत्तर दिले नाही। तेव्हा त्या पुरुषाने (राजाने) त्या महामुनीच्या खांद्यावर धनुष्य व तूणीर ठेवले।
Verse 11
निधाय मृतसर्पं तु कुपितः स्वपुरं ययौ । मुनेस्तस्य सुतः कश्चिच्छृंगीनाम बभूव वै
मृत सर्प ठेवून तो राजा क्रोधाने आपल्या नगरास परत गेला। त्या मुनीचा शृंगी नावाचा एक पुत्र होता.
Verse 12
सखा तस्य कृशाख्योऽभूच्छृंगिणो द्विजसत्तमाः । सखायं शृङ्गिणं प्राह कृशाख्यः स सखा ततः
हे श्रेष्ठ द्विजांनो! शृंगीचा कृश नावाचा एक सखा होता. मग त्या कृशाने आपल्या मित्र शृंगीला सांगितले.
Verse 13
पिता तव मृतं सर्पं स्कंधेन वहतेऽधुना । मा भूद्दर्पस्तव सखे मा कृथास्त्वं मदं वृथा
तुझा पिता आत्ता खांद्यावर मृत सर्प वाहत आहे. सखे, तुझ्यात दर्प येऊ नये; उगीच मद करू नकोस.
Verse 14
सोऽवदत्कुपितः शृंगी दित्सुश्शापं नृपाय वै । मत्ताते शवसर्पं यो न्यस्तवान्मूढचेतनः
तेव्हा शृंगी क्रोधाने राजाला शाप देण्याच्या हेतूने म्हणाला—‘ज्या मूढाने माझ्या पित्यावर मृत सर्प ठेवला आहे…’
Verse 15
स सप्तरात्रान्म्रियतां संदष्टस्तक्षकाहिना । शशापैवं मुनिसुतः सौभद्रेयं परीक्षितम्
‘सात रात्रींत तक्षक नागाच्या दंशाने तो मरो.’ अशा प्रकारे मुनीपुत्राने सौभद्रेय परीक्षिताला शाप दिला.
Verse 16
शमीकाख्यः पिता तस्य श्रुत्वा शप्तं सुतेन तम् । नृपं प्रोवाच तनयं शृंगिणं मुनिपुंगवः
त्याचा पिता शमीक नामक मुनिवर, पुत्राने राजाला शाप दिला हे ऐकून, मुनिपुंगव होऊन आपल्या पुत्र शृंगीला उद्देशून बोलला।
Verse 17
रक्षकं सर्वलोकानां नृपं किं शप्तवानसि । अराजके वयं लोके स्थास्यामः कथमंजसा
सर्व लोकांचा रक्षक असलेल्या राजाला तू का शाप दिलास? राजा नसलेल्या जगात आम्ही सहजपणे कसे राहू?
Verse 18
क्रोधेन पातकमभून्न त्वया प्राप्यते सुखम् । यः समुत्पादितं कोपं क्षमयैव निरस्यति
क्रोधामुळे पातक उत्पन्न झाले; त्याने तुला सुख मिळणार नाही. जो उठलेला कोप केवळ क्षमेद्वारे दूर करतो, तोच त्यावर विजय मिळवतो।
Verse 19
इह लोके परत्रासावत्यंतं सुखमेधते । क्षमायुक्ता हि पुरुषा लभंते श्रेय उत्तमम्
या लोकात आणि परलोकातही अत्यंत सुख वाढते; कारण क्षमायुक्त पुरुष उत्तम श्रेय प्राप्त करतात।
Verse 20
ततः शमीकः स्वं शिष्यं प्राह गौरमुखाभिधम् । भो गौ मुख गत्वा त्वं वद भूपं परीक्षितम्
मग शमीकाने आपल्या गौरमुख नावाच्या शिष्याला म्हटले— “हे गौरमुख, तू जाऊन राजा परीक्षिताला ही गोष्ट सांग।”
Verse 21
इमं शापं मत्सुतोक्तं तक्षकाहिविदंशनम् । पुनरायाहि शीघ्रं त्वं मत्समीपे महामते
हा शाप माझ्या पुत्राने उच्चारला आहे; त्याने तक्षक सर्पाचा घातक दंश होईल. हे महामते, तू शीघ्र माझ्या समीप परत ये.
Verse 22
एवमुक्तः शमीकेन ययौ गौरमुखो नृपम् । समेत्य चाब्रवीद्भूपं सौभद्रेयं परीक्षितम्
शमीकाने असे सांगितल्यावर गौरमुख राजाकडे गेला; भेटून त्याने सौभद्रेय राजा परीक्षितास निवेदन केले.
