Adhyaya 3

Verse 1

ऋषय ऊचुः । चतुर्विंशतितीर्थानि यान्युक्तानि त्वया मुने । तेषां प्रधानतीर्थानां सेतौ पापविनाशने

ऋषी म्हणाले—हे मुने! तुम्ही सांगितलेली चोवीस तीर्थे आहेत; पापविनाशक सेतूवर त्यांतील प्रधान तीर्थांविषयी (आम्हाला अधिक सांगा)।

Verse 2

आदिमस्य तु तीर्थस्य चक्रतीर्थमिति प्रथा । कथं समागता सूत वदास्माकं हि पृच्छताम्

पहिल्या तीर्थाचे प्रसिद्ध नाव ‘चक्रतीर्थ’ असे आहे. हे सूत! हे नाव कसे पडले? आम्ही विचारतो, आम्हाला सांगा।

Verse 3

श्रीसूत उवाच । चतुर्विंशतितीर्थानां प्रधानानां द्विजोत्तमाः । यदुक्तमादिमं तीर्थं सर्वलोकेषु विश्रुतम्

श्री सूत म्हणाले—हे द्विजोत्तमांनो! चोवीस प्रधान तीर्थांपैकी जे आद्य तीर्थ सांगितले आहे, ते सर्व लोकांत प्रसिद्ध आहे।

Verse 4

स्मरणात्तस्य तीर्थस्य गर्भवासो न विद्यते । विलयं यांति पापानि लक्षजन्मकृतान्यपि

त्या तीर्थाचे केवळ स्मरण केले तरी पुन्हा गर्भवास होत नाही. लक्ष जन्मांत केलेली पापेही नष्ट होऊन विलीन होतात।

Verse 5

तस्मिंस्तीर्थे सकृत्स्नाना त्स्मरणात्कीर्तनादपि । लोके ततोधिकं तीर्थं तत्तुल्यं वा द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तमांनो! त्या तीर्थात एकदा स्नान केल्याने, तसेच त्याचे स्मरण किंवा कीर्तन केवळ केल्यानेही, या लोकी त्याहून श्रेष्ठ किंवा त्यासमान असे दुसरे तीर्थ नाही।

Verse 6

न विद्यते मुनिश्रेष्ठाः सत्यमुक्तमिदं मया । गंगा सरस्वती रेवा पंपा गोदावरी नदी

हे मुनिश्रेष्ठांनो! मी जे सांगतो ते सत्य आहे—गंगा, सरस्वती, रेवा (नर्मदा), पंपा आणि गोदावरी नदीसुद्धा (या तीर्थासमान नाहीत)।

Verse 7

कालिंदी चैव कावेरी नर्मदा मणिकर्णिका । अन्यानि यानि तीर्थानि नद्यः पुण्या महीतले

तसेच कालिंदी (यमुना), कावेरी, नर्मदा, मणिकर्णिका आणि पृथ्वीवरची इतर जी तीर्थे व पुण्य नद्या आहेत—(त्या देखील यासमान नाहीत)।

Verse 8

अस्य तीर्थस्य विप्रेंद्राः कोट्यंशेनापि नो समाः । धर्मतीर्थमिति प्राहुस्तत्तीर्थं हि पुराविदः

हे विप्रेंद्रांनो! इतर तीर्थे या तीर्थाच्या कोट्यंशाइतकीही सम नाहीत. म्हणून पुराविद लोक त्या पवित्र स्थळास ‘धर्मतीर्थ’ असे म्हणतात।

Verse 9

यथा समागता तस्य चक्रतीर्थमिति प्रथा । तदिदानीं प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मुनिपुंगवाः

त्याची ‘चक्रतीर्थ’ अशी प्रथा कशी रूढ झाली—ते आता मी सांगतो. हे मुनिपुंगवांनो, सावधपणे ऐका।

Verse 10

सेतुमूलं हि तत्प्रोक्तं तद्दर्भशयनं मतम् । तत्रैव चक्रतीर्थं तु महापातकमर्द्दनम्

ते स्थान ‘सेतुमूळ’ असे सांगितले आहे आणि ते ‘दर्भशय्या’ म्हणूनही मानले जाते. तेथेच चक्रतीर्थ आहे, जे महापातकांचा नाश करणारे परम पावन तीर्थ आहे.

Verse 11

पुरा हि गालवोनाम मुनिर्विष्णुपरायणः । दक्षिणांभोनिधेस्तीरे हालास्यादविदूरतः

प्राचीन काळी गालव नावाचे एक मुनि होते, जे पूर्णतः विष्णुपरायण होते. ते दक्षिण समुद्राच्या तीरावर, हालास्याच्या जवळ राहात होते.

Verse 12

फुल्लग्रामसमीपे च तथा क्षीरसरोंतिके । धर्म पुष्करिणीतीरे सोऽतप्यत महत्तपः

फुल्ल ग्रामाजवळ आणि ‘क्षीरसरस’ नावाच्या सरोवराच्या निकट, धर्मपुष्करिणीच्या तीरावर त्यांनी महान तप आचरले.

Verse 13

युगानामयुतं ब्रह्म गृणन्विप्राः सनातनम् । दयायुक्तो निराहारः सत्यवान्विजितेंद्रियः

हे विप्रहो! दहा हजार युगांपर्यंत त्यांनी सनातन ब्रह्माचे स्तवन केले—करुणायुक्त, निराहार, सत्यनिष्ठ आणि इंद्रियजयी.

Verse 14

आत्मवत्सर्वभूतानि पश्यन्विषयनिःस्पृहः । सर्वभूतहितो दांतः सर्वद्वंद्वविवर्जितः

ते सर्व प्राण्यांना आत्मवत्—स्वतःसारखेच पाहत, विषयांची स्पृहा नसलेले होते. सर्वभूतहितकारी, संयमी आणि सर्व द्वंद्वांपासून अलिप्त होते.

