Adhyaya 27

Verse 1

श्रीसूत उवाच । यमुनायां च गंगायां गयायां च नरो मुदा । स्नानं विधाय विधिवत्कोटितीर्थं ततो व्रजेत्

श्रीसूत म्हणाले—यमुना, गंगा आणि गया येथे विधिपूर्वक आनंदाने स्नान करून मग मनुष्याने कोटितीर्थास जावे.

Verse 2

कोटितीर्थं महापुण्यं सर्वलोकेषु विश्रुतम् । सर्वसंपत्करं शुद्धं सर्वपापप्रणाशनम्

कोटितीर्थ अत्यंत पुण्यदायक व सर्वलोकांत प्रसिद्ध आहे. ते सर्व संपत्ती देणारे, शुद्ध करणारे आणि सर्व पापांचा नाश करणारे आहे.

Verse 3

दुःस्वप्ननाशनं ह्येतन्महापातकनाशनम् । महाविघ्नप्रशमनं महाशांतिकरं नृणाम्

हे (कोटितीर्थ) दुःस्वप्नांचा नाश करणारे व महापातकांचा संहार करणारे आहे. ते मोठे विघ्न शांत करून मनुष्यास महान शांती देते.

Verse 4

स्मृतिमात्रेण यत्पुंसां सर्वपापनिषूदनम् । लीलया धनुषः कोट्या स्वयं रामेण निर्मितम्

ज्या पुण्यस्थळाचे केवळ स्मरण केले असता मनुष्यांची सर्व पापे नष्ट होतात, ते स्थान स्वयं श्रीरामांनी धनुष्याच्या टोकाने सहज लीलया निर्माण केले।

Verse 5

पुरा दाशरथी रामो निहत्य युधि रावणम् । ब्रह्महत्याविमोक्षाय गंधमादनपर्वते

पूर्वी दाशरथी श्रीरामांनी युद्धात रावणाचा वध करून, ब्रह्महत्या-दोषातून मुक्ती मिळावी म्हणून गंधमादन पर्वताकडे प्रस्थान केले।

Verse 6

प्रातिष्ठिपल्लिंगमेकं लोकानुग्रहकाम्यया । लिंगस्यास्याभिषेकाय शुद्धं वारि गवेषयन्

लोकांच्या कल्याणाची इच्छा धरून त्यांनी एक शिवलिंग प्रतिष्ठापित केले; आणि त्या लिंगाच्या अभिषेकासाठी शुद्ध जलाचा शोध घेऊ लागले।

Verse 7

नाविंदत जलं तत्र पार्श्वे दशरथात्मजः । लिंगाभिषेकयोग्यं च जलं किमिति चिंतयन्

तेथे जवळ दाशरथीला लिंगाभिषेकास योग्य असे पाणी मिळाले नाही; मग ते विचार करू लागले—“योग्य जल कसे मिळेल?”

Verse 8

नवेन वारिणा लिंगं स्नापनीयं मयेति सः । निश्चित्य मनसा तत्र धनुष्कोट्या रघूद्वहः

त्यांनी मनात निश्चय केला—“मी लिंगाला नव्या जलाने स्नान घालीन”; असे ठरवून रघुकुलश्रेष्ठांनी तेथे धनुष्याच्या टोकाने कृती केली।

Verse 9

बिभेद धरणीं शीघ्रं मनसा जाह्नवीं स्मरन् । रामकार्मुककोटिः सा तदा प्राप रसातलम्

त्याने मनात जाह्नवी गंगेचे स्मरण करून शीघ्र पृथ्वी भेदली. तेव्हा रामाच्या धनुष्याची ती कोटी रसातळापर्यंत पोहोचली.

Verse 10

तत उद्धारयामास तद्धनुर्धन्विनां वरः । धनुष्युद्ध्रियमाणे तु राघवेण महीतलात्

मग धनुर्धरांतील श्रेष्ठाने ते धनुष्य उचलून वर काढले. आणि राघव जेव्हा ते पृथ्वीच्या पृष्ठभागातून वर ओढीत होते—

Verse 11

काकुत्स्थेन स्मृता गंगा निर्ययौ विवरात्ततः । वारिणा तेन तल्लिंगमभ्यषिंचद्रघूद्वहः

काकुत्स्थाने स्मरण करताच गंगा त्या विवरातून बाहेर आली. त्या जलाने रघुकुलश्रेष्ठाने त्या लिंगाचा अभिषेक केला.

Verse 12

रामकार्मु ककोट्यैव यतस्तन्निर्मितं पुरा । अतः कोटिरिति ख्यातं तत्तीर्थं भुवनत्रये

कारण पूर्वी ते तीर्थ रामाच्या धनुष्याच्या कोटीनेच निर्माण झाले होते; म्हणून ते ‘कोटी’ या नावाने प्रसिद्ध झाले, आणि ते तीर्थ त्रिभुवनात विख्यात आहे.

Verse 13

यानि यानीह तीर्थानि संति वै गंधमादने । प्रथमं तेषु तीर्थेषु स्नात्वा विगतकल्मषः

गंधमादन येथे जी जी तीर्थे आहेत, त्यांपैकी प्रथम तीर्थात स्नान केल्याने मनुष्य कल्मषरहित होतो.

