Adhyaya 42

Verse 1

श्रीसूत उवाच । अथातः सर्वतीर्थानां वैभवं प्रवदाम्यहम् । सेतुमध्यनिविष्टानामनुक्तानां मुनीश्वराः

श्रीसूत म्हणाले—हे मुनीश्वरांनो! आता मी सर्व तीर्थांचे वैभव सांगतो—जे सेतूच्या मध्यभागी स्थित असून अद्याप वर्णन झालेले नाहीत.

Verse 2

अस्ति तीर्थं महापुण्यं नाम्ना तु ऋणमोचनम् । ऋणानि त्रीणि नश्यंति नराणामत्र मज्जनात्

‘ऋणमोचन’ नावाचे एक महापुण्य तीर्थ आहे. येथे स्नान केल्याने मनुष्यांची तीनही ऋणे नष्ट होतात.

Verse 3

द्विजस्य जायमानस्य ऋणानि त्रीणि संति हि । ऋषीणां देवतानां च पितॄणां च द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तमांनो! द्विज जन्मताच त्याच्यावर तीन ऋणे असतात—ऋषींचे, देवतांचे आणि पितरांचे.

Verse 4

ब्रह्मचर्याननुष्ठानादृषीणामृणवान्भवेत् । यज्ञादीनामकरणाद्देवानां च ऋणी भवेत्

ब्रह्मचर्याचे अनुष्ठान न केल्यास मनुष्य ऋषींचा ऋणी होतो. यज्ञादि कर्म न केल्यास तो देवतांचाही ऋणी ठरतो.

Verse 5

पुत्रानुत्पादनाच्चैव पितृणामृणवान्भवेत् । विनापि ब्रह्मचर्येण विना यागं विना सुतम्

पुत्रोत्पादन न केल्याने मनुष्य पितरांचा ऋणी होतो. ब्रह्मचर्याविना, यागाविना आणि सुताविना—ऋणाचा भार तसाच राहतो.

Verse 6

ऋणमोक्षाभिधे तीर्थे स्नानमात्रेण मानवाः । ऋषिदेवपितॄणां तु ऋणेभ्यो मुक्तिमाप्नुयुः

‘ऋणमोक्ष’ नावाच्या तीर्थात केवळ स्नानमात्राने मनुष्य ऋषि, देव आणि पितृ—या ऋणांतून मुक्ती पावतो.

Verse 7

ब्रह्मचर्येण यज्ञेन तथा पुत्रोद्भवेन च । नैव तुष्यन्ति ऋषयो देवाः पितृगणास्तथा

ब्रह्मचर्य, यज्ञ आणि पुत्रोत्पत्ती—यांनीही ऋषि, देव व पितृगण तितके तुष्ट होत नाहीत, जितके या तीर्थाच्या प्रभावाने होतात.

Verse 8

ऋणमोक्षे यथा स्नानादतुलां तुष्टिमाप्नुयुः । किं चात्र मज्जनात्तीर्थे दरिद्रा अधमर्णिनः

जसे ‘ऋणमोक्ष’ येथे स्नानाने त्यांना अतुल तृप्ती मिळते, तसे या तीर्थात मज्जन केल्याने—दरिद्र व तुच्छ ऋणांनी दबलेल्यांची तर काय कथा!

Verse 9

मुक्ता ऋणेभ्यः सर्वेभ्यो धनिनः स्युर्न संशयः । यदत्र मज्जनात्पुंसामृणमुक्तिः प्रजायते

सर्व प्रकारच्या ऋणांतून मुक्त झाल्यावर मनुष्य निःसंशय धनवान् व समृद्ध होतो; कारण येथे स्नान केल्याने पुरुषांना ऋणमुक्ती प्राप्त होते।

Verse 10

तस्मादुक्तमिदं तीर्थमृणमोचनसंज्ञया । अतोऽत्र ऋणिभिः सर्वैः स्नातव्यं तद्विमुक्तये

म्हणून हे तीर्थ ‘ऋणमोचन’ या नावाने प्रसिद्ध आहे; म्हणून ऋणबाधित सर्वांनी मुक्तीसाठी येथे स्नान करावे।