Verse 23
दृष्ट्वा सर्पं पितुः स्कन्धे त्वया विनिहितं मृतम् । शमीकस्य सुतः शृंगी शशाप त्वां रुषान्वितः
तुझ्यामुळे पित्याच्या खांद्यावर ठेवलेला मृत सर्प पाहून शमीकाचा पुत्र शृंगी क्रोधाने तुला शाप देऊ लागला.
Verse 24
एतद्दिनात्सप्तमेऽह्नि तक्षकेण महाहिना । दष्टो विषाग्निना दग्धो भूयादाश्वभिमन्युजः
आजपासून सातव्या दिवशी महा-सर्प तक्षकाच्या दंशाने अभिमन्यूचा पुत्र विषाग्नीने दग्ध होवो—असे घडो.
Verse 25
एवं शशाप त्वां राजञ्छृंगी तस्य मुनेः सुतः । एतद्वक्तुं पिता तस्य प्राहिणोन्मां त्वदंतिकम्
हे राजन्, त्या मुनीचा पुत्र शृंगी याने अशा प्रकारे तुला शाप दिला. हे सांगण्यासाठी त्याच्या पित्याने मला तुझ्या जवळ पाठविले आहे.
Verse 26
इतीरयित्वा तं भूपमाशु गौरमुखो ययौ । गते गौरमुखे पश्चाद्राजा शोकपरायणः
असे बोलून गौरमुख त्वरेने त्या राजापासून निघून गेला. गौरमुख गेल्यावर राजा पूर्णपणे शोकात बुडून गेला.
Verse 27
अभ्रंलिहमथोत्तुंगमेकस्तंभं सुविस्तृतम् । मध्येगंगं व्यतनुत मंडपं नृपपुंगवः
मग राजांमध्ये श्रेष्ठ त्या नृपाने गंगेच्या मध्यभागी मेघांना स्पर्श करणारा, एकाच स्तंभावर उभा असलेला अतिविस्तीर्ण मंडप उभारला.
Verse 28
महागारुडमंत्रज्ञैरौषधज्ञैश्चिकित्सकैः । तक्षकस्य विषं हंतुं यत्नं कुर्वन्समाहितः
महागारुड मंत्र जाणणारे आणि औषधविद्येत निपुण वैद्य यांच्यासह तो एकाग्र होऊन तक्षकाचे विष नष्ट करण्यासाठी प्रयत्न करू लागला.
Verse 29
अनेकदेवब्रह्मर्षिराजर्षिप्रवरान्वितः । आस्ते तस्मिन्नृपस्तुंगे मंडपे विष्णुभक्तिमान्
अनेक देव, श्रेष्ठ ब्रह्मर्षी व राजर्षी यांच्यासह तो विष्णुभक्त राजा त्या उंच मंडपात निवास करू लागला.
Verse 30
तस्मिन्नवसरे विप्रः काश्यपो मांत्रिकोत्तमः । राजानं रक्षितुं प्रायात्तक्षकस्य महाविषात्
त्याच वेळी मंत्रविद्येत श्रेष्ठ असा ब्राह्मण काश्यप तक्षकाच्या महाविषापासून राजाचे रक्षण करण्यासाठी निघाला.
Verse 31
सप्तमेऽहनि विप्रेंद्रो दरिद्रो धनकामुकः । अत्रांतरे तक्षकोऽपि विप्ररूपी समाययौ
सातव्या दिवशी तो श्रेष्ठ ब्राह्मण, जरी दरिद्री असला तरी धनाची इच्छा धरून मार्गाने निघाला. तेवढ्यात तक्षकही ब्राह्मणरूप धारण करून तेथे आला.
Verse 32
मध्येमार्गं विलोक्याथ कश्यपं प्रत्यभाषत । ब्राह्मण त्वं कुत्र यासि वद मेऽद्य महामुने
मार्गात त्याला पाहून तो कश्यपांना म्हणाला— “हे ब्राह्मण, तुम्ही कुठे जाता? हे महामुने, आज मला सांगा.”
Verse 33
इति पृष्टस्तदावादीत्काश्यपस्तक्षकं द्विजाः । परीक्षितं महाराजं तक्षकोऽद्य विषाग्निना
असे विचारल्यावर कश्यप तक्षकाला म्हणाले— “हे द्विजांनो, आज तक्षक विषरूपी अग्नीने महाराज परीक्षिताला दग्ध करील.”
Verse 34
दक्ष्यते तं शमयितुं तत्समीपमुपैम्यहम् । इत्युक्तवंतं तं विप्रं तक्षकः पुनरब्रवीत्
“ते विष शांत करण्यास मी समर्थ आहे; म्हणून मी त्याच्या जवळ जातो”— असे म्हणालेल्या त्या ब्राह्मणाला तक्षकाने पुन्हा उत्तर दिले.