Verse 15

वर्षाणि कतिचित्सोऽयं जीर्णपर्णाशनोऽभवत । किंचित्कालं जलाहारो वायुभक्षः कियत्समाः

काही वर्षे तो मुनी जीर्ण पानांचेच भक्षण करून राहिला। काही काळ तो केवळ जलाहारी होता, आणि काही वर्षे जणू वायूच अन्न मानून स्थित राहिला।

Verse 16

एवं पंचसहस्राणि वर्षाणि स महामुनिः । अतप्यत तपो घोरं देवैरपि सुदुष्करम्

अशा रीतीने पाच हजार वर्षे त्या महामुनीने घोर तप केले—जे देवांनाही अत्यंत दुष्कर होते।

Verse 17

ततः पंचसहस्राणि वर्षाणि मुनिपुंगवः । निराहारो निरालोको निरुच्छ्वासो निरास्पदः

त्यानंतर आणखी पाच हजार वर्षे तो मुनिपुंगव निराहार राहिला, विषयदृष्टीपासून विरक्त राहिला, श्वास संयमित ठेवला आणि कोणत्याही आश्रयाविना स्थित राहिला।

Verse 18

वर्षास्वासारसहनं हेमंतेषु जलेशयः । ग्रीष्मे पंचाग्निमध्यस्थो विष्णुध्यानपरायणः

पावसात तो मुसळधार पावसाचा मारा सहन करी; हेमंतात पाण्यात शयन करी; ग्रीष्मात पंचाग्नीच्या मध्यभागी बसून राही—सदैव विष्णुध्यानात परायण।

Verse 19

जपन्नष्टाक्षरं मंत्रं ध्यायन्हृदि जनार्दनम् । तताप सुमहातेजा गालवो मुनिपुंगवः

अष्टाक्षर मंत्राचा जप करीत आणि हृदयात जनार्दनाचे ध्यान धरून, परम तेजस्वी मुनिपुंगव गालव तप करीत राहिला।

Verse 20

एवं त्वयुतव वर्षाणि स समतीतानि वै मुनेः । अथ तत्तपसा तुष्टो भगवान्कमलापतिः

अशा रीतीने मुनींची दहा हजार वर्षे निघून गेली. तेव्हा त्या तपश्चर्येने तुष्ट होऊन कमलापती भगवान् प्रसन्न झाले.

Verse 21

प्रत्यक्षतामगात्तस्य शंखचक्रगदाधरः । विकचांबुजपत्राक्षः सूर्यकोटिसमप्रभः

तो त्याच्यापुढे प्रत्यक्ष प्रकट झाले—शंख, चक्र व गदा धारण करणारे; उमललेल्या कमळपानासारखे नेत्र असलेले; कोटी सूर्यांसारखे तेजस्वी.

Verse 22

विनतानंदनारूढश्छत्रचामरशोभितः । हारकेयूरमुकुटकटकादिविभूषितः

ते विनतेच्या नंदन गरुडावर आरूढ होते; छत्र व चामरांनी शोभित; हार, केयूर, मुकुट, कटक इत्यादी आभूषणांनी विभूषित.

Verse 23

विष्वक्सेनसुनंदादिकिंकरैः परिवारितः । वीणावेणुमृदंगादिवादकैर्नारदादिभिः

ते विष्वक्सेन, सुनंद इत्यादी सेवकांनी वेढलेले होते; आणि नारदादी वादक वीणा, वेणू, मृदंग इत्यादी वाजवीत स्तुती गात होते.

Verse 24

उपगीयमानविजयः पीतांबरविराजितः । लक्ष्मीविराजितोरस्को नीलमेघसमच्छविः

त्यांचा विजयगान होत होता; ते पीतांबराने उजळून दिसत होते; लक्ष्मीने शोभित वक्षस्थळ असलेले; निळ्या मेघासारखी श्याम कांति असलेले.

Verse 25

धुनानः पद्ममेकेन पाणिना मधुसूदनः । सनकादिमहायोगिसेवितः पार्श्वयोर्द्वयोः

मधुसूदन विष्णू एका हाताने कमळ हलकेच हलवीत उभे होते; सनकादी महायोगी दोन्ही बाजूंनी त्यांची सेवा करीत होते।

Verse 26

मंदस्मितेन सकलं मोहयन्भुवनत्रयम् । स्वभासा भासयन्सर्वान्दिशो दश च भूसुराः

हे भूसुरांनो! मंद हास्याने त्यांनी त्रिभुवन मोहित केले; आणि स्वप्रभेने सर्वांना व दहा दिशांना उजळून टाकले।

Verse 27

कंठलग्रेन मणिना कौस्तुभेन च शोभितः । सुवर्णवेत्रहस्तैश्च सौविदल्लैरनेकशः

कंठाशी लागलेल्या कौस्तुभ मणीने ते शोभत होते; आणि सुवर्ण दंड हातात घेतलेले अनेक सेवक त्यांच्या भोवती उभे होते।

Verse 28

अनन्यदुर्लभाचिंत्यगीयमाननिजाद्भुतः । सुभक्तसुलभो देवो लक्ष्मीकांतो हरिः स्वयम्

जो अन्य मार्गांनी दुर्लभ, अचिंत्य आणि आपल्या अद्भुत स्वरूपाचे गान होणारे—तो लक्ष्मीकांत हरि स्वतः सुभक्तांना सहज सुलभ होतो।

Verse 29

सन्न्यधत्त पुरस्तस्य गालवस्य महामुनेः । आविर्भूतं तदा दृष्ट्वा श्रीवत्सांकितवक्षसम्