Verse 11

एतत्तीर्थसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति । पांडवैः कृतमप्यत्र तीर्थमस्त्यपरं महत्

या तीर्थासारखे तीर्थ पूर्वी झाले नाही, पुढेही होणार नाही; आणि येथेच पांडवांनी स्थापलेले आणखी एक महान तीर्थही आहे।

Verse 12

यत्रेष्टं धर्मपुत्राद्यैः पांडवैः पंचभिः पुरा । तदेतत्तीर्थमुद्दिश्य भुक्तिमुक्ति फलप्रदम्

जिथे प्राचीनकाळी धर्मपुत्रादि पाच पांडवांनी यज्ञ केला, तेच तीर्थ संकल्पपूर्वक सेविले असता भोग व मोक्ष—दोन्ही फळे देते।

Verse 13

दशकोटिसहस्राणि तीर्थान्यनुत्तमानि हि । पंचपांडवतीर्थेस्मिन्सान्निध्यं कुर्वते सदा

दशकोटी सहस्र अशा अनुत्तम तीर्थांचे सान्निध्य या पञ्च-पांडव तीर्थात सदैव वास करते।

Verse 14

आदित्पा वसवो रुद्राः साध्याश्च समरुद्गणाः । पांडवानां महातीर्थे नित्यं सन्निहितास्तथा

आदित्य, वसु, रुद्र, साध्य तसेच मरुद्गण—हे सर्व पांडवांच्या महातीर्थी नित्य सन्निधानी असतात.

Verse 15

अत्राभिषेकं यः कुर्यात्पितृदेवांश्च तर्पयेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्म लोके स पूज्यते

जो येथे अभिषेक (स्नान) करून पितरांचे व देवांचे तर्पण करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन ब्रह्मलोकी पूज्य ठरतो.

Verse 16

अप्येकं भोजयेद्विप्रमेतत्तीर्थतटेऽमले । तेनासौ कर्मणा त्वत्र परत्रापि च मोदते

या तीर्थाच्या निर्मळ तटी जर कोणी एक ब्राह्मणालाही भोजन घालेल, तर त्या कर्माने तो इहलोकी व परलोकीही आनंदित होतो.

Verse 17

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वाप्यन्य एव वा । अस्मिंस्तीर्थवरे स्नात्वा वियोनिं न प्रयाति वै

ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र किंवा अन्य कोणीही—या श्रेष्ठ तीर्थात स्नान केल्यास तो नीच योनीस जात नाही.

Verse 18

पांडवानां महातीर्थे पुण्ययोगेषु यो नरः । स्नायात्स मनुज श्रेष्ठो नरकं नैव पश्यति

जो मनुष्य पुण्ययोगी (पावन प्रसंगी) पांडवांच्या महातीर्थात स्नान करतो, तो मनुजश्रेष्ठ ठरतो आणि नरक कधीही पाहत नाही.

Verse 19

पांडवानां महातीर्थं सायं प्रातश्च यः स्मरेत् । स स्नातः सर्वतीर्थेषु गंगादिषु न संशयः

जो संध्याकाळी व सकाळी पांडवांचे ते महातीर्थ स्मरतो, तो गंगा इत्यादी सर्व तीर्थांत स्नान केल्यासारखा मानला जातो—यात संशय नाही।

Verse 20

इंद्रादिदेवता भिश्च यत्रेष्टं दैत्यशांतये । तदन्यद्देवतीर्थाख्यं विद्यते गंधमादने

जिथे दैत्यशांतीसाठी इंद्रादी देवतांनी इष्टि/पूजन केले, ते दुसरे स्थान ‘देवतीर्थ’ या नावाने गंधमादन पर्वतावर आहे।

Verse 21

देवतीर्थे नरः स्नात्वा सर्वपापविमोचितः । प्राप्नुयादक्षयांल्लोकान्सर्व कामसमन्वितान्