Verse 35
तक्षकोहं द्विजश्रेष्ठ मया दष्टश्चिकित्सितुम् । न शक्यो ऽब्दशतेनापि महामंत्रायुतैरपि
“हे द्विजश्रेष्ठ, मी तक्षक आहे. माझ्या दंशाने दंशित झालेल्याचे उपचार शंभर वर्षांतही शक्य नाहीत, तसेच असंख्य महामंत्रांनीही नाहीत.”
Verse 36
चिकित्सितुं चेन्मद्दष्टं शक्तिरस्ति तवाधुना । अनेकयोजनोच्छ्रायमिमं वटतरुं त्वहम्
जर आत्ताच माझ्या दंशाने बाधित झालेल्याचे उपचार करण्याची तुझ्यात शक्ती असेल, तर पाहा—हा अनेक योजन उंच वडवृक्ष; मी प्रथम याच्यावर परीक्षा करीन।
Verse 37
दशाम्युज्जीवयैनं त्वं समर्थोऽस्ति ततो भवान् । इतीरयित्वा तं वृक्षमदशत्तक्षकस्तदा
मी याला दंश करतो; तू समर्थ असशील तर याला पुन्हा जिवंत कर—मग तुझे सामर्थ्य सिद्ध होईल। असे म्हणून तक्षकाने तेव्हा त्या वृक्षाला दंश केला।
Verse 38
अभवद्भस्मसात्सोऽपि वृक्षोऽत्यंतं समूर्च्छितः । पूर्वमेव नरः कश्चित्तं वृक्षमधिरूढवान्
तो वृक्षही अत्यंत मूर्च्छित होऊन भस्मसात झाला. पण त्याआधीच एक मनुष्य त्या वृक्षावर चढला होता.
Verse 39
तक्षकस्य विषोल्काभिः सोऽपि दग्धोऽभवत्तदा । तं नरं न विजिज्ञाते तौ च काश्यपतक्षकौ
तक्षकाच्या विषाच्या ज्वलंत ठिणग्यांनी तो मनुष्यही तेव्हा जळून गेला. पण काश्यप आणि तक्षक—दोघांनाही—तो मनुष्य कोण होता हे कळले नाही.
Verse 40
काश्यपः प्रतिजज्ञेऽथ तक्षकस्यापि शृण्वतः । तन्मंत्रशक्तिं पश्यंतु सर्वे विप्रा हि नोऽधुना
तेव्हा काश्यपाने, तक्षक ऐकत असतानाही, प्रतिज्ञा केली—“आता सर्व विप्रांनी माझ्या त्या मंत्राची शक्ती पाहावी.”
Verse 41
इतीरयित्वा तं वृक्षं भस्मीभूतं विषाग्निना । अजीवयन्मन्त्रशक्त्या काश्यपो मांत्रिकोत्तमः
असे म्हणत मंत्रविद्येत श्रेष्ठ काश्यपांनी विषाग्नीने भस्म झालेला तो वृक्ष मंत्रशक्तीने पुन्हा जिवंत केला।
Verse 42
नरोऽपि तेन वृक्षेण साकमुज्जीवितोऽभवत् । अथाब्रवीत्तक्षकस्तं काश्यपं मंत्रकोविदम्
त्या वृक्षासह तो मनुष्यही पुन्हा जिवंत झाला. मग तक्षकाने मंत्रनिपुण काश्यपाला संबोधले.
Verse 43
यथा न मुनिवाङ्मिथ्या भवेदेवं कुरु द्विज । यत्ते राजा धनं दद्यात्ततोपि द्विगुणं धनम्
“मुनिवचन खोटे ठरू नये म्हणून, हे द्विज, तसे कर. राजा जे धन तुला देईल, त्यापेक्षा दुप्पट धन मी देईन.”
Verse 44
ददाम्यहं निवर्तस्व शीघ्रमेव द्विजोत्तम । इत्युक्त्वानर्घ्यरत्नानि तस्मै दत्त्वा स तक्षकः
“मी देतो; हे द्विजोत्तम, त्वरित परत जा.” असे म्हणत तक्षकाने त्याला अमूल्य रत्ने दिली.
Verse 45
न्यवर्तयत्काश्यपं तं ब्राह्मणं मंत्रको विदम् । अल्पायुषं नृपं मत्वा ज्ञानदृष्ट्या स काश्यपः
अशा रीतीने मंत्रनिपुण ब्राह्मण काश्यप परत फिरले; कारण ज्ञानदृष्टीने त्यांनी राजाचा अल्पायुष्यत्व जाणले.