तेव्हा ते महर्षी गालवांच्या समोर प्रकट होऊन उभे राहिले; श्रीवत्सचिन्हांकित वक्षस्थळ असलेल्या प्रभूला पाहून मुनि विस्मयाने थक्क झाले।

Verse 30

पीतांबरधरं देवं तुष्टिं प्राप महामुनिः । भक्त्या परमया युक्तस्तुष्टाव जगदीश्वरम्

पीतांबरधारी देवाचे दर्शन होताच महामुनींना परम तृप्ती प्राप्त झाली; परम भक्तियुक्त होऊन त्यांनी जगदीश्वराची स्तुती केली।

Verse 31

गालव उवाच । नमो देवादिदेवाय शंखचक्रगदाभृते । नमो नित्याय शुद्धाय सच्चिदानंदरूपिणे

गालव म्हणाला—देवाधिदेव, शंख-चक्र-गदा धारण करणाऱ्या प्रभूला नमस्कार; नित्य, शुद्ध, सच्चिदानंदरूपाला नमस्कार।

Verse 32

नमो भक्तार्ति हंत्रे ते हव्यकव्यस्वरूपिणे । नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं सृष्टिस्थित्यंतकारिणे

भक्तांची आर्तता हरिणाऱ्या प्रभूला नमस्कार; हव्य-कव्यस्वरूप, देव-पितृयज्ञरूप तुम्हाला नमस्कार। सृष्टी-स्थिती-अंत करणाऱ्या त्रिमूर्तिस्वरूपाला नमस्कार।

Verse 33

नमः परेशाय नमो विभूम्ने नमोस्तु लक्ष्मीपतये विधात्रे । नमोस्तु सूर्येंदुविलोचनाय नमो विरिंच्याद्यभिवंदिताय

परेश्वराला नमस्कार, सर्वव्यापी विभूतीला नमस्कार; लक्ष्मीपती विधात्याला नमस्कार। सूर्य-चंद्र नेत्र असलेल्या प्रभूला नमस्कार; विरिंची (ब्रह्मा) आदींनी वंदिलेल्या प्रभूला नमस्कार।

Verse 34

यो नामजात्यादिविकल्पहीनः समस्तदोषैरपि वर्जितो यः । स्रमस्तसंसारभयापहारिणे तस्मै नमो दैत्यविनाशनाय

जो नाम-जाति इत्यादी भेदविकल्पांपासून परे आहे, जो सर्व दोषांपासून मुक्त आहे; जो संसारजन्य सर्व भय हरतो—त्या दैत्यविनाशकाला नमस्कार।

Verse 35

वेदांतवेद्याय रमेश्वराय वैकुण्ठवासाय विधातृपित्रे । नमोनमः सत्यजनार्तिहारिणे नारायणायामितविक्रमाय

वेदान्ताने जाणण्याजोग्या, रमेश्वर, वैकुण्ठवासी, विधात्याचेही पिता—सत्यभक्तांचे दुःख हरिणाऱ्या, अमित पराक्रमी नारायणास पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 36

नमस्तुभ्यं भग वते वासुदेवाय शार्ङ्गिणे । भूयोभूयो नमस्तुभ्यं शेषपर्यंकशायिने

हे भगवन् वासुदेव, शार्ङ्गधनुष्यधारी, तुला नमस्कार। शेषनागाच्या पर्यंकावर शयन करणाऱ्या प्रभो, तुला पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 37

इति स्तुत्वा हरिं विप्रास्तूष्णीमास्ते स गालवः । श्रुत्वा स्तुतिं श्रुति सुखां हरिस्तस्यमहात्मनः

अशी हरिची स्तुती करून तो ब्राह्मण गालव मौन झाला। श्रवणास सुखद अशी ती स्तुती ऐकून भगवान हरि त्या महात्म्याचे वचन ऐकत राहिला।

Verse 38

अवाप परमं तोषं शंखचक्रगदाधरः । अथालिंग्य मुनिं शौरिश्चतुर्भिर्बाहुभिस्तदा

शंख-चक्र-गदाधारी प्रभूला परम संतोष झाला. तेव्हा शौरिने त्या मुनीला आपल्या चार भुजांनी आलिंगन दिले।

Verse 39

बभाषे प्रीतिसं युक्तो वरो वै व्रियतामिति । तुष्टोऽस्मि तपसा तेऽद्य स्तोत्रेणापि च गालव

प्रीतीने युक्त होऊन प्रभू म्हणाले—“वर माग.” “हे गालव, आज तुझ्या तपानेही आणि तुझ्या स्तोत्रानेही मी संतुष्ट आहे.”

Verse 40

नमस्कारेण च प्रीतो वरदोऽहं तवागतः । गालव उवाच । नारायण रमानाथ पीतांबर जगन्मय

तुझ्या नमस्काराने प्रसन्न होऊन मी वरदाता म्हणून तुझ्यापाशी आलो आहे। गालव म्हणाला— हे नारायण, हे रमा-नाथ, हे पीतांबरधारी, हे जगन्मय!