Verse 14

शेषपापविमोक्षाय स्नायात्कोटौ नरस्ततः । तीर्थांतरेषु स्नानेन यः पापौघो न नश्यति

म्हणून उरलेल्या पापांच्या विमोचनासाठी मनुष्याने कोटितीर्थात स्नान करावे. इतर तीर्थांत स्नान केल्याने पापांचा तो मोठा समूह तसा नष्ट होत नाही.

Verse 15

अनेकजन्मकोटीभिरर्जितो ह्यस्थिसंस्थितः । विनश्यति स सर्वोऽपि कोटिस्नानान्न संशयः

कोट्यवधी जन्मांत साठलेले पाप—जणू अस्थींमध्येच बसलेले—कोटितीर्थस्नानाने पूर्णपणे नष्ट होते; यात संशय नाही.

Verse 16

यदि हि प्रथमं स्नायादत्र कोटौ नरो द्विजाः । तस्य मुक्तस्य तीर्थानि व्यर्थान्येवापराणि हि

जर मनुष्य प्रथमच येथे कोटितीर्थात स्नान करील, हे द्विजांनो, तर त्या मुक्त पुरुषासाठी इतर तीर्थे व्यर्थच ठरतात.

Verse 17

ऋषय ऊचुः । सूत सर्वार्थतत्त्वज्ञ व्यासशिष्य मुनीश्वर । अस्माकं संशयं कंचिच्छिंधि पौराणिकोत्तम

ऋषी म्हणाले—हे सूत, सर्वार्थतत्त्वज्ञ, व्यासशिष्य, मुनीश्वर, पौराणिकांमध्ये श्रेष्ठ; आमचा एक संशय दूर करावा.

Verse 18

कोटौ स्नातस्य मर्त्यस्य यदि तीर्थांतरं वृथा । किमर्थं धर्मतीर्थादि तीर्थेषु स्नांति मानवाः

जर कोटितीर्थात स्नान केलेल्या मर्त्यासाठी इतर तीर्थांत स्नान व्यर्थ असेल, तर मग धर्मतीर्थ इत्यादी तीर्थांत लोक कशासाठी स्नान करतात?

Verse 19

तीर्थानि तानि सर्वाणि समतिक्रम्य मानवाः । अत्रैव कोटौ किं स्नानं न कुर्वंति हि तद्वद

ती सर्व तीर्थे ओलांडूनही मनुष्य तद्वत येथेच कोटीमध्ये स्नान का करीत नाहीत?

Verse 20

श्रीसूत उवाच । अहो रहस्यं युष्माभिः पृष्टमेतन्मुनीश्वराः । नारदाय पुरा शंभुः पृच्छते यत्किलाब्रवीत्

श्रीसूत म्हणाले— हे मुनिश्रेष्ठांनो, तुम्ही एक गूढ रहस्य विचारले आहे. पूर्वी नारदाने विचारल्यावर शंभूंनी जे सांगितले, तेच आहे.

Verse 21

तद्ब्रवीमि मुनिश्रेष्ठाः शृणुध्वं श्रद्धया सह । गच्छन्यदृच्छया वापि तीर्थयात्रापरोऽपि वा

हे मुनिश्रेष्ठांनो, तेच मी सांगतो; श्रद्धेसह ऐका. कोणी योगायोगाने प्रवासात असो, किंवा तीर्थयात्रेतच तत्पर असो—

Verse 22

मार्गमध्ये द्विजश्रेष्ठास्तीर्थं देवालयं तथा । दृष्ट्वा श्रुत्वापि वा मोहान्न सेवेत नराधमः

हे द्विजश्रेष्ठांनो, मार्गात तीर्थ किंवा देवालय पाहून—किंवा ऐकूनही—मोहामुळे जो त्याची सेवा-आश्रय घेत नाही, तोच नराधम होय.

Verse 23

निष्कृतिस्तस्य नास्तीति प्राब्रुवन्परमर्षयः । सेतुं गच्छंस्ततोऽन्येषु न स्नायाद्यदि मानवः

परमर्षींनी सांगितले आहे— “त्याच्यासाठी प्रायश्चित्त नाही,” जर मनुष्य सेतूकडे जाताना मार्गातील इतर तीर्थांत स्नान करीत नाही.

Verse 24

तीर्थातिक्रमदोषैः स बहिष्कार्योऽत्यवद्द्विजैः । अतः स्नातव्यमेवैषु चक्रतीर्थादिषु द्विजाः

तीर्थांचा अवमान किंवा अतिक्रमण केल्याच्या दोषामुळे असा मनुष्य परम धर्मनिष्ठ द्विजांनी बहिष्कृत करावा. म्हणून, हे द्विजांनो, चक्रतीर्थ इत्यादी पवित्र तीर्थांत निश्चयाने स्नान करावेच.

Verse 25

स्नात्वा चैतेषु तीर्थेषु शेषपापविमुक्तये । प्रयतैर्मनुजैरत्र स्नातव्यं कोटितीर्थके

या तीर्थांत स्नान करून उरलेल्या पापांपासून मुक्त होण्यासाठी, संयमी मनुष्यांनी येथे कोटितीर्थातही स्नान करावे.