देवतीर्थात स्नान केल्याने मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो आणि सर्व कामनांनी युक्त असे अक्षय लोक प्राप्त करतो।

Verse 22

जन्मप्रभृति यत्पापं स्त्रिया वा पुरुषेण वा । कृतं तद्देवकुंडेस्मिन्स्नानात्सद्यो विनश्यति

जन्मापासून स्त्रीने वा पुरुषाने जे काही पाप केले असेल, ते या देवकुंडात स्नान केल्याने तत्क्षणी नष्ट होते।

Verse 23

यथा सुराणां सर्वेषा मादिर्वै मधुसूदनः । तथादिः सर्वतीर्थानां देवकुंडमनुत्तमम्

जसे सर्व देवांमध्ये मधुसूदन (विष्णू) आद्य आहे, तसेच सर्व तीर्थांमध्ये अनुत्तम देवकुंड हे अग्रस्थानी आहे।

Verse 24

यस्तु वर्षशतं पूर्णमग्निहोत्रमुपासते । यस्त्वेको देवकुंडेस्मिन्कदाचित्स्नान माचरेत्

जो पूर्ण शंभर वर्षे अग्निहोत्राचे अनुष्ठान करतो, आणि जो या देवकुंडात कधी एकदाच स्नान करतो—

Verse 25

सममेव तयोः पुण्यं नात्र संदेहकारणम् । दुर्लभं देवतीर्थेस्मिन्दानं वासश्च दुर्लभः

त्या दोघांचे पुण्य समच आहे—येथे संशयास कारण नाही. या देवतीर्थात दान दुर्लभ आहे आणि तेथे वास करणेही दुर्लभ आहे.

Verse 26

देवतीर्थाभिगमनं स्नानं चाप्य तिदुर्लभम् । देवतीर्थं समासाद्य देवर्षिपितृसेवितम्

देवतीर्थास जाणे आणि तेथे स्नान करणेही अतिदुर्लभ आहे. देव, ऋषी आणि पितरांनी सेविलेल्या त्या देवतीर्थास प्राप्त होऊन,

Verse 27

अश्वमेधमवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति । द्विदिनं त्रिदिनं चापि पंच वाथ षडेव वा

तो अश्वमेधयज्ञाचे फळ प्राप्त करतो आणि विष्णुलोकास जातो—दोन दिवस, तीन दिवस, पाच किंवा सहा दिवस जरी राहिला तरी.

Verse 28

उषित्वा देवकुंडस्थतीरे नरकनाशने । न मातृयोनिमाप्नोति सिद्धिं चाप्नोत्यनुत्तमाम्

नरकनाशक देवकुंडाच्या तीरावर वास केल्यास मनुष्य पुन्हा मातृयोनीत जात नाही आणि अनुत्तम सिद्धी प्राप्त करतो.

Verse 29

त्रिरात्रस्नानतो ह्यत्र वाजपेयफलं भवेत् । देवतीर्थस्मृतेः सद्यः पापेभ्यो मुच्यते नरः

येथे तीन रात्री स्नान केल्यास वाजपेय यज्ञाचे फळ प्राप्त होते. आणि देवतीर्थाचे केवळ स्मरण केले तरी मनुष्य तत्काळ पापांतून मुक्त होतो.

Verse 30

अर्चयित्वा पितॄन्देवानेतत्तीर्थतटे नरः । सर्वकामसमृद्धिः स्यात्सर्वयज्ञफलं लभेत्

या तीर्थाच्या तटी मनुष्याने पितर व देव यांचे अर्चन केल्यास सर्व कामनांची समृद्धी होते आणि सर्व यज्ञांचे फळ प्राप्त होते.

Verse 31

एतत्तीर्थसमं पुण्यं न भूतं न भविष्यति । तस्मादवश्यं स्नातव्यं देवतीर्थे मुमुक्षुभिः

या तीर्थासारखे पुण्य पूर्वी कधी झाले नाही, पुढेही होणार नाही. म्हणून मोक्षेच्छुकांनी देवतीर्थात निश्चयाने स्नान करावे.