Verse 41

जनार्दन जगद्धामन्गोविंद नरकांतक । त्वद्दर्शनात्कृतार्थोऽस्मि सर्वस्मादधिकस्तथा

हे जनार्दन, जगताचे धाम! हे गोविंद, नरकांतक! तुझ्या दर्शनाने मी कृतार्थ झालो; आणि सर्वांपेक्षा अधिक परिपूर्ण तृप्त झालो आहे।

Verse 42

त्वां न पश्यंत्यधर्मिष्ठा यतस्त्वं धर्मपालकः । यन्न वेत्ति भवो ब्रह्मा यन्न वेत्ति त्रयी तथा

अधर्मिष्ठ लोक तुला पाहू शकत नाहीत, कारण तू धर्माचा पालक आहेस। जे भव (शिव) व ब्रह्मा जाणत नाहीत, आणि त्रयी वेदही जाणत नाही—तेच तुझे तत्त्व आहे।

Verse 43

तं वेद्मि परमात्मानं किमस्मा दधिकं वरम् । योगिनो यं न पश्यन्ति यं न पश्यंति कर्मठाः

मी त्याला परमात्मा म्हणून जाणतो—याहून मोठा वर कोणता? ज्याला योगीही पाहू शकत नाहीत, आणि ज्याला केवळ कर्मकांडात रत लोकही पाहत नाहीत।

Verse 44

तं पश्यामि परात्मानं किमस्मादधिकं वरम् । एतेन च कृतार्थोऽस्मि जनार्दन जगत्पते

मी त्या परात्म्याचे दर्शन करीत आहे—याहून मोठा वर कोणता? यामुळेच मी कृतार्थ झालो आहे, हे जनार्दन, हे जगत्पते।

Verse 45

यन्नामस्मृतिमात्रेण महापातकिनोऽपिच । मुक्तिं प्रयांति मुनयस्तं पश्यामि जनार्दनम्

ज्यांच्या नामस्मरणमात्राने महापातकीही मुक्ती पावतात—त्या जनार्दनाचे मी साक्षात् दर्शन करीत आहे।

Verse 46

त्वत्पादपद्मयुगले निश्चला भक्तिरस्तुमे । हरिरुवाच । मयि भक्तिर्दृढा तेऽस्तु निष्कामा गालवाधुना

तुमच्या कमलचरणयुगळात माझी भक्ती अचल राहो। हरि म्हणाले—हे गालव, आता माझ्याविषयी तुझी दृढ, निष्काम व स्थिर भक्ती होवो।

Verse 47

शृणु चाप्यपरं वाक्यमुच्यमानं मया मुने । मदर्थं कर्म कुर्वाणो मद्ध्यानो मत्परायणः

हे मुने, माझ्याकडून सांगितले जाणारे आणखी एक वचन ऐक—माझ्यासाठी कर्म करीत, माझे ध्यान करीत, आणि मला परम आश्रय मानून।

Verse 48

एतत्प्रारब्धदेहांते मत्स्वरूपमवाप्स्यसि । अस्मिन्नेवाश्रमे वासं कुरुष्व मुनिपुंगव

या प्रारब्धाने चाललेल्या देहाच्या अंतकाळी तू माझे स्वरूप प्राप्त करशील; म्हणून, हे मुनिश्रेष्ठा, याच आश्रमात निवास कर।

Verse 49

धर्मपुष्करिणी चेयं पुण्या पापविनाशिनी । अस्यास्तीरे तपः कुर्वंस्तपःसिद्धिमवाप्नुयात्

ही धर्मपुष्करिणी आहे—पवित्र व पापनाशिनी; हिच्या तीरावर तप केल्यास तपःसिद्धी प्राप्त होते।

Verse 50

धर्मः पुरा समागत्य दक्षिणस्योदधेस्तटे । तपस्तेपे महादेवं चिंतयन्मनसा तदा

प्राचीन काळी धर्म दक्षिण समुद्राच्या तटी येऊन, मनाने महादेवाचे चिंतन करीत तपश्चर्या करू लागला।

Verse 51

स्नानार्थमेकं तीर्थं च चक्रे धर्मो महामुने । धर्मपुष्करिणी तेन प्रसिद्धा तत्कृता यतः

हे महामुने! स्नानासाठी धर्माने एक तीर्थ निर्माण केले; त्यानेच केले म्हणून ती ‘धर्मपुष्करिणी’ म्हणून प्रसिद्ध झाली।

Verse 52

त्वया यथा तपस्तप्तमिदानीं मुनिसत्तम । तथा तप्तं तपस्तेन धर्मेण हरसेविना

हे मुनिश्रेष्ठ! तू जसा आता तप केला आहेस, तसाच हरसेवी त्या धर्मानेही येथे तप केला होता।

Verse 53

तपसा तस्य तुष्टः सञ्छूलपाणिर्महेश्वरः । प्रादुरासीस्त्वया दीप्त्या दिशोदशविभासयन्

त्याच्या तपाने संतुष्ट होऊन शूलधारी महेश्वर प्रकट झाले आणि आपल्या तेजाने दहा दिशांना उजळून टाकले।

Verse 54

अथाश्रममनुप्राप्तं महादेवं कृपानिधिम् । धर्मः परमसन्तुष्टस्तुष्टाव परमेश्वरम्

नंतर करुणानिधी महादेव आश्रमात आले तेव्हा धर्म परम आनंदित झाला आणि त्या परमेश्वराची स्तुती करू लागला।

Verse 55

धर्म उवाच । प्रणमामि जगन्नाथमीशानं प्रणवात्मकम् । समस्तदेवतारूपमादिमध्यांतवर्जितम्

धर्म म्हणाला—प्रणव ‘ॐ’स्वरूप जगन्नाथ ईशानास मी प्रणाम करतो। जो सर्व देवतारूप असून आदि, मध्य व अंत यांपासून परे आहे।

Verse 56

ऊर्ध्वरेतं विरूपाक्षं विश्वरूपं नमाम्य हम् । समस्तजगदाधारमनन्तमजमव्ययम्

मी ऊर्ध्वरेता, त्रिनेत्रधारी विरूपाक्ष, विश्वरूप यांना नमस्कार करतो। जो समस्त जगताचा आधार—अनंत, अजन्मा व अव्यय आहे.

Verse 57

यमामनन्ति योगीन्द्रास्तं वन्दे पुष्टिवर्धनम् । नमो लोकाधिनाथाय वंचते परिवंचते

ज्याला योगींद्र ‘यम’ असे म्हणतात, त्या पुष्टिवर्धक प्रभूला मी वंदन करतो। लोकाधिनाथाला नमस्कार—जो फसविणाऱ्याला व महाफसविणाऱ्यालाही फसवितो.