Verse 26

कोटौ चाभि षवं कृत्वा न तिष्ठेद्गन्धमादने । निवर्तेत्तत्क्षणादेव निष्पापो गंधमादनात्

कोटी येथे अभिषेक करून गंधमादनावर थांबू नये; तत्क्षणीच परत यावे, कारण गंधमादनाच्या विधीने तो निष्पाप होतो.

Verse 27

रामोऽपि हि पुरा कोटितीर्थसंभूतवारिणा । रामनाथेऽभिषिक्ते तु स्वयं स्नात्वा च तत्र वै

पूर्वी काळी स्वयं रामाने तेथे विधिपूर्वक स्नान केले आणि कोटितीर्थातून उत्पन्न झालेल्या जलाने रामनाथाचा अभिषेक केला.

Verse 28

ब्रह्महत्याविमुक्तः संस्तत्क्षणादेव सानुजः । आरूढपुष्पकोऽयोध्यां प्रययौ कपिभिर्वृतः

त्याच क्षणी तो अनुजासह ब्रह्महत्येच्या पापातून मुक्त झाला; पुष्पकावर आरूढ होऊन, वानरांनी वेढलेला, अयोध्येकडे निघून गेला.

Verse 29

अतः कोटौ नरः स्नात्वा पापशेषविमोचितः । निवर्तेत्तत्क्षणादेव रामो दाशरथिर्यथा

म्हणून कोटितीर्थात स्नान करून मनुष्य पापाच्या उरलेल्या अंशापासून मुक्त होऊन तत्क्षणी परत यावा—जसा दाशरथी श्रीराम परतला।

Verse 30

एतद्धि तीर्थप्रवरं सर्वलोकेषु विश्रुतम् । रामनाथाभिषेकाय निर्मितं राघवेण यत्

हे तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ असून सर्व लोकांत प्रसिद्ध आहे—जे राघवाने श्रीरामनाथाच्या अभिषेकासाठी निर्माण केले।

Verse 31

स्वयं भगवती यत्र सन्निधत्ते च जाह्नवी । तारकब्रह्मणा यत्र रामेण स्नातमादरात्

जिथे स्वयं भगवती जाह्नवी (गंगा) सन्निध आहे; जिथे तारक-ब्रह्मस्वरूप श्रीरामाने आदराने स्नान केले।

Verse 32

तस्य वै कोटितीर्थस्य महिमा केन कथ्यताम् । यत्र स्नात्वा पुरा कृष्णो लोकसंग्रहणेच्छया

त्या कोटितीर्थाचा महिमा कोण वर्णू शकेल? जिथे पूर्वी लोकसंग्रहाच्या इच्छेने श्रीकृष्णाने स्नान केले।

Verse 33

मातुलस्य तु कंसस्य वधदोषाद्विमोचितः । तस्य वै कोटितीर्थस्य महिमा केन कथ्यते

मातुल कंसाच्या वधामुळे उत्पन्न झालेल्या दोषापासून तो मुक्त झाला. त्या कोटितीर्थाचा महिमा कोण सांगू शकेल?

Verse 34

ऋषय ऊचुः । किमर्थमवधीत्कंसं मातुलं यदुनंदनः । यद्दोषशांतये सूत सस्नौ कोटौ महा मनाः

ऋषी म्हणाले: हे सूता! यदुनंदन श्रीकृष्णाने आपले मामा कंस यांचा वध का केला? आणि कोणत्या दोषाच्या शांतीसाठी त्या महात्म्याने कोटीतीर्थात स्नान केले?

Verse 35

श्रीसूत उवाच । वसुदेव इति ख्यातः शूरपुत्रो यदोः कुले । आसीत्स देवकसुतां देवकीमिति विश्रुताम्

श्री सूत म्हणाले: यदूच्या कुळात शूरसेनाचे पुत्र वसुदेव म्हणून विख्यात होते. त्यांनी देवकाची कन्या, जी देवकी म्हणून प्रसिद्ध होती, (तिच्याशी विवाह केला).

Verse 36

उद्वाह्य रथमारूढः स्वपुरं प्रस्थितः पुरा । अथ सूतो बभूवाथ कंसो ह्यानकदुन्दुभेः

विवाहानंतर रथावर आरूढ होऊन ते आपल्या नगराकडे निघाले. तेव्हा आनकदुन्दुभींचे (वसुदेवांचे) सारथी स्वतः कंस झाले.

Verse 37

अशरीरा तदा वाणी कंसं सारथिमब्रवीत् । भगिनीं च तथा भामं वाहयंतं रथोत्तमे

त्यावेळी एका अशरीरी वाणीने सारथी बनलेल्या कंसाला सांगितले, जो त्या उत्तम रथात आपली बहीण आणि मेहुण्याला घेऊन जात होता.

Verse 38

यामिमां वाहयस्यत्र रथेन त्वमरिंदम । अस्यास्त्वामष्टमो गर्भो वधिष्यति न संशयः

"हे अरिंदम! जिला तू या रथातून घेऊन जात आहेस, तिचा आठवा गर्भ तुझा वध करेल, यात काहीही शंका नाही."