Verse 32

ऐहिकामुष्मिकफलप्राप्तिकामैश्च मानवैः । देवतीर्थस्य माहात्म्यं संक्षिप्य कथितं द्विजाः

हे द्विजांनो! ऐहिक व आमुष्मिक फळांची प्राप्ती इच्छिणाऱ्या मानवांसाठी देवतीर्थाचे माहात्म्य येथे संक्षेपाने सांगितले आहे.

Verse 33

विस्तरेणास्य माहात्म्यं मया वक्तुं न पार्य्यते । सुग्रीवतीर्थं वक्ष्यामि रामसेतौ विमुक्तिदे

याचे माहात्म्य विस्ताराने सांगणे मला शक्य नाही. आता मी रामसेतूवरील मुक्तिदायक सुग्रीवतीर्थाचे वर्णन करीन.

Verse 34

अत्र स्नात्वा नरो भक्त्या सूर्यलोकं समश्नुते । सुग्रीवतीर्थे स्नानेन हयमेधफलं भवेत्

येथे भक्तिभावाने स्नान केल्यास मनुष्य सूर्यलोकास प्राप्त होतो. सुग्रीवतीर्थात स्नान केल्याने अश्वमेध यज्ञाचे फल मिळते.

Verse 35

ब्रह्महत्यादि पापानां निष्कृतिश्चापि जायते । सुग्रीवतीर्थगमनाद्गोसहस्रफलं लभेत्

ब्रह्महत्या इत्यादी पापांचीही निष्कृती होते. सुग्रीवतीर्थास गेल्याने सहस्र गोदानाचे पुण्यफल मिळते.

Verse 36

स्मरणात्तस्य वेदानां पारायणफलं लभेत् । दिनोपवासमात्रेण तस्य तीर्थस्य तीरतः

त्या तीर्थाचे स्मरण केल्याने वेदपारायणाचे फल मिळते. आणि त्या पवित्र तीर्थाच्या तीरावर केवळ एक दिवस उपवास केल्यानेही तेच पुण्य लाभते.

Verse 37

महापात कनाशः स्यात्प्रायश्चित्तं विना द्विजाः । तत्राभिषेकं कुर्वाणः पितृदेवांश्च तर्पयेत्

हे द्विजांनो! वेगळ्या प्रायश्चित्ताविना महापातकांचा नाश होतो. तेथे स्नान-अभिषेक करताना पितरांना व देवांना तर्पण करावे.

Verse 39

आप्तोर्यामस्य यज्ञस्य फलमष्टगुणं भवेत् । सुग्रीवतीर्थस्नानेन नरमेधफलं लभेत

आप्तोर्याम यज्ञाचे फल आठपटीने वाढते. सुग्रीवतीर्थात स्नान केल्याने नरमेध यज्ञाचे फल प्राप्त होते.

Verse 40

सुग्रीवतीर्थमा हात्म्यमेवं वः कथितं द्विजाः । वैभवं नलतीर्थस्य त्विदानीं प्रब्रवीमि वः

हे द्विजांनो! अशा रीतीने मी तुम्हांला सुग्रीवतीर्थाचे माहात्म्य सांगितले. आता मी तुम्हांला नलतीर्थाचे दिव्य वैभव सांगतो.

Verse 41

नलतीर्थे नरः स्नानात्स्वर्गलोकं समश्नुते । नलतीर्थे सकृत्सनानात्सर्वपापाविमोचितः

नलतीर्थात स्नान केल्याने मनुष्य स्वर्गलोक प्राप्त करतो. तेथे एकदाच स्नान केल्याने तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो.

Verse 42

अग्निष्टोमातिरात्रादिफलमाप्नोत्यनुत्तमम् । त्रिरात्रमुषितस्तस्मिंस्तर्पयन्पितृदेवताः

अग्निष्टोम, अतिरात्र इत्यादी यज्ञांचे अनुपम फळ तो प्राप्त करतो. तेथे तीन रात्रि निवास करून पितरांना व देवांना तर्पण केल्याने (ते पुण्य मिळते).

