Adhyaya 17
या अध्यायात सेतुखंडातील अगस्त्य-तीर्थावर कक्षीवानाच्या विवाहाचा प्रसंग सांगितला आहे. सूत वर्णन करतो—गुरूच्या आज्ञेने विवाहासाठी योग्य उपाय शोधत कक्षीवान तीर्थावर येतो. नदीकाठी पुत्रासह दीर्घतमस ऋषी असल्याचे कळताच राजा स्वनय श्रद्धेने वंदन करतो; उडंकही शिष्यांसह रामसेतु/धनुष्कोटी येथे स्नानासाठी येऊन विधींचा आचार्य म्हणून उपस्थित राहतो. अतिथिसत्काराची परंपरा—अभिवादन, आशीर्वाद, अर्घ्य—यथाविधी होते; शुभ मुहूर्त ठरवून विवाह निश्चित केला जातो आणि राजवाड्यातून कन्येला आणण्याची व्यवस्था होते. पुढे मंगल विधींनी वरयात्रा, नीराजन, वरमाला, अग्निस्थापन, लाजाहोम इत्यादी आणि उडंकांच्या देखरेखीखाली पाणिग्रहण संपन्न होते. त्यानंतर राजा ब्राह्मणांना महाभोजन घालून दान देतो व कन्येला भरपूर स्त्रीधन व भेटवस्तू प्रदान करतो. ऋषी वेदारण्य आश्रमात परततात, राजा आपल्या नगरीत जातो. शेवटी फलश्रुती सांगते की ही प्राचीन, वेदाधिष्ठित कथा ऐकली/वाचली असता कल्याण वाढते आणि क्लेश व दारिद्र्य निवळते.
Shlokas
Verse 1
श्रीसूत उवाच । पुनरित्याह कक्षीवान्पितरं तं मुनीश्वराः । यथोदंकेन गुरुणा प्रेषितोऽहमिहा धुना
श्रीसूत म्हणाले—तेव्हा कक्षीवान पुन्हा आपल्या पित्याला म्हणाला—“हे मुनीश्वर, जसा गुरु उदंक यांनी मला आता येथे पाठविले आहे…”
Verse 2
समागतोस्मि तीर्थेऽस्मिन्नागस्त्ये मुनिसत्तम । स्वनयस्य सुतोद्वाहसिद्ध्यर्थं गुरुचोदितः
हे मुनिश्रेष्ठ, गुरूंच्या आज्ञेने मी या अगस्त्यतीर्थी आलो आहे, स्वनयाच्या पुत्राच्या विवाहसिद्धीसाठी उपाय साधण्यासाठी.
Verse 3
उपायं तन्निगदितमत्र कुर्व न्न्यवर्तिषम् । वर्षत्रयावसाने मामुद्वाहोपायसंयुतम्
येथे सांगितलेला तो उपाय करून मी थांबलो नाही. तीन वर्षांच्या अखेरीस मी विवाहाच्या उपायाने युक्त झालो.
Verse 4
स्वनयोत्रैव तिष्ठन्तमाससाद यदृच्छया । स च मामेत्य कन्यां ते दास्यामीति वचोऽब्रवीत्
मी इथेच थांबलो असता स्वनय योगायोगाने माझ्याजवळ आला. तो माझ्यापाशी येऊन म्हणाला—“मी तुला विवाहार्थ एक कन्या देईन.”
Verse 5
ततोस्मदनुरोधेन त्वामाह्वयदयं नृपः । इतीरयित्वा पितरं कक्षीवान्विरराम सः
मग माझ्या विनंतीवरून या राजाने तुला बोलावले. असे पित्याला सांगून कक्षीवान शांत झाला.
Verse 6
सुदर्शनोऽथ विप्रेंद्रः पुरोधाः स्वन यस्य सः । प्रययौ राजसविधं स्वनयाय निवेदितुम्
तेव्हा स्वनयाचा राजपुरोहित, विप्रांमध्ये श्रेष्ठ सुदर्शन, स्वनयाला कळविण्यासाठी राजदरबारात गेला.