Verse 39

इत्याकर्ण्य वचो दिव्यं कंसः खङ्गं प्रगृह्य च । स्वसारं हंतुमुद्योगं चकार द्विजपुंगवाः

ते दिव्य वचन ऐकून कंसाने खड्ग उचलला आणि, हे द्विजश्रेष्ठांनो, आपल्या बहिणीस मारण्याचा उद्योग करू लागला।

Verse 40

ततः प्रोवाच तं कंसं वसुदेवः स सांत्वयन् । वसुदेव उवाच । अस्यां प्रसूतान्दास्यामि तुभ्यं कंस सुतानहम्

मग त्याला शांत करण्यासाठी वसुदेव कंसाला म्हणाला— “हे कंस, हिच्यापासून जे पुत्र जन्मतील ते मी तुला अर्पण करीन।”

Verse 41

एनां स्वसारं मा हिंसीर्नास्यास्ते भीतिरस्ति हि । श्रुत्वा तद्वचनं कंसो निवृत्तस्तद्वधात्तदा

“ह्या आपल्या बहिणीस इजा करू नकोस; हिच्यापासून तुला काहीही भय नाही.” हे ऐकून कंस तेव्हा तिच्या वधापासून परावृत्त झाला।

Verse 42

देवकीवसुदेवाभ्यां सहितः स्वपुरं ययौ । पादावसक्तनिगडौ देवकीवसुदेवकौ

देवकी व वसुदेव यांच्यासह तो आपल्या नगरास गेला; देवकी-वसुदेवांच्या पायांना घट्ट बेड्या अडकविल्या होत्या।

Verse 43

स्थापयामास दुष्टात्मा कंसः कारागृहे तदा । ततः कालेन महता वसुदेवाद्धि देवकी

तेव्हा दुष्टात्मा कंसाने त्यांना कारागृहात टाकले। नंतर बराच काळ गेल्यावर देवकीने वसुदेवापासून गर्भ धारण केला।

Verse 44

षट्पुत्राञ्जनयामास क्रमेण मुनिपुंगवाः । जातांस्तान्वसुदेवेन दत्तान्कंसोऽपि सोऽवधीत्

क्रमाने मुनिश्रेष्ठांनी सहा पुत्र उत्पन्न केले. ते जन्मताच वसुदेवाने कंसाकडे दिले; तेव्हा कंसानेही त्यांचा वध केला.

Verse 45

हतेषु षटसु पुत्रेषु देवक्युदरजन्मसु । कंसेन क्रूरमतिना निष्कृपेण द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तमांनो! देवकीच्या उदरातून जन्मलेले सहा पुत्र क्रूरबुद्धी, निर्दय कंसाने जेव्हा मारले—

Verse 46

शेषोऽभूत्सप्तमो गर्भो देवक्या जठरे तदा । मायादेवी ततो गर्भं तं वै विष्णुप्रचोदिता

तेव्हा देवकीच्या जठरात सातवा गर्भ शेषाचा अवतार झाला. नंतर विष्णूच्या प्रेरणेने मायादेवीने तो गर्भ आपल्या अधीन घेतला.

Verse 47

नंदगोपगृहस्थायां रोहिण्यां समवेशयत् । देवक्याः सप्तमो गर्भः पतितो जठरादिति

नंदगोपाच्या घरात राहणाऱ्या रोहिणीत तिने तो गर्भ स्थापित केला. म्हणून देवकीचा सातवा गर्भ जठरातून ‘पडला’ अशी प्रसिद्धी झाली.

Verse 48

लोके प्रसिद्धिरभवन्महती विष्णुलीलया । देवकीजठरे पश्चाद्विष्णुर्गर्भत्वमाप्तवान्

विष्णूच्या लीलामुळे जगात मोठी प्रसिद्धी पसरली. त्यानंतर स्वयं विष्णू देवकीच्या जठरात गर्भरूपाने प्रविष्ट झाले.

Verse 49

ततो दशसु मासेषु गतेषु हरिरव्ययः । देवकीजठराज्जज्ञे कृष्ण इत्यभिविश्रुतः

त्यानंतर दहा महिने पूर्ण झाल्यावर अव्यय हरि देवकीच्या उदरातून प्रकट झाले आणि ‘कृष्ण’ या नावाने सर्वत्र प्रसिद्ध झाले।

Verse 50

शंखचक्रगदाखङ्गविराजितचतुर्भुजः । किरीटी वनमाली च पित्रोः शोकविनाशनः

ते शंख, चक्र, गदा व खड्ग यांनी शोभणारे चतुर्भुज रूप धारण करून प्रकट झाले—किरीटधारी, वनमालेने विभूषित, आणि माता-पित्याचा शोक नाश करणारे।

Verse 51

तं दृष्ट्वा हरिमीशानं तुष्टावानकदुंदुभिः

हरि परमेश्वराला पाहून अकदुंदुभि (वसुदेव) आनंदित होऊन स्तुतीने त्यांना नमस्कार करू लागला।

Verse 52

वसुदेव उवाच । विश्वं भवा न्विश्वपतिस्त्वमेव विश्वस्य योनिस्त्वयि विश्वमास्ते । महान्प्रधानश्च विराट स्वराड् च सम्राडसि त्वं भगवन्समस्तम्