Verse 46
स्वाश्रमं प्रययौ तूष्णीं लब्धरत्नश्च तक्षकात् । सोऽब्रवीत्तक्षकः सर्वान्सर्पानाहूय तत्क्षणे
तक्षकाकडून रत्ने मिळवून तो मौन धरीत आपल्या आश्रमास गेला. त्याच क्षणी तक्षकाने सर्व सर्पांना बोलावून हे वचन उच्चारले.
Verse 47
यूयं तं नृपतिं प्राप्य मुनीनां वेषधारिणः । उपहारफलान्याशु प्रयच्छत परीक्षिते
तुम्ही मुनींचा वेष धारण करून त्या नृपतीकडे जा आणि परीक्षितास त्वरेने उपहाररूप फळे अर्पण करा.
Verse 48
तथेत्युक्त्वा सर्वसर्पा ददू राज्ञे फलान्यमी । तक्षकोपि तदा तत्र कस्मिंश्चिद्बदरीफले
‘तथास्तु’ असे म्हणत सर्व सर्पांनी राजास फळे दिली. आणि तक्षकही त्याच वेळी तेथे एका बदरीफळात शिरला.
Verse 49
कृमिवेषधरो भूत्वा व्यतिष्ठद्दंशितुं नृपम् । अथ राजा प्रदत्तानि सर्पैर्ब्राह्मणरूपकैः
कृमीचा वेष धारण करून तो नृपाला दंश करण्यासाठी दबा धरून बसला. तेव्हा राजाने ब्राह्मणरूप धारण केलेल्या सर्पांनी दिलेली फळे पाहिली.
Verse 50
परीक्षिन्मंत्रवृद्धेभ्यो दत्त्वा सर्वफलान्यपि । कौतूहलेन जग्राह स्थूलमेकं फलं करे
परीक्षिताने मंत्रविद्येत वृद्धांना सर्व फळे दिली; तरीही कुतूहलाने हातात एक मोठे फळ उचलले.
Verse 51
अस्मिन्नवसरे सूर्योऽप्यस्ताचलमगाहत । मिथ्या ऋषिवचो मा भूदिति तत्रत्यमानवाः
त्याच क्षणी सूर्यही अस्ताचलात मावळला। ‘ऋषींचे वचन खोटे ठरू नये’ या भीतीने तेथील लोक व्याकुळ झाले।
Verse 52
अन्योयमवदन्त्सर्वे ब्राह्मणाश्च नृपास्तथा । एवं वदत्सु सर्वेषु फले तस्मिन्नदृश्यत
सर्व ब्राह्मण आणि राजेही परस्पर म्हणू लागले, “हे तर काहीतरी वेगळेच आहे.” असे बोलत असतानाच त्या फळात काहीतरी दिसू लागले।
Verse 53
फले रक्तकृमिः सर्वे राज्ञा चापि परीक्षिता । अयं किं मां दशेदद्य कृमिरित्युक्तवा न्नृपः
फळात रक्तवर्ण कृमी सर्वांनी पाहिला; राजानेही तो तपासला. राजा म्हणाला, “हा कृमी काय करणार—आज मला चावेल काय?”