Verse 43

सूर्यवद्भासते विप्रा वाजिमेधफलं लभेत् । नीलतीर्थं प्रवक्ष्यामि महापातकनाशनम्

हे विप्रांनो! हे सूर्याप्रमाणे तेजस्वी आहे; यामुळे अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते. आता मी महापातकनाशक नीलतीर्थ सांगतो.

Verse 44

अग्निपुत्रेण नीलेन कृतं सेतौ विमुक्तिदम् । नीलतीर्थे नरः स्नानात्सर्वपापविमोचितः

अग्निपुत्र नीलाने सेतूवर हे निर्माण केले असून ते मुक्तिदायक आहे. नीलतीर्थात स्नान केल्याने मनुष्य सर्व पापांपासून मुक्त होतो.

Verse 45

बहुवर्ण्यस्य यागस्य फलं शतगुणं लभेत् । नीलतीर्थे नरः स्नात्वा सर्वा भीष्टप्रदायिनि

बहुस्तुत यज्ञाचे फळ शतपटीने मिळते. सर्व अभिष्ट देणाऱ्या नीलतीर्थात स्नान केल्याने मनुष्य महान पुण्य प्राप्त करतो.

Verse 46

अग्निलोकमवाप्नोति सर्वकामसमृद्धिमान् । गवाक्षेण कृतं तीर्थं गंधमादनपर्वते

तो अग्निलोक प्राप्त करतो आणि सर्व कामनांची समृद्धी लाभतो. गंधमादन पर्वतावर गवाक्षाने स्थापन केलेले एक तीर्थ आहे.

Verse 47

विद्यते स्नानमात्रेण नरकं नैव याति सः । अगदेन कृतं तीर्थमस्ति सेतौ विमुक्तिदे

फक्त स्नानमात्राने तो नरकात जात नाही. सेतूवर अगदाने स्थापन केलेले, मुक्ती देणारे एक तीर्थ आहे.

Verse 48

अत्र स्नानेन मनुजो देवेंद्रत्वं समश्नुते । गजेन गवयेनात्र शरभेण महौजसा

येथे स्नान केल्याने मनुष्य देवांमध्ये इंद्रपद प्राप्त करतो. येथे गज, गवय आणि महाबली शरभ यांनी (तीर्थे) स्थापन केली आहेत.

Verse 49

कुमुदेन हरेणापि पनसेन बलीयसा । कृतानि यानि तीर्थानि तथाऽन्यैः सर्ववानरैः

कुमुद, हरे तसेच बलवान पनस आणि त्याचप्रमाणे इतर सर्व वानरवीरांनी जी जी तीर्थे स्थापन केली, तीही परम पावन आहेत.

Verse 50

रामसेतौ महापुण्ये गन्धमादनपर्वते । तेषु तीर्थेषु यः स्नाति सोऽमृतत्वं समश्नुते

महापुण्य रामसेतूवर व गंधमादन पर्वतावर—जो त्या तीर्थांत स्नान करतो, तो अमृतत्व म्हणजेच मोक्ष प्राप्त करतो.

Verse 51

विभीषणकृतं तीर्थमस्ति पापविमोचनम् । महादुःखप्रशमनं महारोगनिबर्हणम्

विभीषणाने स्थापिलेले एक तीर्थ आहे; ते पापमोचन करणारे, महादुःख शमविणारे आणि भयंकर रोग नष्ट करणारे आहे.

Verse 52

महापातकसंघानामनलोपममुत्तमम् । कुंभीपाकादिनरकक्लेशनाशनकारणम्

हे महापातकांच्या समूहासाठी अग्नीसारखे परम उत्तम आहे; कुंभीपाक इत्यादी नरकांतील क्लेश नष्ट करण्याचे कारण ठरते.

Verse 53

दुःस्वप्र नाशनं धन्यं महादारिद्र्यबाधनम् । तत्र यो मनुजः स्नायात्तस्य नास्तीह पातकम्

हे धन्य तीर्थ दुःस्वप्नांचा नाश करते व महादारिद्र्याची बाधा दूर करते. जो मनुष्य तेथे स्नान करतो, त्याच्यासाठी या जन्मी पातक उरत नाही.