वसुदेव म्हणाले—आपणच हे विश्व आहात आणि आपणच विश्वाचे स्वामी आहात। आपणच सर्वांचा आदिकारण-योनी आहात; आपल्यातच हे सर्व जगत् स्थित आहे। आपण महान—प्रधान, विराट, स्वराट व सम्राट; हे भगवन्, आपणच सर्वस्व आहात।

Verse 53

एवं जगत्कारणभूतधाम्ने नारायणायामितविक्रमाय । श्रीशार्ङ्गचक्रासिगदाधराय नमोनमः कृत्रिममानुषाय

अशा रीतीने जगत्कारणस्वरूप धाम, अमित पराक्रमी नारायण—जे श्रीशार्ङ्ग धनुष्य, चक्र, खड्ग व गदा धारण करतात, आणि लोकहितासाठी दिव्य योजनेने मानुषरूप घेतात—त्यांना पुनःपुन्हा नमस्कार असो।

Verse 54

स्तुवन्तमेवं शौरिं तं वसुदेवं हरिस्तदा । अवोचत्प्रीणयंस्तं च देवकीं च द्विजोत्तमाः

अशा रीतीने स्तुती करणाऱ्या शौरि वसुदेवाला पाहून हरिने तेव्हा प्रसन्न होऊन वसुदेव व देवकी—दोघांनाही संबोधून सांगितले, हे द्विजोत्तमा।

Verse 55

हरिरुवाच । अहं कंसं वधिष्यामि मा भीर्वां पितराविति । नन्दगोपस्य गृहिणी यशोदाऽजनयत्सुताम् । मम मायां पूर्वदिने सर्वलोकविमोहिनीम्

हरि म्हणाले—“मी कंसाचा वध करीन; हे माता-पिता, तुम्ही दोघेही भय करू नका. नंदगोपाची गृहिणी यशोदेने एक कन्या प्रसवली आहे—ती माझी माया, जी पूर्वदिनी जन्मून सर्व लोकांना मोहित करते.”

Verse 56

मां तस्याः शयने न्यस्य यशोदायाः सुता तु ताम् । आदाय देवकीशय्यां प्रापयस्व यदूत्तम

“मला तिच्या शय्येवर ठेव, आणि यशोदेची ती कन्या उचलून देवकीच्या शय्येवर पोहोचव, हे यदूत्तमा।”

Verse 57

एवमुक्तः स कृष्णेन तथैव ह्यकरोद्द्विजाः । रुरोद माया तनया देवकीशयनेस्थिता

कृष्णाने असे सांगितल्यावर त्याने तसेच केले, हे द्विजांनो। आणि देवकीच्या शय्येवर पडलेली मायाची कन्या रडू लागली।

Verse 58

अथ बालध्वनिं श्रुत्वा कंसः संकुलमानसः । सूतिकागृहमागम्य तामादाय च दारिकाम्

मग बालाच्या रडण्याचा आवाज ऐकून, मन व्याकुळ झालेला कंस सूतिकागृहात आला आणि त्या कन्येला उचलून धरले।

Verse 59

शिलायां पोथयामास निर्दयो निरपत्रपः । अथ तद्धस्तमाच्छिद्य सायुधाष्टमहाभुजा । महादेव्यब्रवीत्कंसं समाहूयातिकोपना

निर्दयी आणि निर्लज्ज अशा त्याने तिला शिळेवर आपटले. तेव्हा त्याच्या हातातून निसटून, आठ भुजा आणि शस्त्रे धारण करणाऱ्या महादेवीने अत्यंत क्रोधाने कंसाला बोलावून म्हटले.

Verse 60

मायोवाच । अरे रे कंस पापात्मन्दुर्बुद्धे मूढचेतन

माया म्हणाली: अरे रे कंसा! हे पापात्म्या, दुर्बुद्धी आणि मूढ चित्त असलेल्या!

Verse 61

यत्र कुत्रापि शत्रुस्ते वर्तते प्राणहारकः । मार्गयस्वात्मनो मृत्युं तं शत्रुं कंस मा चिरम्

तुझे प्राण हरण करणारा तुझा शत्रू कोठे तरी अस्तित्वात आहे. हे कंसा! तुझ्या मृत्युरूप असलेल्या त्या शत्रूचा शोध घे, उशीर करू नकोस.

Verse 62

इतीरयित्वा सा देवी दिव्यस्थानान्यवाप्य च । लब्धपूजा मनुष्येभ्यो बभूवाभीष्टदायिनी

असे बोलून ती देवी दिव्य स्थानी गेली आणि मनुष्यांकडून पूजा स्वीकारून इच्छित वर देणारी झाली.

Verse 63

श्रुत्वा स देवीवचनं कंसो ऽपि भृशमाकुलः । बालग्रहान्पूतनादीन्स्वांतकं बाधितुं रिपुम्

देवीचे वचन ऐकून कंसही अत्यंत व्याकुळ झाला. आपल्या मृत्युरूप शत्रूचा नाश करण्यासाठी त्याने पूतना इत्यादी बालघाती राक्षसांना पाठवले.