Verse 58

नमोऽस्तु नीलकण्ठाय पशूनां पतये नमः । नमः कल्मषनाशाय नमो मीढुष्टमाय च

नीलकंठाला नमस्कार, पशुपतीला नमस्कार। कल्मषनाशकाला नमस्कार, आणि परम कृपाळू वरदायकालाही नमस्कार.

Verse 59

नमो रुद्राय देवाय कद्रुद्राय प्रचेतसे । नमः पिनाकहस्ताय शूलहस्ताय ते नमः

रुद्र देवाला नमस्कार, उग्र रुद्र प्रचेतसाला नमस्कार। पिनाकधारीला नमस्कार; त्रिशूलधारी तुला नमस्कार.

Verse 60

नमश्चैतन्यरूपाय पुष्टीनां पतये नमः । नमः पंचास्यदेवाय क्षेत्राणां पतये नमः

चैतन्यस्वरूप तुला नमस्कार; सर्व पुष्टींच्या पतये नमः। पंचमुख देवाला नमः; पवित्र क्षेत्रांच्या अधिपतीला नमः॥

Verse 61

इति स्तुतो महादेवः शंकरोलोकशंकरः । धर्मस्य परमां तुष्टिमापन्नस्तमुवाच वै

अशी स्तुती झाल्यावर महादेव शंकर—लोककल्याणकर्ता—धर्मावर परम प्रसन्न झाले आणि त्याला म्हणाले॥

Verse 62

महेश्वर उवाच । प्रीतोस्म्यनेन स्तोत्रेण तव धर्म महामते । वरं मत्तो वृणीष्व त्वं मा विलंबं कुरुष्व वै

महेश्वर म्हणाले—हे महामती धर्मा! तुझ्या या स्तोत्राने मी प्रसन्न आहे. माझ्याकडून वर माग; विलंब करू नकोस॥

Verse 63

ईश्वरेणैवमुक्तस्तु धर्मो देवमथाब्रवीत् । वाहनं ते भविष्यामि सदाहं पार्वतीपते

ईश्वराने असे म्हटल्यावर धर्म देवाला म्हणाला—हे पार्वतीपते! मी सदैव तुझे वाहन होईन॥

Verse 64

अयमेव वरो मह्यं दातव्यस्त्रिपुरांतक । तवोद्वहनमात्रेण कृतार्थोऽहं भवामि भोः

हे त्रिपुरांतका! मला हाच वर द्यावा; हे प्रभो, केवळ तुला वहन केल्यानेच मी कृतार्थ होतो॥

Verse 65

इत्थं धर्मेण कथितो देवो धर्ममथाब्रवीत् । ईश्वर उवाच । वाहनं भव मे धर्म सर्वदा लोकपूजितः

धर्माने असे सांगितल्यावर देवांनी धर्मास म्हटले—ईश्वर उवाच—हे धर्मा, तू माझे वाहन हो; सदैव सर्व लोकांनी पूजिला जाशील।

Verse 66

मम चोद्वहने शक्तिरमोघा ते भविष्यति । त्वत्सेविनां सदा भक्तिर्मयि स्यान्नात्र संशयः

मला वहन करण्यास तुझी शक्ती अचूक राहील; आणि जे तुझी सेवा करतील त्यांच्या ठायी सदैव माझी भक्ती उत्पन्न होईल—यात संशय नाही।

Verse 67

इत्युक्ते शंकरेणाथ धर्मोपि वृषरूपधृक् । उवाह परमेशानं तदाप्रभृति गालव

शंकरांनी असे म्हटल्यावर धर्मही वृषभरूप धारण करून, हे गालवा, त्या वेळेपासून परमेश्वरास वहन करू लागला।

Verse 68

महादेवस्तमारुह्य धर्मं वै वृषरूपिणम् । शोभमानो भृशं धर्ममुवाच परमामृतम्

महादेव वृषभरूपधारी धर्मावर आरूढ झाले; अत्यंत शोभून दिसत त्यांनी धर्मास परम अमृतासारखी वचने सांगितली।

Verse 69

ईश्वर उवाच । त्वया कृतं हि यत्तीर्थं दक्षिणस्योदधेस्तटे । धर्मपुष्करिणीत्येषा लोके ख्याता भविष्यति

ईश्वर म्हणाले—दक्षिण समुद्राच्या तटी तू जे तीर्थ निर्माण केलेस, ते जगात ‘धर्मपुष्करिणी’ या नावाने प्रसिद्ध होईल।

Verse 71

अनंतफलदा ज्ञेया नात्र कार्या विचारणा । इति दत्त्वा वरं तस्मै धर्मतीर्थाय शंकरः

हे अनंत फल देणारे आहे असे जाणावे—येथे विचार करण्याची गरज नाही। असे म्हणून शंकरांनी त्या धर्मतीर्थाला वरदान दिले।

Verse 72

आरुह्य वृषभं धर्मं कैलासं पर्वतं ययौ । धर्मपुष्करिणीतीरे गालव त्वमतोधुना

धर्मरूप वृषभावर आरूढ होऊन ते कैलास पर्वताकडे गेले। म्हणून आता, हे गालव, धर्मपुष्करिणीच्या तीरावरच वास कर।

Verse 73

शरीरपातपर्यंतं तपः कुर्वन्समाहितः । वस त्वं मुनि शार्दूल पश्चान्मामाप्स्यसे ध्रुवम्

देहपात होईपर्यंत एकाग्र होऊन तप कर. येथे वास कर, हे मुनिशार्दूल; नंतर तू निश्चयाने मला प्राप्त करशील.