Verse 54
निदधे तत्फलं कर्णे सकृमि द्विजसत्तमाः । तक्षकोऽस्मिन्स्थितः पूर्वं कृमिरूपी फले तदा
हे द्विजश्रेष्ठांनो, त्याने कृमीसह ते फळ कानावर ठेवले. कारण त्या वेळी त्या फळात पूर्वीपासूनच तक्षक नाग कृमीच्या रूपाने वास करून होता।
Verse 55
निर्गत्य तत्फलादाशु नृपदे हमवेष्टयत् । तक्षकावेष्टिते भूपे पार्श्वस्था दुद्रुवुर्भयात्
तो त्या फळातून झटपट बाहेर येऊन राजाच्या देहाभोवती गुंडाळला. तक्षकाने वेढलेल्या राजाला पाहून जवळचे लोक भयाने पळून गेले।
Verse 56
अनंतरं नृपो विप्रास्तक्षकस्य विषाग्निना । दग्धोऽभूद्भस्मसादाशु सप्रासादो बलीयसा
तत्क्षणी, हे विप्रहो, तक्षकाच्या प्रचंड विषाग्नीने राजा आपल्या प्रासादासह त्वरेने जळून भस्मसात झाला।
Verse 57
कृत्वोर्ध्वदैहिकं तस्य नृपस्य सपुरोहिताः । मंत्रिणस्तत्सुतं राज्ये जनमेजयनामकम्
त्या राजाचे ऊर्ध्वदैहिक विधी करून, पुरोहितांसह मंत्र्यांनी त्याचा पुत्र जनमेजय यास राज्यसिंहासनावर अभिषेक करून बसविले।
Verse 58
राजानमभ्यषिंचन्वै गजद्रक्ष णवांछया । तक्षकाद्रक्षितुं भूपमायातः काश्यपाभिधः
राजवंशाच्या रक्षणाची इच्छा धरून त्यांनी राजाचा अभिषेक केला; आणि तक्षकापासून भूपाचे रक्षण करण्यासाठी काश्यप नावाचा ब्राह्मणही तेथे आला।
Verse 59
यो ब्राह्मणो मुनिश्रेष्ठाः स सर्वैर्निंदितो जनैः । बभ्राम सकलान्देशाञ्छिष्टैः सर्वैश्च दूषितः
हे मुनिश्रेष्ठहो, तो ब्राह्मण सर्व लोकांनी निंदिला; सर्व शिष्टांनी दूषित ठरविल्याने तो सर्व देशांत भटकत राहिला।
Verse 60
अवस्थानं न लेभेऽसौ ग्रामे वाप्याश्रमेऽपि वा । यान्यान्देशानसौ यातस्तत्रतत्रमहाजनैः
त्याला ना गावात, ना आश्रमात कुठेही निवास मिळाला; तो ज्या-ज्या देशांत गेला, तिथे-तिथे महाजन त्याला सामोरे येऊन अडवू लागले।
Verse 61
तत्तद्देशान्निरस्तः स शाकल्यं शरणं ययौ । प्रणम्य शाकल्यमुनिं काश्यपो निन्दितो जनैः । इदं विज्ञापयामास शाकल्याय महात्मने
तो देशोदेशी हाकलला जाऊन तो शाकल्यांच्या शरणास गेला। लोकांनी निंदिलेला काश्यप शाकल्यमुनींना प्रणाम करून त्या महात्म्यास ही गोष्ट निवेदू लागला।
Verse 62
काश्यप उवाच । भगवन्सर्वधर्मज्ञ शाकल्य हरिवल्लभ
काश्यप म्हणाला— भगवन्, सर्वधर्मज्ञ शाकल्य, हरिप्रिय!
Verse 63
मुनयो ब्राह्मणाश्चान्ये मां निंदंति सुहृज्जनाः । नास्याहं कारणं जाने किं मां निंदंति मानवाः
मुनी, ब्राह्मण आणि इतर सुहृद् जनही माझी निंदा करतात। याचे कारण मला कळत नाही—मानव मला का धिक्कारतात?
Verse 64
ब्रह्महत्या सुरापानं गुरुस्त्रीगमनं तथा । स्तेयं संसर्गदोषो वा मया नाचरितः क्वचित्
ब्रह्महत्या, सुरापान, गुरुपत्नीगमन, चोरी किंवा दूषित संगतीचा दोष—यापैकी काहीही मी कधी केलेले नाही।
Verse 65
अन्यान्यपि हि पापानि न कृतानि मया मुने । तथापि निंदंति जना वृथा मां बांधवादयः
हे मुने, इतर पापेही माझ्याकडून घडलेली नाहीत; तरीही बांधव-आप्तजन व इतर लोक मला विनाकारण निंदित करतात।
Verse 66
जानासि चेत्त्वं शाकल्य मया दोषं कृतं वद । उक्तोऽथ काश्यपेनैवं शाकल्याख्यो महामुनिः । क्षणं ध्यात्वा बभाषे तं काश्यपं द्विजसत्तमाः
“हे शाकल्य, तुला माहीत असेल तर सांग—माझ्याकडून कोणता दोष झाला?” असे काश्यपांनी विचारताच शाकल्य नावाच्या महामुनींनी क्षणभर चिंतन करून द्विजश्रेष्ठ काश्यपांना उत्तर दिले।
Verse 67
शाकल्य उवाच । परीक्षितं महाराजं तक्षकाद्रक्षितुं भवान्
शाकल्य म्हणाले— “तक्षकापासून महाराज परीक्षिताचे रक्षण करणे हे तुमचे कर्तव्य होते।”
Verse 68
अयासीदर्धमार्गे तु तक्षकेण निवारितः । चिकित्सितुं समर्थोऽपि विषरोगादिपीडितम्