Verse 7
राजानं तं समासाद्य स्वनयं स सुदर्शनः । प्राप्तं निवेदयामास तं दीर्घतमसं मुनिम्
सुदर्शन स्वनय राजाजवळ पोहोचून दीर्घतमस मुनी आले आहेत, असे निवेदन करू लागला.
Verse 9
अगस्त्यतीर्थतीरे तं सपुत्रमृषि सत्तमम् । ददर्श राजा स्वनयो ब्रह्माणमिव देवराट्
अगस्त्यतीर्थाच्या तीरावर राजा स्वनयाने पुत्रासह त्या श्रेष्ठ ऋषींना पाहिले—जसे देवराज इंद्र ब्रह्मदेवांना पाहतो.
Verse 10
ववंदे दीर्घतमसश्चरणौ लोकमंगलौ । उत्थाप्य नृपतिं विप्रास्तदा दीर्घतमा मुनिः
तेव्हा ब्राह्मणांनी राजाला उचलून उभे केले; आणि मुनि दीर्घतमांनी लोकमंगलकारी चरणांवर वंदन केले।
Verse 11
आशिषं प्रयुयोजाथ स्वनयाय नृपाय सः । अत्रांतरे समायात उदंकोऽपि महानृषिः
मग त्यांनी आपल्या पुत्ररूप राजाला आशीर्वाद दिला; इतक्यात महर्षी उदंकही तेथे येऊन पोहोचले।
Verse 12
रामसेतौ धनुष्कोटौ स्नातुं शिष्यगणैर्वृतः । लक्षसंख्यो मुनिगणस्तेन साकं मुनीश्वरः
रामसेतूच्या धनुष्कोटी येथे स्नानासाठी शिष्यगणांनी वेढलेले मुनीश्वर आले; त्यांच्या संगतीला लक्षसंख्य मुनिगणही होते।
Verse 13
उदंकोऽगस्त्यतीर्थेस्मिन्स्नातुं संप्राप्तवान्मुनिः । उदंकमागतं दृष्ट्वा कक्षीवान्प्रणनाम तम्
मुनि उदंक या अगस्त्यतीर्थात स्नानासाठी आले; त्यांना आलेले पाहून कक्षीवानांनी त्यांना प्रणाम केला।
Verse 14
अकरोदाशिषं विप्रः शिष्यायाथ गुरुस्तदा । अथ दीर्घतमा विप्रस्तमुदंकं महामुनिम्
तेव्हा गुरु-रूप ब्राह्मणाने शिष्याला आशीर्वाद दिला; त्यानंतर ब्राह्मण दीर्घतमांनी महामुनि उदंकांना संबोधिले।
Verse 15
कुशलं परिपप्रच्छ सोऽपि तं मुनि पुंगमम् । उभौ तौ मुनिशार्दूलौ सर्वलोकेषु विश्रुतौ
त्याने त्या मुनिपुंगवाची कुशलता विचारली; ते दोघे मुनिशार्दूल सर्व लोकांत विख्यात होते.
Verse 16
कथयामासतुस्तत्र कथाः पापप्रणाशिनीः । अथ राजाप्युदंकं तं प्रणनाम मुनीश्व रम्
तेथे त्यांनी पापनाशिनी कथा सांगितल्या; मग राजानेही त्या मुनीश्वर उदंकाला प्रणाम केला.
Verse 17
उदंकोप्याशिषं तस्मै प्रायुंक्त स्वनयाय वै । राजाथ स्वनयः प्रीतस्तत्र वाक्यमभाषत
उदंकाने त्याला व त्याच्या पुत्रालाही आशीर्वाद दिला; मग राजाचा पुत्र आनंदित होऊन तेथे बोलला.
Verse 18
मुनिं तं दीर्घतमसं विवाहः क्रिय तामिति । तथास्त्वित्यवदत्सोऽपि तदा दीर्घतमा मुनिः
तो म्हणाला—“त्या मुनि दीर्घतमसांशी विवाह करावा.” तेव्हा मुनि दीर्घतमाही म्हणाले—“तथास्तु.”