Verse 74

यदा ते जायते भीतिस्तदा तां नाशयाम्यहम् । ममायुधेन चक्रेण प्रेरितेन मया क्षणात्

जेव्हा तुझ्या मनात भीती उत्पन्न होईल, तेव्हा मी ती नष्ट करीन—क्षणातच—माझ्या प्रेरणेने चाललेल्या माझ्या आयुध चक्राने.

Verse 75

इत्युक्त्वा भगवान्विष्णुस्तत्रैवांतरधीयत । श्रीसूत उवाच । तस्मिन्नंतर्हिते विष्णौ गालवो मुनिपुंगवः

असे बोलून भगवान विष्णू तेथेच अंतर्धान पावले. श्रीसूत म्हणाले—विष्णू अंतर्धान पावताच मुनिपुंगव गालव…

Verse 76

धर्मपुष्करिणीतीरे विष्णुध्यानपरायणः । त्रिकालमर्चयन्विष्णुं शालग्रामे विमुक्तिदे

धर्मपुष्करिणीच्या तीरावर तो विष्णुध्यानात तल्लीन होता। त्रिकाळ शालग्रामरूप मोक्षदायक विष्णूची त्याने पूजा केली।

Verse 77

उवास मतिमान्धीरो विरक्तो विजितेंद्रियः । कदाचिन्माघमासे तु शुक्लपक्षे हरेर्दिने

तो बुद्धिमान, धीर, विरक्त व इंद्रियजयी असा तेथे राहिला. एकदा माघ महिन्यात, शुक्ल पक्षात, हरिच्या पवित्र दिवशी,

Verse 78

उपोष्य जागरं कृत्वा रात्रौ विष्णुमपूजयत् । स्नात्वा परेद्युर्द्वादश्यां धर्मपुष्करिणीजले

उपवास करून व रात्रौ जागरण करून त्याने रात्री विष्णूची पूजा केली. मग दुसऱ्या दिवशी द्वादशीला धर्मपुष्करिणीच्या जलात स्नान केले.

Verse 79

संध्यावन्दनपूर्वाणि नित्यकर्माणि चाकरोत् । ततः पूजां विधातुं स हरेः समुपचक्रमे

संध्यावंदनापासून आरंभ करून त्याने नित्यकर्मे केली. त्यानंतर हरिची पूजा विधिपूर्वक करण्यास तो प्रवृत्त झाला.

Verse 80

तुलस्यादीनि पुष्पाणि समाहृत्य च गालवः । विधाय पूजां कृष्णस्य स्तोत्रमेतदुदैरयत्

तुळशी आदी पुष्पे गोळा करून गालवाने कृष्णाची पूजा केली आणि मग हे स्तोत्र उच्चारले.

Verse 81

गालव उवाच । सहस्रशिरसं विष्णुं मत्स्यरूपधरं हरिम् । नमस्यामि हृषीकेशं कूर्मवाराहरूपिणम्

गालव म्हणाला—सहस्रशीर्ष विष्णूला, मत्स्यरूप धारण करणाऱ्या हरिला मी नमस्कार करतो. कूर्म व वराहरूप धारण करणाऱ्या हृषीकेशाला मी प्रणाम करतो.

Verse 82

नारसिंहं वामनाख्यं जाम दग्न्यं च राघवम् । बलभद्रं च कृष्णं च कल्किं विष्णुं नमाम्यहम्

नरसिंह, वामन, जामदग्न्य (परशुराम) आणि राघव (राम) रूपी विष्णूला मी प्रणाम करतो; बलभद्र, कृष्ण आणि कल्कि रूपी विष्णूलाही मी नमस्कार करतो.

Verse 83

वासुदेवमनाधारं प्रणतार्तिविनाशनम् । आधारं सर्वभूतानां प्रणमामि जनार्दनम्

स्वतःखेरीज कोणत्याही आधारावर न अवलंबणाऱ्या, शरणागतांचे दुःख नाश करणाऱ्या वासुदेवाला मी प्रणाम करतो. सर्वभूतांचा आधार असलेल्या जनार्दनाला मी नमन करतो.

Verse 84

सर्वज्ञं सर्वकर्तारं सच्चिदानंदविग्रहम् । अप्रतर्क्यमनिर्देश्यं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम्

मी जनार्दनाला प्रणाम करतो—तो सर्वज्ञ, सर्वकर्ता, सच्चिदानंदस्वरूप आहे; तो तर्कातीत आणि वर्णनातीत आहे.

Verse 85

एवं स्तुवन्महा योगी गालवो मुनिपुंगवः । धर्मपुष्करिणीतीरे तस्थौ ध्यानपरायणः

अशा रीतीने स्तुती करीत महायोगी, मुनिश्रेष्ठ गालव धर्मपुष्करिणीच्या तीरावर ध्यानपरायण होऊन स्थिर राहिला.

Verse 86

एतस्मिन्नंतरे कश्चिद्राक्षसो गालवं मुनिम् । आययौ भक्षितुं घोरः क्षुधया पीडितो भृशम्

त्याच वेळी तीव्र भुकेने फार पीडित असा एक घोर राक्षस, मुनी गालवांना भक्षण करण्यासाठी तेथे आला।

Verse 87

गालवं तरसा सोऽयं राक्षसो जगृहे तदा । गृहीतस्तरसा तेन गालवो नैऋतेन सः

मग त्या राक्षसाने वेगाने व बलपूर्वक गालवांना पकडले; आणि त्या नैऋताने गालव खरोखरच जोराने जखडले गेले।

Verse 88

प्रचुक्रोश दयां भोधिमापन्नानां परायणम् । नारायणं चक्रपाणिं रक्षरक्षेति वै मुहुः

तो दयासागर, आपन्नांचा परायण, चक्रपाणी नारायण यांना तो वारंवार आर्तपणे हाक मारू लागला—“रक्षा करा, रक्षा करा!”