“तुम्ही निघालात खरे, पण अर्ध्या मार्गात तक्षकाने तुम्हाला थांबवले—विष, रोग इत्यादींनी पीडितास उपचार करण्यास तुम्ही समर्थ असूनही।”
Verse 69
यो न रक्षति लोभेन तमाहुर्ब्रह्मघातकम् । क्रोधात्कामाद्भयाल्लोभान्मात्सर्यान्मोहतोऽपि वा
“जो लोभामुळे रक्षण करत नाही, त्याला ब्रह्मघातक म्हणतात—क्रोध, काम, भय, लोभ, मत्सर किंवा मोह यांपैकी कोणत्याही कारणाने असो।”
Verse 70
यो न रक्षति विप्रेंद्र विषरोगातुरं नरम् । ब्रह्महा स सुरापी च स्तेयी च गुरुतल्पगः
“हे विप्रेंद्र, जो विष किंवा रोगाने व्याकुळ झालेल्या मनुष्याचे रक्षण करत नाही, तो ब्रह्महत्यारा, सुरापी, चोर आणि गुरुतल्पग यांसारखा पापी ठरतो।”
Verse 71
संसर्गदोषदुष्टश्च नापि तस्य हि निष्कृतिः । कन्याविक्रयिणश्चापि हयविक्रयिणस्तथा
कुसंगदोषाने दूषित झालेल्यास खरेच कोणतेही प्रायश्चित्त नाही। तसेच कन्या-विक्रेता आणि अश्व-विक्रेता हेही निंद्य आहेत।
Verse 72
कृतघ्न स्यापि शास्त्रेषु प्रायश्चित्तं हि विद्यते । विषरोगातुरं यस्तु समर्थोपि न रक्षति
कृतघ्नासाठीही शास्त्रांत प्रायश्चित्त सांगितले आहे. पण जो समर्थ असूनही विष किंवा रोगाने पीडित मनुष्याचे रक्षण करत नाही—
Verse 73
न तस्य निष्कृतिः प्रोक्ता प्रायश्चित्तायुतैरपि । न तेन सह पंक्तौ च भुंजीत सुकृती जनः
अशा व्यक्तीसाठी दहा हजार प्रायश्चित्तांनीही निष्कृती सांगितलेली नाही. सुकृती जनाने त्याच्यासह पंक्तीत बसून भोजनही करू नये.
Verse 74
न तेन सह भाषेत न पश्येत्तं नरं क्वचित् । तत्संभाषणमात्रेण महापातकभाग्भवेत्
त्याच्याशी बोलू नये आणि कुठेही त्या मनुष्याला पाहूही नये. केवळ त्याच्याशी संभाषण केल्याने महापातकाचा भागीदार होतो.
Verse 75
परीक्षित्स महाराजः पुण्यश्लोकश्च धार्मिकः । विष्णुभक्तो महायोगी चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता
महाराज परीक्षित हे पुण्यश्लोक व धार्मिक होते—विष्णुभक्त, महायोगी आणि चातुर्वर्ण्य-व्यवस्थेचे रक्षक।
Verse 76
व्यासपुत्राद्धरिकथां श्रुतवान्भक्तिपूर्वकम् । अरक्षित्वा नृपं तं त्वं वचसा तक्षकस्य यत्
व्यासपुत्राकडून भक्तिपूर्वक हरिकथा ऐकूनही, तक्षकाच्या वचनामुळे तू त्या नृपाचे रक्षण केले नाहीस।
Verse 77
निवृत्तस्तेन विप्रेंद्रैर्बांधवैरपि दूष्यसे । स परीक्षिन्महाराजो यद्यपि क्ष णजीवितः
कर्तव्यापासून परतल्यामुळे तू श्रेष्ठ ब्राह्मणांनाही आणि आपल्या बांधवांनाही दोषारोपाचा विषय झालास। तो महाराज परीक्षित, जरी क्षणभराचेच आयुष्य उरले होते,—
Verse 78
तथापि यावन्मरणं बुधैः कार्यं चिकित्सनम् । यावत्कण्ठगताः प्राणा मुमूर्षोर्मानवस्य हि
तरीही, मृत्यूपर्यंत ज्ञानीजनांनी उपचार करावा—जोवर मरणासन्न मनुष्याचे प्राण कंठाशी येत नाहीत।
Verse 79
तावच्चिकित्सा कर्तव्या कालस्य कुटिला गतिः । इति प्राहुः पुरा श्लोकं भिषग्वैद्याब्धिपारगाः
तोवर उपचार करावाच, कारण काळाची गती कुटिल व अनिश्चित असते। असे प्राचीनकाळी वैद्यविद्येच्या सागरास पार गेलेल्या भिषगांनी हा श्लोक सांगितला।
Verse 80
अतश्चिकित्साशक्तोऽपि यस्मादकृतभेषजः । अर्धमार्गे निवृत्तस्त्वं तेन तं हतवानसि । शाकल्येनैवमुदितः काश्यपः प्रत्यभाषत
म्हणून, उपचारास समर्थ असूनही तू औषध दिली नाहीस; आणि अर्ध्यावरून परतलास—यामुळेच तू त्याचा वध केलास. शाकल्याने असे म्हटल्यावर काश्यपाने प्रत्युत्तर दिले।
Verse 81
काश्यप उवाच । ममैतद्दोषशांत्यर्थमुपायं वद सुव्रत
काश्यप म्हणाला—हे सुव्रत! माझ्या या दोषाच्या शांतीसाठी जो उपाय आहे तो मला सांग।
Verse 82
येन मां प्रतिगृह्णीयुर्बांधवाः ससुहृज्जनाः
कोणत्या उपायाने माझे बांधव, मित्र व हितचिंतक मला पुन्हा स्वीकारतील?