Verse 19
श्व एव क्रियतां राजन्सुमुहूर्ते महामते । अत्रैव पाणिग्रहणं क्रियतां गन्धमा दने
ते म्हणाले—“हे राजन्, हे महामते, उद्याच उत्तम सुमुहूर्तावर हा विधी होवो; याच गंधमादनात पाणिग्रहण करावे.”
Verse 20
तस्मादिहानय क्षिप्रं कन्यामंतःपुरं तथा । इत्युक्तः स्वनयो राजा गत्वा स्वपटमण्डपम्
म्हणून अंतःपुरातून त्या कन्येला त्वरित येथे आणा। असा आदेश मिळताच राजा स्वनय आपल्या राजतंबू-मंडपात गेला।
Verse 21
आहूय शतसंख्याकान्वृद्धान्वर्ष वरांस्तदा । आनेतुं प्रेषयामास कन्यामंतःपुरं तथा
तेव्हा शंभर संख्येने वयोवृद्ध व श्रेष्ठ जनांना बोलावून, कन्येला अंतःपुरातून आणण्यासाठी त्यांना पाठविले।
Verse 22
ते वर्षवरमुख्यास्तु स्वनयेन प्रचोदिताः । मनोजवान्समारुह्य वाजिनो मधुरां ययुः
स्वनयाच्या प्रेरणेने ते वयोवृद्धांतील श्रेष्ठ जन मनोजव वेगवान घोड्यांवर आरूढ होऊन मधुरेकडे निघाले।
Verse 23
गत्वा चांतःपुरं तूर्णं वृत्तं सर्वं निवेद्यच । कन्ययांतःपुरेणापि सहिताः पुनराययुः
ते त्वरेने अंतःपुरात गेले, सर्व वृत्तांत निवेदन करून, कन्या व अंतःपुरातील स्त्रीजनांसह पुन्हा परत आले।
Verse 24
ततः परस्मिन्दिवसे शुभे दीर्घतमा ऋषिः । गोदानादीनि पुत्रस्य विधिवन्निरवर्तयत्
त्यानंतर पुढील शुभ दिवशी दीर्घतमा ऋषींनी पुत्रासाठी गोदानादी विधिपूर्वक कर्मे यथाविधी पार पाडली।
Verse 25
निर्वृत्तेष्वथ कक्षीवान्गोदानादिषु कर्मसु । उद्वोढुं राजतनयां पित्रा च गुरुणा सह
गोदानादि विधी पूर्ण झाल्यावर कक्षीवान् पित्यांस व गुरूंंसह राजकन्येचे पाणिग्रहण करण्यास निघाला।
Verse 26
चतुर्दंतं महाकायं गजं सर्वांगपांडुरम् । आरुह्य हर्षसंयुक्तो द्वितीय इव देवराट्
चतुर्दंत, महाकाय, सर्वांग पांढऱ्या गजावर आरूढ होऊन तो हर्षयुक्त, जणू दुसरा देवराज, पुढे निघाला।
Verse 27
मनोरमायाः कन्यायाः पूरयंश्च मनोरथम् । ब्राह्मणैर्बहुसाहस्रैः सहितः स्वस्तिवाचकैः
मनोरम कन्येचा मनोरथ पूर्ण करीत तो स्वस्तिवाचन करणाऱ्या अनेक सहस्र ब्राह्मणांसह पुढे गेला।
Verse 28
तोरणालंकृतद्वारं राजर्षे पटमण्डपम् । कृतमंगलकृत्योऽसौ कक्षीवान्मुदितो ययौ
मंगलकृत्ये पूर्ण करून आनंदित कक्षीवान् तोरणांनी अलंकृत द्वार असलेल्या राजर्षीच्या पटमंडपात गेला।
Verse 29
ततः स्वनयकन्या सा कृतमंगलभूषणा । चतुर्दंतमहाकायश्वेतदंतावलस्थितम्
त्यानंतर स्वनयाची कन्या मंगलाभूषणांनी सजलेली, शुभ्र दंतांनी शोभणाऱ्या चतुर्दंत महाकाय गजावर बसविण्यात आली।
Verse 30
कक्षीवंतं समायांतं दृष्ट्वा स्वोद्वाहनोत्सुकम् । प्रतिज्ञा मत्कृते दानीं निर्वृत्तेति मुदं ययौ
स्वविवाहासाठी उत्सुक असा कक्षीवान आला हे पाहून राजा आनंदित झाला आणि मनात म्हणाला—“माझ्यासाठी दिलेली प्रतिज्ञा आता पूर्ण झाली.”