Verse 64

प्रेषयामास देशेषु शिशूनन्यांश्च बाधितुम् । ते च बालग्रहाः सर्वे प्रययु र्नंदगोकुलम्

त्याने विविध देशांत दूत पाठविले, जेणेकरून ते इतर शिशूंना त्रास देऊन पीडा करतील। ते सर्व बालग्रह-राक्षस नंदगोकुळाकडे निघाले।

Verse 65

हताश्च कृष्णेन तदा प्रययुर्यमसादनम् । ततः कतिपयाहस्सु गतेषु द्विजपुंगवाः

कृष्णाने त्यांचा वध केल्यावर ते यमाच्या सदनास गेले. मग काही दिवस गेल्यावर, हे द्विजश्रेष्ठ, …

Verse 66

रामकृष्णौ व्यवर्द्धेतां गोकुले बालकौ तदा । अनेकबालक्रीडाभिश्चिक्रीडतुररिंदमौ

तेव्हा गोकुळात बालक रूपाने राम व कृष्ण वाढू लागले. ते दोघे अरिंदम अनेक बालक्रीडांनी तेथे खेळत राहिले.

Verse 67

कंचित्कालं वत्सपालौ वेणुनादमकुर्वताम् । कंचित्कालं च गोपालौ गुंजातापि च्छभूषितौ

काही काळ ते वत्सपाल होऊन वेणूचा मधुर नाद करीत. आणि काही काळ गोपाल होऊन गुंजा व तापीच्छ यांच्या माळा-आभूषणांनी भूषित होत.

Verse 68

रेमाते बहुकालं तौ गोकुले रामकेशवौ । कंसः कदाचिदक्रूरं गोकुले रामकेशवौ

अशा रीतीने गोकुळात राम व केशव दीर्घकाळ क्रीडा करीत राहिले. नंतर कधीतरी कंसाने गोकुळातील राम-केशवांविषयी अक्रूराला बोलाविले.

Verse 69

प्रेषयामास विप्रेंद्राः समानयितुमं जसा । आनयामास चाक्रूरो रामकृष्णौ स गोकुलात्

हे विप्रश्रेष्ठांनो! त्यांना शीघ्र आणण्यासाठी त्याने अक्रूराला पाठविले; आणि अक्रूर गोकुळातून श्रीराम व श्रीकृष्णांना घेऊन आला।

Verse 70

मथुरां कंसनिर्देशात्स्वर्णतोरणराजिताम्

कंसाच्या आज्ञेने स्वर्णतोरणांनी शोभणाऱ्या मथुरा नगरीकडे (त्यांना) नेले।

Verse 71

ततः समानीय स रामकेशवौ ययौ पुरीं गांदिनिजस्तदग्रे । दृष्ट्वा च कंसं विनिवेद्य कार्यं तस्मै स्वगेहं प्रविवेश पश्चात्

त्यानंतर गांदिनीचा वंशज अक्रूर राम व केशवांना घेऊन पुढेच पुरीकडे गेला. कंसाला पाहून त्यास कार्य निवेदन केले आणि मग नंतर आपल्या घरी प्रवेश केला।

Verse 72

अथापराह्णे वसुदेवपुत्रावन्येद्युरिष्टैः सह गोपपुत्रैः । उपेयतुः सालनिखातयुक्तां संगोपुराट्टां मधुरापुरीं तौ

मग दुसऱ्या दिवशी अपराह्नी वसुदेवाचे दोन्ही पुत्र, आपल्या प्रिय गोपपुत्र सख्यांसह, सालकाष्ठाच्या खिळ्यांनी व कुंपणांनी सुरक्षित आणि भक्कम गोपुरांनी शोभणाऱ्या मथुरा नगरीजवळ पोहोचले।

Verse 73

स्तोत्राणि शृण्वन्पुरयौवतानां कृष्णस्तु रामेण सहैव गत्वा । धनुर्निवेशं सह सैव तत्र ददर्श चापं च महदृढज्यम्

नगरातील युवतींची स्तोत्रे ऐकत ऐकत श्रीकृष्ण श्रीरामासह धनुष्य ठेवण्याच्या स्थानी पोहोचला; तेथे त्याने अत्यंत दृढ प्रत्यंचा असलेले महान धनुष्य पाहिले।

Verse 74

विद्राव्य सर्वानपि चापपालान्धनुः समादाय स लीलयाऽशु । मौर्व्यां नियोक्तुं नमयांचकार तदं तरे भग्नमभूद्विधैव

सर्व धनुष्यपालांना पिटाळून तो क्रीडाभावाने त्वरेने धनुष्य उचलून घेतला. प्रत्यंचा चढविण्यास वाकविताच ते धनुष्य मधोमध तुटले—दैवाचेच असे विधान होते.

Verse 75

कोदंडभंगोत्थितशब्दमाशु श्रुत्वाभियातान्बलिनो निहंतुम् । निजघ्नतुस्तौ प्रतिगृह्य खंडौ चापस्य पालान्बलिनौ द्विजेंद्रा

महाधनुष्य तुटल्याचा शब्द ऐकताच बलवान पुरुष मारावयास धावून आले. पण हे द्विजश्रेष्ठा, त्या दोघा वीरांनी धनुष्याचे तुटलेले खंड उचलून धनुष्यपालांना ठार केले.