Verse 54

स वैकुंठमवाप्नोति पुनरावृत्तिवर्जितम् । विभीषणस्य सचिवैः कृतं तीर्थचतुष्टयम्

तो पुनरावृत्तिरहित वैकुंठाला प्राप्त होतो. विभीषणाच्या सचिवांनी चार तीर्थांचा हा समूह निर्माण केला.

Verse 55

तत्र स्नानेन मनुजः सर्वपापैः प्रमुच्यते । सरयूश्च नदी विप्रा गंधमादनपर्वते

तेथे स्नान केल्याने मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो। हे विप्रे, गंधमादन पर्वतावर सरयू नदीही विद्यमान आहे।

Verse 56

रामनाथं महादेवं सेवितुं वर्तते सदा । तत्र स्नात्वा नराः सर्वे सर्वपातकवर्जिताः

रामनाथ महादेव तेथे सदैव सेवनीय म्हणून विराजमान आहेत। तेथे स्नान केल्यावर सर्व लोक सर्व पातकांपासून मुक्त होतात।

Verse 57

सर्वयज्ञतपस्तीर्थसेवाफलमवाप्नुयुः । दशकोटिसहस्राणि तीर्थानि द्विजसत्तमाः

हे द्विजश्रेष्ठ, येथे सर्व यज्ञ, तप आणि तीर्थसेवेचे फळ प्राप्त होते। हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, येथे दश-कोटी सहस्र तीर्थे आहेत।

Verse 58

वसंत्यस्मिन्महापुण्ये गन्धमादनपर्वते । गंगाद्याः सरितः सर्वास्तथा वै सप्तसागराः

या महापुण्य गंधमादन पर्वतावर गंगा इत्यादी सर्व नद्या वास करतात; तसेच खरोखर सातही सागरही।

Verse 59

ऋष्याश्रमाणि पुण्यानि तथा पुण्यवनानि च । अनुत्तमानि क्षेत्राणि हीरशंकरयोस्तथा

तेथे ऋषींचे पवित्र आश्रम आहेत आणि पुण्यवनही आहेत। तसेच हीर व शंकर यांच्याशी संबंधित अनुपम क्षेत्रेही आहेत।

Verse 60

सान्निध्यं कुर्वते नित्यं गन्धमादनपर्वते । उपवीतांतरं तीर्थं प्रोक्तवांश्चतुराननः

गंधमादन पर्वतावर भगवान् नित्य आपले सान्निध्य ठेवतात। तसेच ‘उपवीतान्तरा’ नावाचे तीर्थ चतुरानन ब्रह्मदेवांनी सांगितले आहे।

Verse 61

त्रयस्त्रिंशत्कोट्योऽत्र देवाः पितृगणैः सह । सर्वैश्च मुनिभिः सार्द्धं यक्षैः सिद्धैश्च किन्नरैः । वसंति सेतौ देवस्य रामच न्द्रस्य चाज्ञया

येथे त्रयस्त्रिंशत्कोटी देव पितृगणांसह वास करतात; सर्व मुनींसह, तसेच यक्ष, सिद्ध व किन्नरांसह—देवरूप रामचंद्रांच्या आज्ञेने ते सेतूवर निवास करतात।

Verse 62

श्रीसूत उवाच । एवमुक्तं द्विजश्रेष्ठा तीर्थानां वैभवं मया

श्रीसूत म्हणाले—हे द्विजश्रेष्ठांनो! अशा प्रकारे मी तीर्थांचे वैभव सांगितले आहे।

Verse 63

इदं पठन्वा शृण्वन्वा दुःखसंघाद्विमुच्यते । कैवल्यं च समाप्नोति पुनरावृत्तिवर्जितम्

हे वाचल्याने किंवा ऐकल्याने मनुष्य दुःखसमूहातून मुक्त होतो आणि पुनरावृत्तिरहित कैवल्य (मोक्ष) प्राप्त करतो।