Verse 89

परेश परमानंद शरणागतपालक । त्राहि मां करुणासिंधो रक्षोवशे मुपागतम्

हे परेश, हे परमानंद, शरणागतपालक! हे करुणासिंधो, राक्षसाच्या वशात पडलेल्या मला वाचवा।

Verse 90

लक्ष्मीकांत हरे विष्णो वैकुंठ गरुडध्वज । मां रक्ष रक्षसाक्रांतं ग्राहाक्रांतं गजं यथा

हे लक्ष्मीकांत, हे हरी, हे विष्णू, वैकुंठनाथ, गरुडध्वज! जसा ग्राहाने ग्रासलेल्या गजाचे तू रक्षण केलेस, तसाच राक्षसाने आक्रांत झालेल्या माझे रक्षण कर।

Verse 91

दामोदर जगन्नाथ हिरण्यासुर मर्द्दन । प्रह्रादमिव मां रक्ष राक्षसेनातिपीडितम्

हे दामोदर, जगन्नाथ, हिरण्यासुरमर्दना! जसा तू प्रह्लादाचे रक्षण केलेस, तसा राक्षसाने अतिशय पीडित झालेल्या माझेही रक्षण कर।

Verse 92

इत्येवं स्तुवतस्तस्य गालवस्य द्विजोत्तमाः । स्वभक्तस्य भयं ज्ञात्वा चक्रपाणिवृषा कपिः

हे द्विजोत्तमांनो! गालव अशा प्रकारे स्तुती करीत असता, आपल्या भक्ताचे भय जाणून चक्रपाणी भगवान (उपायास) प्रवृत्त झाले।

Verse 93

स्वचक्रं प्रेषयामास भक्तरक्षणकारणात् । प्रेरितं विष्णुचक्रं तद्विष्णुना प्रभविष्णुना

भक्ताच्या रक्षणासाठी त्यांनी आपले चक्र पाठविले. सर्वसमर्थ विष्णूंनी प्रेरित केलेले ते विष्णुचक्र धावू लागले।

Verse 94

आजगामाथ वेगेन धर्मपुष्करिणी तटम् । अनंतादित्यसंकाशमनंताग्निसमप्रभम्

मग ते प्रचंड वेगाने धर्मपुष्करिणीच्या तीरावर आले—असंख्य सूर्यांसारखे तेजस्वी, असंख्य अग्नींसारखे प्रज्वलित।

Verse 95

महाज्वालं महानादं महासुरविमर्दनम् । दृष्ट्वा सुदर्शनं विष्णो राक्षसोऽथ प्रदुद्रुवे

विष्णूचे सुदर्शन—महाज्वाळांनी युक्त, महानाद करणारे, आणि महासुरांचे मर्दन करणारे—पाहून तो राक्षस भयाने पळून गेला।

Verse 96

द्रवमाणस्य तस्याशु राक्षसस्य सुदर्शनम् । शिरश्चकर्त सहसा ज्वालामालादुरासदम्

तो राक्षस झपाट्याने पळत असता, ज्वालामाळेने वेढलेले दुर्धर्ष सुदर्शनाने क्षणात त्याचे शिर छेदिले।

Verse 97

ततस्तु गालवो दृष्ट्वा राक्षसं पतितं भुवि । मुदा परमया युक्तस्तुष्टाव च सुदर्शनम्

मग गालवाने भूमीवर पडलेला राक्षस पाहून परम आनंदाने भरून सुदर्शनाची स्तुती केली।

Verse 98

गालव उवाच । विष्णुचक्रं नमस्तेस्तु विश्वरक्षणदीक्षित । नारायणकरांभोजभूषणाय नमोऽस्तु ते

गालव म्हणाला—हे विष्णुचक्रा, तुला नमस्कार; तू विश्वरक्षणासाठी दीक्षित आहेस। हे नारायणाच्या करकमलाचे भूषण, तुला प्रणाम।

Verse 99

युद्धेष्वसुरसंहारकुशलाय महारव । सुदर्शन नमस्तुभ्यं भक्तानामार्तिनाशिने

हे सुदर्शना, महागर्जना करणाऱ्या, युद्धात असुरसंहारात कुशल—भक्तांची आर्तता नाश करणाऱ्या, तुला नमस्कार।

Verse 100

रक्ष मां भयसंविग्नं सर्वस्मादपि कल्मषात् । स्वामिन्सुदर्शन विभो धर्मर्तीर्थे सदा भवान्

भयाने व्याकुळ झालेल्या मला सर्व कल्मषांपासून रक्षण कर. हे स्वामी सुदर्शना, हे विभो—तू धर्मतीर्थी सदा विराजमान राहो।

Verse 101

संनिधेहि हिताय त्वं जगतो मुक्तिकांक्षिणः । गालवेनैवमुक्तं तद्विष्णुचक्रं मुनीश्वराः । तं प्राह गालवमुनिं प्रीणयन्निव सौहृदात्

“मोक्षाची आकांक्षा करणाऱ्या जगाच्या हितासाठी तू येथे सन्निध राहा.” गालवाने असे म्हटल्यावर ते विष्णुचक्र, हे मुनीश्रेष्ठांनो, स्नेहाने जणू प्रसन्न करीत गालवमुनींशी बोलले।

Verse 102

सुदर्शन उवाच । गालवैतन्महापुण्यं धर्मतोर्थमनुत्तमम्

सुदर्शन म्हणाले—हे गालव, हे धर्मतीर्थ महापुण्यवान् व सर्वोत्कृष्ट आहे।

Verse 103

अस्मिन्वसामि सततं लोकानां हितकाम्यया । त्वत्पीडां परिचिंत्याह राक्षसेन दुरात्मना

लोकांच्या हिताची इच्छा ठेवून मी येथे सदैव वास करतो. त्या दुरात्मा राक्षसाने तुला दिलेली पीडा विचारात घेऊन (मी पुढे म्हणालो/केले)…