Verse 83
कृपां मयि कुरुष्व त्वं शाकल्य हरिवल्लभ । काश्यपेनैवमुक्तस्तु शाकल्योपि मुनीश्वरः । क्षणं ध्यात्वा जगादैवं काश्यपं कृपया तदा
हे हरिवल्लभ शाकल्य! माझ्यावर कृपा कर. असे काश्यपाने म्हटल्यावर मुनीश्वर शाकल्य क्षणभर ध्यान करून दयेनं काश्यपाला म्हणाला।
Verse 84
शाकल्य उवाच । अस्य पापस्य शात्यर्थमुपायं प्रवदामि ते
शाकल्य म्हणाला—या पापाच्या शांतीसाठी योग्य उपाय मी तुला सांगतो।
Verse 85
तत्कर्त्तव्यं त्वया शीघ्रं विलंबं मा कृथा द्विज । दक्षिणांबुनिधौ सेतौ गंधमादनपर्वते
हे द्विज! हे तू लवकर कर; विलंब करू नकोस. दक्षिण समुद्रातील सेतूवर, गंधमादन पर्वतावर…
Verse 86
अस्ति तीर्थद्वयं विप्रा गायत्री च सरस्वती । तत्र त्वं स्नानमात्रेण शुद्धो भूयाश्च तत्क्षणे
हे विप्रा! येथे दोन तीर्थे आहेत—गायत्री व सरस्वती. तेथे केवळ स्नान केल्यानेच तू त्या क्षणी शुद्ध होशील.
Verse 87
गायत्र्या च सरस्वत्या जलवात स्पृशो नरः । विधूय सर्वपापानि स्वर्गं यास्यंति निर्मलाः
गायत्री व सरस्वतीच्या जलाचा आणि पावन वाऱ्याचा स्पर्श करणारे नर सर्व पापे झटकून निर्मळ होऊन स्वर्गास जातात.
Verse 88
तद्याहि शीघ्र विप्र त्वं गायत्रीं च सरस्वतीम् । इत्युक्तः काश्यपस्तेन शाकल्येन द्विजोत्तमाः
म्हणून, हे विप्र! तू लवकरच गायत्री व सरस्वतीकडे जा. शाकल्याने असे सांगितल्यावर द्विजोत्तम काश्यप तत्पर झाला.
Verse 89
नत्वा मुनिं च शाकल्यं तमापृच्छ्य मुनीश्वरम् । तेन चैवाभ्यनुज्ञातः प्रययौ गन्धमादनम्
शाकल्य मुनींना नमस्कार करून व त्या मुनीश्वराची रजा घेऊन, त्यांची अनुमती मिळताच काश्यप गंधमादनास निघाला.
Verse 90
तत्र गत्वा च गायत्रीसरस्वत्यौ च काश्यपः । नत्वा तीर्थद्वयं भक्त्या दण्डपाणिं च भैरवम्
तेथे जाऊन काश्यपाने गायत्री व सरस्वतीकडे गमन केले. भक्तीने त्याने दोन्ही तीर्थांना आणि दंडपाणि भैरवालाही नमस्कार केला.
Verse 91
संकल्पपूर्वं तत्तीर्थे सस्नौ नियमसंयुतः । तीर्थद्वये स्नानमात्रान्मुक्तपापोऽथ काश्यपः
संकल्पपूर्वक व नियमपालन करून कश्यपाने त्या तीर्थात स्नान केले। त्या दोन तीर्थांत केवळ स्नानमात्राने तो पापमुक्त झाला।
Verse 92
तीर्थद्वयस्य तीरेऽसौ किंचित्कालं तु तस्थिवान् । तस्मिन्काले च गायत्रीसरस्वत्यौ मुनीश्वराः
तो त्या द्वितीर्थाच्या तीरावर काही काळ थांबला. त्याच वेळी, हे मुनीश्वरांनो, गायत्री व सरस्वती तेथे प्रकट होऊ लागल्या.