Verse 76

ततः कुवलयापीडं गजं द्वारि स्थितं क्षणात् । निहत्य रामकृष्णौ तौ महाबलपराक्रमौ

त्यानंतर द्वारी उभ्या असलेल्या कुवलयापीड हत्तीला ते महाबल-पराक्रमी राम व कृष्ण यांनी क्षणात ठार केले.

Verse 77

तस्य दंतौ समुत्पाट्य दधानौ करयोर्द्वयोः । अंसे निधाय तौ दंतौ रंगं प्रययतुः क्षणात्

त्या हत्तीचे दोन्ही दात उपटून, दोन्ही हातांत धरून, खांद्यावर ठेवून ते दोघे क्षणात रंगभूमीकडे गेले.

Verse 78

निहत्य मल्लं चाणूरं मुष्टिकं तोशलं तथा । अन्यांश्च मल्लप्रवरान्निन्यतुर्यमसा दनम्

चाणूर, मुष्टिक, तोशल तसेच अन्य श्रेष्ठ मल्लांना ठार करून, त्या दोघांनी त्यांना यमसदनी पाठविले.

Verse 79

समारुरुहतुस्तूर्णं तुंगं मंचं च तौ तदा । तत्र तुंगे समासीनमासने कंसमेत्य तौ । तस्थतुस्तं तृणीकृत्य सिंहौ क्षुद्रमृगं यथा

ते दोघे तत्क्षणी उंच मचाणावर चढले. उंच आसनावर बसलेल्या कंसाजवळ जाऊन ते त्याच्यासमोर उभे राहिले; त्याला तृणासमान तुच्छ मानून—जसे सिंह क्षुद्र मृगाला मानतात तसे.

Verse 80

ततः कंसं समाकृष्य कृष्णो मंचोपरि स्थितम् । पादौ गृहीत्वा वेगेन भ्रामयामास चांबरे

मग कृष्णाने मचाणावर असलेल्या कंसाला ओढून घेतले; त्याचे पाय धरून प्रचंड वेगाने त्याला आकाशात फिरवू लागला.

Verse 81

ततस्तं पोथयामास स भूमौ गत जीवितम् । कंसभ्रातॄन्बलोऽप्यष्टौ निजघ्ने मुष्टिना द्विजाः

नंतर त्याने त्याला भूमीवर आपटले; तो जमिनीवर पडून निर्जीव झाला. आणि हे द्विजहो, बलरामानेही कंसाच्या आठ भावांना मुठीच्या घावाने ठार केले.

Verse 82

एवं निहत्य तं कंसं कृष्णः परबलार्दनः । पितरौ मोचयामास निगडादति दुःखितौ

अशा रीतीने कंसाचा वध करून, परशत्रुबलाचा नाश करणाऱ्या कृष्णाने अतिशय दुःखी असलेल्या आपल्या माता-पित्याला बेड्यांतून मुक्त केले.

Verse 83

सर्वानास्थापयामास बलेन सह माधवः । श्रीकृष्णेन हतं कंसं श्रुत्वा प्रापुः पुरीं तदा

मग माधवाने बलरामासह सर्व व्यवस्था नीट लावली. श्रीकृष्णाने कंसाचा वध केला हे ऐकून लोक तेव्हा नगरात येऊन पोहोचले.

Verse 84

बांधवा मथुरायां ये पूर्वं कंसे न बाधिताः । उग्रसेनं तथा राज्ये स्थापयामास केशवः

मथुरेत जे बांधव पूर्वी कंसाने बाधिले नव्हते, त्यांना केशवाने आश्रय दिला आणि उग्रसेनास राज्यावर प्रतिष्ठित करून राज्य धर्ममार्गाने पुनः स्थिर केले।

Verse 85

असहिष्णुर्द्विजाः पित्रोरेवं कंसकृतागसम् । जघान मातुलं कंसं देवब्राह्मणकंट कम्

पितृतुल्य ज्येष्ठांवर कंसाने केलेले महापातक सहन न झाल्याने, देव व ब्राह्मणांचा कण्टक असलेल्या आपल्या मातुल कंसाचा श्रीकृष्णाने वध केला।

Verse 86

ततः कदाचिकृष्णोऽयमात्मानं द्रष्टुमागतान् । नारदादीन्मुनीन्सर्वानिदं पप्रच्छ सत्तमः

नंतर एका वेळी नारदादी सर्व मुनी श्रीकृष्णाचे दर्शन घेण्यास आले; तेव्हा सत्तम श्रीकृष्णाने त्यांना हा प्रश्न विचारला।

Verse 87

श्रीकृष्ण उवाच । मयाऽयं मातुलो विप्रा हतः कंसोऽतिपापकृत् । मातुलस्य वधे दोषः प्रोच्यते शास्त्रवित्तमैः

श्रीकृष्ण म्हणाले—हे विप्रहो! मी हा अतिपापी मातुल कंसाचा वध केला आहे; तरीही शास्त्रज्ञ मातुलवधात दोष सांगतात।

Verse 88

प्रायश्चित्तमतो ब्रूत तद्दोषविनिवृत्तये । अवोचन्नारदस्तत्र कृष्णमद्भुतविक्रमम् । वाचा मधुरया विप्रा भक्तिप्रणयपूर्वकम्