Verse 31
कक्षीवान्दीर्घतमसा तथोदंकेन संयुतः । पटाकारबहिर्द्वारं क्रमाद्राज्ञः समाययौ
कक्षीवान दीर्घतमस ऋषी व उदंक यांच्यासह, ध्वज-पताकांनी शोभलेल्या राजाच्या बाह्यद्वारापाशी क्रमाने येऊन पोहोचला.
Verse 32
स्वनयस्तु ततो दृष्ट्वा कक्षीवंतं समागतम् । प्रत्युज्जगाम सहितः सुदर्शनपुरोधसा
तेव्हा स्वनयाने कक्षीवान आलेला पाहून, राजपुरोहित सुदर्शनासह त्याचे स्वागत करण्यासाठी पुढे जाऊन भेट घेतली.
Verse 33
कक्षीवतो वरस्याथ कन्यकापरिचारिकाः । राजतैः स्वर्णपात्रैश्च चक्रु र्नीराजनाविधिम्
मग वधूच्या तरुण परिचारिकांनी वर कक्षीवानासाठी रौप्य व सुवर्ण पात्रांनी मंगल नीराजन (आरती) विधी केला.
Verse 34
स्वनयेन समाहूतो ब्राह्मणैः परिवारितः । प्रविवेशाथ लक्ष्मीवान्कक्षीवान्राजमंदिरम्
स्वनयाने बोलावल्यावर, ब्राह्मणांनी वेढलेला भाग्यवान कक्षीवान मग राजमंदिरात प्रवेशला.
Verse 35
ततो वरेण सहितं तं दीर्घतमसं मुनिम् । सोदंकमनयद्राजा स्वगृहं विनयान्वितः
त्यानंतर विनययुक्त राजाने वर व उदंकासह मुनि दीर्घतमसांना आपल्या गृहात नेले।
Verse 36
उदंकदीर्घतमसोरर्घ्यं च प्रददौ नृपः । अलंकृते प्रपामध्ये वस्त्रचामरतोरणैः
वस्त्र, चामर व तोरणांनी अलंकृत अशा मांडपाच्या मध्यभागी राजाने उदंक व दीर्घतमसांना अर्घ्य अर्पिले।
Verse 37
वरो दीर्घतमाश्चान्ये सोदंका मुनयस्तदा । न्यषीदन्स्वनयश्चापि सामात्यः सपुरोहितः
तेव्हा वर, दीर्घतमस व इतर मुनि उदंकासह आसनस्थ झाले; स्वनयही मंत्र्यांसह व पुरोहितासह बसला।
Verse 38
ततो दुहितरं कन्यां सुकेशीं तां मनो रमाम् । भूषणालंकृतां गात्रे दिव्यवस्त्रधरां शुभाम्
त्यानंतर त्याने आपली कन्या—सुकेशी, मनोहर व शुभ—हिला अंगावर भूषणांनी अलंकृत व दिव्य वस्त्रे परिधान केलेली, पुढे आणली।
Verse 39
बिंबोष्ठीं चारुसर्वांगीं पीनोन्नतपयोधराम् । प्रपायामध्यमनयन्महाजनसमाकुलम्
बिंबफळासारखे ओठ असलेली, सर्वांगसुंदर, पूर्ण व उन्नत स्तनयुक्त अशी ती कन्या तो महाजनांनी गजबजलेल्या मांडपाच्या मध्यभागी घेऊन गेला।
Verse 40
ततो वरस्य कंठे सा मालां चंपकनिर्मिताम् । निवेशयामास शुभा जनमध्ये मनोरमा
तेव्हा जनसमुदायाच्या मध्यात त्या शुभ व मनोहर कन्येने वराच्या कंठी चंपकपुष्पांची माळ घातली।
Verse 41
उदंकस्तत आगत्य प्रतिष्ठाप्यानलं स्थले । कृत्वाग्निमुखपर्यंतं लाजाहोमादिकं तथा