Verse 104

प्रेरितो विष्णुना विप्र त्वरया समुपागतः । त्वत्पीडकोथ निहतो मयायं राक्षसाधमः

हे विप्र, विष्णूच्या प्रेरणेने मी त्वरेने येथे आलो. मग तुझा छळ करणारा हा अधम राक्षस मीच वध केला।

Verse 105

मोचितस्त्वं भयादस्मात्त्वं हि भक्तो हरेः सदा । पुष्करिण्यामहं त्वस्यां धर्मस्य मुनिपुंगव

तू या भयातून मुक्त झालास, कारण तू सदैव हरिभक्त आहेस. हे मुनिपुंगव, मी या धर्मपुष्करिणीत (पवित्र सरोवरात) वास करतो।

Verse 106

सततं लोकरक्षार्थं संनिधानं करोमि वै । अस्यां मत्संनिधानात्ते तथान्येषामपि द्विज

लोकांच्या सतत रक्षणासाठी मी येथेच नित्य संनिधान ठेवतो. हे द्विज, या स्थानी माझ्या उपस्थितीमुळे तुला तसेच इतरांनाही संरक्षण व कल्याण प्राप्त होते.

Verse 107

इतः परं न पीडा स्याद्भूतराक्षससंभवा । धर्मपुष्करिणी ह्येषा सर्वपापविनाशिनी

आतापासून भूत-राक्षसांपासून उत्पन्न होणारी कोणतीही पीडा होणार नाही. कारण ही धर्मपुष्करिणी आहे—सर्व पापांचा नाश करणारी.

Verse 108

देवीपट्टणपर्यंता कृता धर्मेण वै पुरा । अत्र सर्वत्र वत्स्यामि सर्वदा मुनिपुंगव

पूर्वी धर्माने देवीपट्टणपर्यंत हा पवित्र प्रदेश स्थापित केला होता. हे मुनिपुंगव, मी येथे सर्वत्र सदैव वास करीन.

Verse 109

अस्या मत्संनिधा नात्स्याच्चक्रतीर्थमिति प्रथा । स्नानं येऽत्र प्रकुर्वंति चक्रतीर्थे विमुक्तिदे

येथे माझ्या संनिधानामुळे ‘चक्रतीर्थ’ अशी प्रथा प्रसिद्ध झाली. जे या विमुक्तिदायक चक्रतीर्थात स्नान करतात, ते मुक्ति प्राप्त करतात.

Verse 110

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च वंशजाः सर्व एव हि । विधूतपापा यास्यंति तद्विष्णोः परमं पदम्

त्यांचे पुत्र, पौत्र आणि सर्व वंशज—सर्वांचे पाप झटकले जाऊन ते विष्णूच्या परम पदाला प्राप्त होतात.

Verse 111

पितॄनुद्दिश्य पिंडानां दातारो येऽत्र गालव । स्वर्गं प्रयांति ते सर्वे पितरश्चापि तर्प्पिताः

हे गालव! जे येथे पितरांच्या उद्देशाने पिंडदान करतात, ते सर्व स्वर्गास जातात आणि पितरही तृप्त होतात।

Verse 112

इत्युक्त्वा विष्णुचक्रं तद्गालवस्यापि पश्यतः । अन्येषामपि विप्राणां पश्यतां सहसा द्विजाः

असे बोलून ते विष्णुचक्र—गालव पाहत असतानाच आणि इतर ब्राह्मणही पाहत असतानाच—अचानक (तेथे)…

Verse 113

धर्मापुष्कारिणीं तां तु प्राविशत्पापनाशिनीम् । श्रीसूत उवाच । धर्मतीर्थस्य विप्रंद्राश्चक्रतीर्थमिति प्रथा

ते (चक्र) पापनाशिनी धर्मपुष्करिणीत सहसा प्रविष्ट झाले। श्रीसूत म्हणाले—हे श्रेष्ठ विप्र! धर्मतीर्थाच्या परंपरेत हे ‘चक्रतीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 114

प्राप्ता यथा तत्कथितं युष्माकं हि मया मुदा । चक्रतीर्थसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति

जसे सांगितले होते तसेच मी आनंदाने तुम्हांला निवेदन केले। चक्रतीर्थासारखे तीर्थ ना कधी झाले, ना कधी होईल।

Verse 116

अत्र स्नाता नरा विप्रा मोक्षभाजो न संशयः । कीर्तयेदिममध्यायं शृणुयाद्वा समाहितः । चक्र तीर्थाभिषेकस्य प्राप्नोति फलमुत्तमम् । इह लोके सुखं प्राप्य परत्रापिसुखं लभेत्

हे विप्रांनो! जे नर येथे स्नान करतात ते मोक्षाचे अधिकारी होतात—यात संशय नाही। जो हा अध्याय कीर्तन करील किंवा एकाग्रचित्ताने ऐकेल, तो चक्रतीर्थ-स्नानाचे उत्तम फळ प्राप्त करतो; इहलोकी सुख मिळवून परलोकीही सुख पावतो।

Verse 117

यो धर्मतीर्थं च तथैव गालवं कुर्वाणगत्युग्रसमाधियो गम् । सुदर्शनं राक्षसनाशनं च स्मरेत्सकृद्वा न स पापभाग्जनः

जो धर्मतीर्थ, उग्र-समाधियुक्त महर्षी गालव आणि राक्षसनाशक सुदर्शन यांचे एकदाही स्मरण करतो, तो पापाचा भागीदार होत नाही।