Verse 93
प्रादुर्बभूवतुर्मूर्ते सर्वाभरणभूषिते । देव्यौ ते स नमस्कृत्य काश्यपो भक्तिपूर्वकम्
त्या दोन्ही देव्या साकार रूपाने प्रकट झाल्या, सर्व आभरणांनी भूषित होत्या. कश्यपाने भक्तिपूर्वक त्यांना नमस्कार केला.
Verse 94
के युवां रूपसंपन्ने सर्वालंकारसंयुते । इति पप्रच्छ दृष्ट्वा ते काश्यपो हृष्टमानसः । तेन पृष्टे च गायत्रीसरस्वत्यौ तमूचतुः
‘तुम्ही दोघी कोण—रूपसंपन्न व सर्व अलंकारांनी युक्त?’ असे पाहून हर्षित मनाने कश्यपाने विचारले. विचारल्यावर गायत्री व सरस्वती त्याला म्हणाल्या.
Verse 95
गायत्रीसरस्वत्यावूचतुः । काश्यपावां हि गायत्रीसरस्वत्यौ विधिप्रिये
गायत्री व सरस्वती म्हणाल्या—‘हे कश्यपा, विधिप्रिया! आम्हीच गायत्री आणि सरस्वती आहोत.’
Verse 96
एतत्तीर्थस्वरूपेण नित्यं वर्तावहे त्वतः । अत्र तीर्थद्वये स्नानादावां तुष्टे तवाधुना
आम्ही येथे या तीर्थस्वरूपानेच नित्य वास करीत आहोत। या तीर्थद्वयात तू स्नान केल्यामुळे आम्ही दोघेही आता तुझ्यावर प्रसन्न झालो आहोत।
Verse 97
वरं मत्तो वृणीष्व त्वं यदिष्टं काश्यप द्विज । स्नांति तीर्थद्वये येऽत्र दास्यावस्तदभीप्सितम्
हे काश्यप, हे द्विज! तुला जे इष्ट असेल ते वर आमच्याकडून माग। आणि जो कोणी येथे या तीर्थद्वयात स्नान करील, त्यास आम्ही त्याची अभिलाषित वस्तू देऊ।
Verse 98
श्रुत्वा वचस्तद्गायत्रीसरस्वत्योः स काश्यपः । तुष्टाव वाग्भिरग्र्याभिस्ते देव्यौ वेधसः प्रिये
गायत्री व सरस्वती यांचे वचन ऐकून काश्यपाने, विधात्या ब्रह्म्याच्या प्रिय अशा त्या दोन्ही देविंची श्रेष्ठ स्तुतिवचनांनी आराधना केली।
Verse 99
काश्यप उवाच । चतुराननगेहिन्यौ जगद्धात्र्यौ नमाम्यहम् । विद्यास्वरूपे गायत्री सरस्वत्यौ शुभे उभे
काश्यप म्हणाला—चतुरानन प्रभू (ब्रह्मा) यांच्या धामात वास करणाऱ्या, जगत् धारण करणाऱ्या, विद्येचे स्वरूप असलेल्या शुभ गायत्री व सरस्वती—त्या दोघींना मी नमस्कार करतो।
Verse 100
सृष्टिस्थित्यंतकारिण्यौ जगतो वेदमातरौ । हव्यकव्यस्वरूपे च चंद्रादित्यविलोचने
तुम्ही दोघी सृष्टी, स्थिती व संहार यांची अधिष्ठात्री आहात; समस्त जगतासाठी वेदमाता आहात। हव्य-कव्य (देव व पितृ अर्पण) यांचे स्वरूप तुम्हीच, आणि तुमचे नेत्र चंद्र व सूर्य आहेत।
Verse 110
काश्यपोऽपि कृतार्थः सन्स्व देशं प्रति निर्ययौ । बांधवा ब्राह्मणाः सर्वे काश्यपं गतकिल्बिषम्
काश्यपही कृतार्थ होऊन आपल्या देशाकडे प्रस्थान केला. आणि त्याचे सर्व बांधव ब्राह्मणांनी पापमुक्त झालेल्या काश्यपाचा यथोचित सत्कार केला.
Verse 113
यो गायत्र्यां सरस्वत्यां स स्नातफलमश्नुते
जो गायत्री व सरस्वतीत स्नान करतो, तो स्नानाचे पूर्ण फळ प्राप्त करतो.