मग उदंक तेथे येऊन योग्य स्थानी पवित्र अग्नीची स्थापना करून अग्निमुखपर्यंत लाजाहोम इत्यादी विधिपूर्वक कर्मे केली।
Verse 42
पाणिमग्राहयत्तस्याः कन्यायाश्च वरेण तु । उदंकः सर्वकर्माणि कारयामास तत्र वै
तेव्हा उदंकाने वराकडून कन्येचे पाणिग्रहण करविले आणि तेथे उरलेली सर्व संस्कारकर्मे विधिपूर्वक करविली।
Verse 43
वरवध्वोस्तदा विप्राः प्रायुंजत तदाशिषः । ततः स राजा स्वनयो वरं दीर्घतमोमुनिम्
तेव्हा विप्रांनी वर-वधूस आशीर्वाद दिले. त्यानंतर राजाने आपल्या जावयाचा तसेच दीर्घतम मुनिंचाही सत्कार केला।
Verse 44
उदंकं वरपक्षीयान्स्वपक्षीयांस्तथाद्विजाः । त्रिलक्षं ब्राह्मणानन्नैर्भोजयामास षड्रसैः
त्याने उदंकाचा सत्कार केला आणि वरपक्षीय व स्वपक्षीय द्विजांसह षड्रसयुक्त अन्नांनी तीन लक्ष ब्राह्मणांना भोजन घातले।
Verse 45
ततः संभावयामास तांबूलाद्यैरनेकधा । अथामंत्र्य मुनिश्रेष्ठमुदंकः स्वाश्रमं ययौ
त्यानंतर त्याने तांबूल इत्यादी अनेक उपचारांनी त्यांचा यथोचित सत्कार केला। मग मुनिश्रेष्ठास अनुमती मागून उदंक आपल्या आश्रमास निघून गेला।
Verse 46
अन्ये च ब्राह्मणाः सर्वे स्वदेशान्प्रययुस्तदा । एवं विवाहे निर्वृत्ते कक्षीवद्राजकन्ययोः
आणि इतर सर्व ब्राह्मण त्या वेळी आपापल्या देशास परत गेले। अशा रीतीने कक्षीवत व राजकन्येचा विवाह विधिपूर्वक पार पडला।
Verse 47
प्रविश्यागस्त्यतीर्थं स तिरोधत्त गजोत्तमः । ततो दीर्घतमा विप्राः पुत्रेण स्नुषया सह
तो श्रेष्ठ गज अगस्त्यतीर्थात प्रवेश करून दृष्टीआड झाला. मग दीर्घतमा इत्यादी विप्र पुत्र व सून यांसह (पुढे निघाले)।
Verse 48
अगस्त्यस्य महातीर्थे स्नानं कृत्वेष्टदायिनि । श्लाघमानश्च तत्तीर्थं सर्वलोकेषु विश्रुतम्
इष्ट फल देणाऱ्या अगस्त्याच्या महातीर्थात स्नान करून त्याने सर्व लोकांत विख्यात त्या तीर्थाची स्तुती केली।
Verse 49
प्रयातुं स्वा श्रमं पुण्यं वेदारण्यं मनो दधे । राजानं च तमागंतुमापृच्छन्मुनिसत्तमः
त्याने मनात पवित्र वेदारण्य या आपल्या आश्रमास जाण्याचा निश्चय केला. आणि मुनिसत्तमाने राजालाही तेथे येण्याची विनंती केली।
Verse 50
स्वनयोऽपि तदा राजा स्वदुहित्रे मुदान्वितः । ददौ शतसहस्राणि स्वर्णानि स्त्रीधनं तदा
तेव्हा राजा अत्यंत आनंदित होऊन आपल्या कन्येला स्त्रीधन म्हणून एक लाख सुवर्णमुद्रा प्रदान करू लागला।
Verse 51
गवां सहस्रं प्रददौ दासीनां च सहस्रकम् । ग्रामं पंचशतं चापि ददौ दुहितृवत्सलः