म्हणून त्या दोषनिवारणासाठी प्रायश्चित्त सांगा। तेव्हा तेथे नारदांनी, हे विप्रहो, भक्ती व स्नेहपूर्वक मधुर वाणीने अद्भुत पराक्रमी श्रीकृष्णास सांगितले।

Verse 89

नारद उवाच । नित्यशुद्धश्च मुक्तश्च भद्रश्चैव भवा न्सदा

नारद म्हणाले—आपण नित्य शुद्ध, नित्य मुक्त आणि सदैव मंगलस्वरूप आहात।

Verse 90

सच्चिदानंदरूपश्च परमात्मा सनातनः । पुण्यं पापं च ते नास्ति कृष्ण यादवनंदन

आप सच्चिदानंदरूप, सनातन परमात्मा आहात. हे कृष्ण, यादवांचा आनंद! आपल्यासाठी ना पुण्य आहे ना पाप।

Verse 91

तथापि लोकशिक्षार्थं भवता गरु डध्वज । प्रायश्चित्तं तु कर्तव्यं विधिनानेन माधव

तरीही लोकशिक्षेसाठी, हे गरुडध्वज माधव! या विधीनुसार आपण प्रायश्चित्त करावे।

Verse 92

लोकसंग्रहणं तावत्कर्तव्यं भवताधुना । रामसेतौ महापुण्ये गंधमादनपर्वते

लोकसंग्रहासाठी (जनकल्याणासाठी) आपण आता हे करावे—महापुण्य रामसेतूवर, गंधमादन पर्वतावर।

Verse 93

रामेण स्थापितं लिंगं रामनाथाभिधं पुरा । तस्याभिषेकतोयार्थं धनुष्कोट्या रघूद्वहः

पूर्वी रामांनी ‘रामनाथ’ नावाचे लिंग स्थापित केले होते. त्याच्या अभिषेकासाठी जल आणण्याकरिता रघुकुलश्रेष्ठ धनुष्कोटीतून प्रस्थान केले.

Verse 94

गां भित्त्वोत्पादयामास तीर्थं कोटीति विश्रुतम् । तव पूर्वावतारेण रामेणाक्लिष्टकर्मणा

तुझ्या पूर्वावताराने—अक्लिष्टकर्मा श्रीरामांनी—पृथ्वी भेदून ‘कोटीतीर्थ’ म्हणून विख्यात तीर्थ प्रकट केले।

Verse 95

ब्रह्महत्याविशुद्ध्यर्थं निर्मितं स्वयमेव यत् । तत्र स्नानं कुरुष्व त्वं धर्म्ये पापविनाशने

ब्रह्महत्येच्या शुद्धीसाठी जे तीर्थ स्वयमेव निर्माण झाले, त्या धर्म्य पापनाशक स्थानी तू स्नान कर।

Verse 96

तेन ते मातुलवधाद्दोषः शीघ्रं विनंक्ष्यति । कोटितीर्थे हरेः स्नानं ब्रह्महत्यादिशोधकम्

त्या स्नानाने तुझा मातुलवधाचा दोष लवकरच नष्ट होईल. कोटीतीर्थात हरिनिमित्त स्नान ब्रह्महत्या इत्यादी पापेही शुद्ध करते.

Verse 97

स्वर्गमोक्षप्रदं पुंसामायुरारोग्यवर्धनम् । इति श्रुत्वा मुनेर्वाक्यं नारदस्य स माधवः

ते पुरुषांना स्वर्ग व मोक्ष देणारे आणि आयुष्य व आरोग्य वाढविणारे आहे—असे मुनी नारदांचे वचन ऐकून माधव (मान्य झाला)।

Verse 98

विसृज्य तानृषीन्सर्वांस्तस्मिन्नेव क्षणे द्विजाः । रामसेतौ ययौ तूर्णं स्वदोषपरि शुद्धये

त्याच क्षणी त्या सर्व ऋषींना निरोप देऊन तो द्विज आपल्या दोषाची पूर्ण शुद्धी करण्यासाठी त्वरेने रामसेतूकडे गेला.

Verse 99

दिनैः कतिपयैर्गत्वा कोटितीर्थं यदूद्वहः । स्नात्वा संकल्पपूर्वं च दत्त्वा दानान्यनेकशः

काही दिवस प्रवास करून यदुकुलश्रेष्ठ कोटितीर्थास पोहोचला। तेथे संकल्पपूर्वक स्नान करून त्याने अनेक प्रकारची दाने दिली।

Verse 100

स मातुलवधोत्पन्नदोषेभ्यो मुमु चे क्षणात् । निषेव्य रामनाथं च स्वपुरं मथुरां ययौ

मातुलवधामुळे उत्पन्न झालेल्या दोषांतून तो क्षणात मुक्त झाला। आणि रामनाथाचे पूजन करून तो आपल्या मथुरा नगरीस गेला।

Verse 104

श्रुत्वेमं पुण्यमध्यायं पठित्वा च मुनीश्वराः । ब्रह्महत्यादिभिः सत्यं मुच्यते पातकैर्नरः

हे मुनीश्वरांनो! हा पुण्य अध्याय ऐकून व वाचून मनुष्य ब्रह्महत्या इत्यादी पातकांपासूनही खरोखर मुक्त होतो.