कन्येवर प्रेम असलेल्या राजाने एक हजार गायी, एक हजार दासी आणि पाचशे गावेही दिली।
Verse 52
दिव्यवस्त्रा युतं चापि शतं भूषणपेटिकाः । हारमालासहस्रं च ददौ दुहितृसौहृदात्
कन्येवरील स्नेहामुळे राजाने शंभर दिव्य वस्त्रसमूह, दागिन्यांच्या पेट्या आणि हजार हार व माळाही दिल्या।
Verse 53
एतत्सर्वं समादाय स पुत्रः सस्नुषो मुनिः । राज्ञा च समनुज्ञातः प्रययौ वेदकाननम्
हे सर्व दान घेऊन तो मुनि पुत्र व सून यांसह, राजाची आज्ञा घेऊन, वेदकानन नावाच्या वनाकडे निघून गेला।
Verse 54
वेदारण्यं समासाद्य तदा दीर्घतमा मुनिः । उवास ससुखं विप्राः पुत्रेण स्नुषया सह
हे विप्रहो! तेव्हा दीर्घतमस मुनि वेदारण्यात पोहोचून पुत्र व सून यांच्यासह सुखाने तेथेच राहू लागले।
Verse 55
सेवन्वेदाटवीनाथं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् । न्यवसत्तु चिरं कालं कक्षीवानपि भार्यया
वेद-अटवीचे नाथ, भोग व मोक्षफळ देणाऱ्या प्रभूची सेवा करीत कक्षीवान् ऋषीही पत्नीसमवेत तेथे दीर्घकाळ निवास करू लागला।
Verse 56
स्वनयोपि स राजर्षिः स्नात्वा कुंभजनिर्मिते । तत्र तीर्थे महापुण्ये सहितः सर्वसैनिकैः
तो राजर्षीही कुम्भज (अगस्त्य) यांनी निर्मिलेल्या त्या महापुण्य तीर्थात स्नान करून, सर्व सैन्यासह तेथेच थांबला।
Verse 57
अतःपुरं समादाय मुदितः स्वपुरं ययौ । अगस्त्यतीर्थमाहात्म्यादेवं कक्षीवतो मुनेः । अनन्यसुलभो विप्रा विवाहः समजायत
मग अंतःपुर (कुटुंब) समवेत घेऊन तो आनंदाने आपल्या नगरास गेला। हे विप्रहो! अगस्त्य-तीर्थाच्या माहात्म्यामुळेच मुनि कक्षीवानांचा अन्यथा दुर्लभ विवाह असा घडून आला।
Verse 58
श्रीसूत उवाच । इतिहासस्त्वयं पुण्यो वेदसिद्धो मुनीश्वराः
श्रीसूत म्हणाले—हे मुनीश्वरहो! हा इतिहास पुण्य आहे आणि वेदप्रमाणाने सिद्ध आहे।
Verse 59
धन्यो यशस्य आयुष्यः कीर्तिसौभाग्य वर्द्धनः । श्रोतव्यः पठितव्योऽयं सर्वथा मानवैर्द्विजाः
हे धन्य करणारे, यश देणारे, आयुष्य वाढविणारे आणि कीर्ती-सौभाग्य वृद्धिंगत करणारे आहे। म्हणून, हे द्विजहो! मनुष्यांनी याचे सर्वदा श्रवण व पठण करावे।
Verse 60
पठतां शृण्वतां चेममितिहासं पुरातनम् । नेहामुत्रापि वा क्लेशो दारिद्यं चापि नो भवेत्
जे या प्राचीन पवित्र इतिहासाचे पठण व श्रवण करतात, त्यांना न या लोकी न परलोकी क्लेश होतो; आणि दारिद्र्यही उद्भवत नाही।